تحلیل دیدگاه روستاییان نسبت به آموزش‌های حفاظت از محیط‌زیست نواحی روستایی (مورد مطالعه: شهرستان رضوان‌شهر)

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران (مسؤول مکاتبات).

2 - دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

3 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

امروزه محیط‌زیست با چالش‌ها و معضلات فزاینده‌ای رو به رو است. بخش عمده‌ای از معضلات محیط زیستی موجود، ریشه در فقدان آگاهی‌های روستاییان در برخورد با محیط دارد. در این راستا آموزش می‌تواند رویکردی اثربخش در جهت ارتقای آگاهی‌های محیط زیستی باشد. که این امر موجبات تقویت فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست در جوامع روستایی را فراهم می‌آورد. هدف این مقاله تحلیل دیدگاه روستاییان نسبت به آموزش‌های حفاظت از محیط‌زیست نواحی روستایی شهرستان رضوان شهر است. این تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش انجام، توصیفی ـ تحلیلی است. در این تحقیق جامعه آماری، 14 نقطه روستایی شهرستان رضوان شهر با 4202 خانوار( 14664 نفر) بوده است. بر اساس فرمول کوکران اصلاح‌شده، تعداد نمونه‌ها 232، تعیین شد و پس از سنجش روایی و پایایی( ضریب آلفای764/0) پرسش نامه در میان خانوارهای روستاهای نمونه توزیع و تکمیل شد. به منظور دست یابی به اطلاعات مورد نیاز جهت سنجش متغیرهای مورد تحقیق، از روش‌های پیمایشی و اسنادی بهره گرفته‌شده و برای بررسی و تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده‌ها، از آزمون‌ همبستگی اسپیرمن و آزمون آماری خی دو(x2) در نرم‌افزارهای Excelو Spss استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که
 با اطمینان 95 درصد آموزش روستاییان موجب توانمندسازی آنان در حفاظت از محیط‌زیست در راستای توسعه پایدار می‌گردد، همچنین بین علاقمندی نسبت به محیط‌زیست، میزان آموزش مناسب محیط زیستی، آموزش محیط زیستی رسانه‌های گروهی و نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست با اطمینان 95 درصد رابطه مثبت و معنی‌داری وجود داشته است.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 39، زمستان 95

 

تحلیل دیدگاه روستاییان نسبت به آموزش‌های حفاظت از محیط‌زیست نواحی روستایی

 (مورد مطالعه: شهرستان رضوان‌شهر)

 

وحید ریاحی[1]*

فرهاد جوان[2]

ندا دهقانی [3]

 

چکیده

امروزه محیط‌زیست با چالش‌ها و معضلات فزاینده‌ای رو به رو است. بخش عمده‌ای از معضلات محیط زیستی موجود، ریشه در فقدان آگاهی‌های روستاییان در برخورد با محیط دارد. در این راستا آموزش می‌تواند رویکردی اثربخش در جهت ارتقای آگاهی‌های محیط زیستی باشد. که این امر موجبات تقویت فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست در جوامع روستایی را فراهم می‌آورد. هدف این مقاله تحلیل دیدگاه روستاییان نسبت به آموزش‌های حفاظت از محیط‌زیست نواحی روستایی شهرستان رضوان شهر است. این تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش انجام، توصیفی ـ تحلیلی است. در این تحقیق جامعه آماری، 14 نقطه روستایی شهرستان رضوان شهر با 4202 خانوار( 14664 نفر) بوده است. بر اساس فرمول کوکران اصلاح‌شده، تعداد نمونه‌ها 232، تعیین شد و پس از سنجش روایی و پایایی( ضریب آلفای764/0) پرسش نامه در میان خانوارهای روستاهای نمونه توزیع و تکمیل شد. به منظور دست یابی به اطلاعات مورد نیاز جهت سنجش متغیرهای مورد تحقیق، از روش‌های پیمایشی و اسنادی بهره گرفته‌شده و برای بررسی و تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده‌ها، از آزمون‌ همبستگی اسپیرمن و آزمون آماری خی دو(x2) در نرم‌افزارهای Excelو Spss استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که

 با اطمینان 95 درصد آموزش روستاییان موجب توانمندسازی آنان در حفاظت از محیط‌زیست در راستای توسعه پایدار می‌گردد، همچنین بین علاقمندی نسبت به محیط‌زیست، میزان آموزش مناسب محیط زیستی، آموزش محیط زیستی رسانه‌های گروهی و نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست با اطمینان 95 درصد رابطه مثبت و معنی‌داری وجود داشته است.

کلمات کلیدی: آموزش، جوامع روستایی، محیط‌زیست، شهرستان رضوان شهر.

 

 

 

 

 

 

 

 


مقدمه


روستانشینی شکل ویژه‌ای از استقرار و معیشت انسان و جلوه بارزی از حیات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است(1). روستا تأثیراتی بر حوزه پیرامون خود به دو صورت مثبت و منفی می‌گذارد که این مسأله در همه جا مشهود است، بیش‌ترین اثرات را بر محیط‌زیست خود می‌گذارد(2).

 ابعاد مختلفی که روستاها با آن‌ها در زمینه محیط‌زیست درگیر هستند، متعدد است؛ اولین آن پسماندها که به واسطه افزایش مصرف‌گرایی و توسعه گردشگری به عنوان معضلی جدی در نواحی روستایی مطرح است. تخریب و آلودگی خاک که عمدتاً ناشی از نوع کشاورزی سنتی به شمار می رود که در

آلودگی آب و منابع آبی نقش مهمی دارد. در کنار این مسأله گسترش شهرها و توسعه صنایع و گردشگری منجر به تغییر کاربری اراضی نواحی روستایی شده است که این امر سبب گردیده محیط‌های روستایی دست‌خوش تجاوز و سوءاستفاده سودجویانه قرار گیرد و به تبع آن محیط‌زیست روستایی آسیب ببیند(3).

مسأله حفاظت از محیط‌زیست و منابع آن، یکی از ابعاد مهم توسعه پایدار است که سایر ابعاد توسعه در ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با این بعد قرار دارد(4). اصطلاح توسعه پایدار برای اولین بار در اواسط دهه 1970 به خانم بارباراوارد نسبت داده می‌شود. این مفهوم با عنوان استراتژی حفاظت جهانی به طور گسترده‌ای مطرح شد تا محافظت از منابع طبیعی و محیط‌زیست را در راستای ایفای نقش بهکرد رفاه انسانی به نحو مطلوب مدیریت نماید(1). یکی از حیطه‌های توسعه پایدار، پایداری اکولوژیکی است. پایداری اکولوژیکی بدین معناست که فعالیت‌های انسانی بدون آثار تخریبی با محیط ترکیب شوند. همچنین به دیدگاه بوم‌محوری بجای انسان‌محوری اشاره دارد و به اصل برابری بین انسان‌ها و دیگر موجودات زنده اهمیت می‌دهد (5). به عبارت دیگر پایداری اکولوژیکی نیازهای انسان و خدمات اکوسیستم را بهم ارتباط می‌دهد (6). در این راستا هدف پایداری اکولوژیکی آن است تا اثرات محیط زیستی و مصرف منابع را به حداقل رساند و یکپارچگی بی‌ضرر فعالیت‌های انسان با محیط را تضمین نماید(7). توسعه پایدار روستایی، رهیافتی برای توسعه است که در آن کارایی، عدالت و پایداری باهم تلفیق‌شده‌اند.

به صورتی که کارایی، متضمن استفاده بهینه از  طبیعی است. هدف از پایداری نیز، پایداری معیشت با حفظ امرار معاش آینده از طریق حفظ منابع طبیعی است(8). پایداری ریشه در یک اصل اکولوژیکی دارد بر اساس این اصل اگر در هر محیطی به اندازه توان طبیعی فرآوری محیط‌زیست، بهره‌برداری یا بهره‌وری انجام شود، اصل سرمایه (منابع اکولوژیک) به طور پایدار باقی می‌ماند و استفاده ما از محیط به اندازه آن توان تولید، همیشه پایدار است. میزان استفاده انسان در آن محیط‌زیست معین، که در خور توان‌ها و ظرفیت­های محیط است، به این خاطر که به اندازه تمام تولید است پس بازده حداکثر و یا بیشینه را نیز دارد(9).

امروزه حفظ محیط‌زیست به عنوان یکى از مهم‏ترین ارکان توسعه پایدار، مسأله جهانى است که دست یابى به آن بدون مشارکت راستین و آگاهانه مردم ممکن نیست(10). یکی از اصلی‌ترین علل تخریب و آلودگی محیط‌زیست، عدم آگاهی مردم نسبت به مسائل زیست‌محیطی است، به طوری که بدون افزایش سطح آگاهی‌های مردم در زمینه حفاظت از محیط‌زیست، نمی‌توان امیدی به بهبود وضعیت زیست‌محیطی داشت(11). بنابراین برای تحقق پایداری در توسعه و حفظ محیط‌زیست به اخلاق زیست‌محیطی نیاز است. اخلاقی که ارتباطات پیچیده و در حال تغییر بین انسان و طبیعت را شناسایی کرده و با حساسیت به آن پاسخ دهد. به منظور پدیدار شدن چنین اخلاقی، بازنگری در روش‌ها و نظام‌های آموزشی ضروری است(12).

حفاظت از محیط‌زیست به همان اندازه که وظیفه دولت‌ها است، نیازمند مشارکت راستین و آگاهانه مردم نیز است. منظور از مردم، همه افراد ساکن در یک کشور هستند(13) که افراد ساکن در نواحی روستایی را نیز در بر می‌گیرد. روستاییان برای ایفای نقش جدی در زمینه حفاظت از محیط‌زیست باید از توانمندی لازم برخوردار باشند. آموزش محیط‌زیست یکی از راه‌های مؤثر برای ارتقای توانمندی روستاییان است که تأثیر قابل‌توجهی در تقویت فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست دارد.

در چنین وضعیتی انتخاب مطلوب‌ترین روش‌های آموزشی می‌تواند نقش بسزایی در حفظ و حمایت از محیط‌زیست نواحی روستایی داشته باشد.

استقرار شهرستان رضوان شهر در بین دریا و جنگل به عنوان یکی از قطب‌های گردشگری و پذیرش گردشگر موجب افزایش بار آلودگی در محیط‌زیست این شهرستان و به ویژه نقاط روستایی شده است. همچنین استفاده بی‌رویه کودهای شیمیایی در مزارع برنج و دیگر آلودگی‌های محیط زیستی، این شهرستان با بحران‌های جدی محیط زیستی روبه رو است.  با توجه به اهمیت محیط‌زیست باید برنامه‌ریزی منسجم جهت آموزش و ترویج محیط زیستی مربوط به حفاظت و مقابله با تهدیدهای انسانی پیش‌بینی شود. بنابراین پژوهش حاضر بر آن شده است که به بررسی دیدگاه روستاییان نسبت به آموزش در جهت تحقق اهداف برنامه‌های توسعه پایدار روستایی که همانا حفظ محیط‌زیست و بهره‌برداری‌های صحیح از آن در روستاهای مورد مطالعه شهرستان رضوان شهر بپردازد. در مقاله حاضر این سؤال اساسی مطرح است که آیا آموزش مناسب می‌تواند در توانمندسازی زنان روستایی در بهبود و حفاظت از محیط‌زیست روستاییان موثر واقع گردد؟ و آیا بین متغیرهای آموزش محیط زیستی و توانمندسازی زنان روستایی برای حفاظت از محیط‌زیست ارتباط معناداری وجود دارد؟

در بخش پیشینه تحقیق، نگارندگان یافته‌های دیگران و به عبارت دیگر، نتایج تحقیقات دیگران را گردآوری کرده‌اند، مطرح شده است. بر این اساس، نمونه‌ای از تحقیقاتی که درباره‌ی بررسی نقش آموزش، به ویژه نقش آموزش روستاییان برای حفاظت از محیط‌زیست انجام‌شده به طور مختصر مطرح شده است:

همتی و شبیری سال 1395 در مقاله‌ای با عنوان بررسی وضعیت آموزش محیط‌زیست در کشور ایران و مقایسه آن با سایر کشورهای جهان نشان دادند که کشور ایران در ابتدای مسیر آموزش محیط زیستی قرار دارد، گرچه اقدامات محدود ولی مؤثر در این حوزه صورت گرفته است(14). ملکی و علیپور سال 1393 در مقاله‌ای با عنوان سنجش عوامل مؤثر بر محیط‌زیست گرایی زنان ایرانی به این نتایج رسیدند که متغیرهای مشارکت اجتماعی، دین داری، دانش محیط زیستی، سن، و تحصیلات با محیط‌زیست گرایی زنان ارتباط معنا‏داری ‏دارند، ولی طبقۀ‏ اقتصادی زنان تأثیری بر محیط‌زیست گرایی آنان ندارد. همچنین، یافته‏های تحقیق نشان می‏دهد که سه متغیر دانش محیط زیستی، دین داری، و مشارکت توانسته‌اند 82‌درصد از واریانس متغیر وابسته را تبیین کنند و توضیح دهند(15). Engelman سال 2016 در مقاله‌ای با عنوان توانمندسازی زنان و محیط‌زیست به این نتایج رسیدند که در حفاظت از محیط‌زیست تفاوتی بین جنسیت وجود ندارد و هر دو باید به آن متعهد باشند. همچنین نشان داد که بین توانمندسازی زنان و پایداری محیط زیستی رابطه مثبت و معنی‌داری وجود دارد(16). Nasrin سال 2012 در پژوهشی با عنوان زنان، محیط‌زیست و حمایت از چالش‌های محیط‌زیست در بنگلادش، یافته‌ها نشان داد که ارایه اطلاعات عمومی در ارتباط با زنان و محیط‌زیست راهکاری برای حمایت از زنان و محیط‌زیست در بنگلادش است و در سیاست‌های ملی مربوط به زنان و محیط‌زیست باید اثرات تخریب محیط‌زیست شناخته شود (17).

روش بررسی

تحقیق پیش رو از نوع کاربردی بوده و بر حسب روش، این تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی است به منظور دست یابی به اطلاعات مورد نیاز جهت سنجش متغیرهای مورد تحقیق، از روش‌های پیمایشی و اسنادی بهره گرفته شده است. در بخش اسنادی، از طریق مطالعه کتابخانه‌ای به جمع‌آوری ادبیات و مبانی نظری تحقیق پرداخته و در بخش کمی به تحلیل داده‌های به دست آمده از پیمایش میدانی و شناسنامه اطلاعات تهیه‌شده از برخی سازمان‌ها پرداخته شده است. جامعه آماری محدوده مورد مطالعه در این تحقیق، کلیه سکونتگاه‌های واقع در شهرستان رضوان شهر است. که این روستاها را در ابتدا از نظر توپوگرافی، ارتفاع از سطح دریا و شکل استقرا به چهار واحد(کوهستانی، جلگه‌ای، کوهپایه‌ای و ساحلی) مجزا تفکیک و تقسیم نموده و سپس متناسب با تعداد روستاهای واقع در هر یک از چهار تیپ، تعداد مشخصی روستا به عنوان نمونه انتخاب شده است. بنابراین جامعه آماری مورد مطالعه در این تحقیق، 14 نقطه روستایی شهرستان رضوان شهر با 4202 خانوار( 14664 نفر) است. تعداد اعضای نمونه نیز 232 خانوار است که از طریق فرمول کوکران به دست آمد. بنابراین زمانی که تعداد نمونه 232 خانوار باشد، می‌توانیم تا 95 درصد اطمینان می‌شود که تعمیم نتایج حاصل از مطالعه‌ی اعضای نمونه به کل جامعه آماری از اعتبار لازم برخوردار خواهد بود. لذا این تعداد پرسش نامه در میان خانوارهای روستاهای نمونه توزیع شد. برای سنجش پایایی پرسش نامه، ابتدا 30 عدد از پرسش نامه به صورت پیش آزمون، در روستاهای مورد مطالعه تکمیل شد. که میزان پایایی
پرسشنامه از طریق آزمون آلفای کرونباخ 764/0 به دست آمد. برای بررسی و تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده‌ها، از آزمون‌ همبستگی اسپیرمن و آزمون آماری خی دو(x2) در نرم‌افزارهای  Excelو Spss استفاده شده است.      

محدوده مورد مطالعه

شهرستان رضوان شهر در شمال غرب استان گیلان واقع گردیده و از لحاظ موقعیت جغرافیایی بین عرض‌های 37 درجه و 25 دقیقه تا 37 درجه و 40 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 48 درجه و 40 دقیقه تا 49 درجه 13 دقیقه شرقی قرار گرفته است. این شهرستان از نظر جهات جغرافیایی از طرف شمال به دریای خزر و شهرستان تالش، از سمت شرق به دریای خزر و از سوی جنوب و جنوب شرقی به شهرستان ماسال و از طرف غرب به شهرستان خلخال استان اردبیل محدود می‌گردد و مساحت آن 5/783 کیلومترمربع و مرکز آن شهر رضوان شهر با مساحت 41/7 کیلومترمربع است. در تقسیمات اداری و موقعیت سیاسی فعلی، شهرستان رضوان شهر دارای 2 بخش

( مرکزی و پره سر )،2 شهر( پره سر و رضوان شهر )، 4دهستان به نام‌های خوشابر، گیل دولاب، ییلاقی ارده و

دینا چال و 112 روستا است.

 

 

جدول 1ـ سیر تحولات جمعیتی شهرستان رضوانشهر در چهار دوره سرشماری

                 سال

شرح

سال 1365

سال 1375

سال 1385

سال 1390

تعداد جمعیت

تعداد جمعیت

تعداد جمعیت

تعداد جمعیت

شهرستان رضوان شهر

51090

57737

64574

66909

مناطق روستایی

39514

41845

44228

44016

         منبع: مرکز آمار ایران ـ سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان رضوانشهرـ سال‌های 65، 75، 85،90(18)

 

 

شغل اصلی مردم این شهرستان کشاورزی، دامپروری، صیادی و صنعت است. وجود جنگل‌های انبوه جلگه‌ای و کوهستانی ـ مراتع وسیع ـ ساحل دلنواز دریای خزر همچنین وجود شرکت شفارود، شرکت چوکا، پارک های جنگلی و سه حوزه آبخیز شفارود، چافرود و دیناچال با مساحت کل 97032 هکتار از شاخص‌های شهرستان محسوب می‌شود. از ویژگی‌های این شهرستان برخورداری از 12629 هکتار اراضی زراعی و 4956 هکتار اراضی باغی،9262 هکتار مرتع، 45584 هکتار جنگل است که از 10000 هکتار اراضی شالی کاری آن حدود 70%

به شکل مکانیزه کشت می‌گردد.

 

 

 

 

شکل1ـ  نقشه موقعیت جغرافیایی محدوده مورد مطالعه در سطح کشور و استان

 

 

یافته‌ها

 

داده‌های جمع‌آوری شده در دو سطح توصیفی و استنباطی تجزیه و تحلیل‌شده‌اند. ابتدا به توصیف آماری داده‌های حاصل از اجرای پرسش نامه پرداخته‌شده و سپس آزمون‌های آماری مختلف در راستای سؤالات مطرح‌شده ارایه شده است.

ـ یافته‌های توصیفی

در این قسمت به سؤالی که در قالب پرسش نامه تهیه گردیده بود نمونه‌های انتخاب‌شده پرسیده شده است که این سؤالات بر اساس اهداف این پژوهش مشخص گردیده که با توجه به آمار به دست آمده به توضیح هر کدام پرداخته می‌شود:

سؤال شماره 1ـ در صورت وجود انجمن‌ها و نهادهای غیررسمی محیط زیستی در روستای شما، تا چه اندازه تمایل عضویت در آن‌ها را دارید؟

بیش از 45 درصد از پاسخ‌دهندگان تمایل زیاد و خیلی زیاد برای عضویت در انجمن‌های محیط زیستی را دارند و بیش از 35درصد گزینه متوسط را جهت همکاری با این انجمن‌ها انتخاب کرده‌اند، لذا طبق بررسی‌های انجام‌شده، اکثریت افراد علاقمند به شرکت در انجمن‌های محیط زیستی هستند

(شکل 2).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 2ـ  توزیع فراوانی افراد نمونه بر حسب تمایل به شرکت در انجمن‌های محیط زیستی


 

 

سؤال شماره2 ـ در صورت برگزاری برنامه‌های محیط زیستی در روستای شما مانند طرح جمع‌آوری زباله یا کاشت درخت، آیا در این برنامه‌ها شرکت می‌کنید؟

93/37 درصد از روستاییان گزینه زیاد را انتخاب کردند و
15/27 درصد هم گزینه خیلی زیاد را انتخاب کردند. لذا طبق بررسی‌های انجام‌شده، اکثریت روستاییان به شرکت در برنامه‌های محیط زیستی هستند( شکل 3).

 

 

 

 

 

شکل 3ـ درصد توزیع فراوانی افراد نمونه بر حسب علاقه‌مندی برای شرکت در برنامه‌های محیط زیستی

 

 

 

سؤال شماره3 ـ چگونه تمایل دارید علاقه خود را به محیط‌زیست روستایتان نشان دهید؟

88/29 درصد از افراد نمونه، علاقه خود را به محیط‌زیست، با شرکت در کلاس‌های آموزشی زیست‌محیطی اعلام کردند که
این آمار بیش‌ترین فراوانی را نشان می‌دهد. پس می‌توان  نتیجه گرفت که روستاییان شهرستان رضوان شهر با شرکت  در کلاس‌های آموزشی محیط زیستی، علاقه خود را به حفاظت از محیط‌زیست را نشان می‌دهند(شکل 4).

 

 

 

 

 

شکل 4ـ درصد توزیع فراوانی افراد نمونه بر حسب نوع علاقه به محیط‌زیست

 

 

 

سؤال شماره 4 ـ دلایل عدم شرکت در کلاس‌های آموزشی محیط زیستی چه بوده است؟

29/28 درصد از روستاییان عدم علاقه، 09/21 درصد عدم آموزش صحیح و کاربردی، 05/34 درصد یعنی یک سوم از آنان معتقدند که از توانمندی‌ها و قابلیت‌های روستاییان بهره گرفته نمی‌شود و 3/12 درصد عدم اعتقاد به این‌گونه آموزش‌ها. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که یکی از دلایل عمده و اساسی عدم شرکت روستاییان در کلاس‌های آموزشی محیط زیستی این است که استفاده‌ای از قابلیت‌ها و توانمندی‌های روستاییان نمی‌شود( شکل 5).

 

 

 

 

 

شکل 5ـ درصد توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه بر حسب دلایل عدم شرکت در کلاس‌های آموزشی

 

 

سؤال شماره 5 ـ رسانه‌های گروهی( تلویزیون، رادیو و روزنامه‌ها) تا چه حدی در آموزش شما برای حفاظت از محیط‌زیست نقش داشته‌اند؟

46/7 درصد از روستاییان نقش رسانه‌های گروهی را در امر آموزش در حد خیلی کم، 74/29 درصد در حد کم و 36/38 درصد در حد متوسط ارزیابی نموده‌اند که این ارقام بیش‌ترین فراوانی را نشان می‌دهد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که از دیدگاه روستاییان محدوده مورد مطالعه نقش رسانه‌های گروهی در امر آموزش محیط‌زیست در حد پایین است

( شکل 6).

 

 

 

 

شکل 6ـ درصد توزیع فراوانی افراد مورد مطالعه بر حسب نقش رسانه‌های گروهی در امر آموزش محیط زیستی

 

 

سؤال شماره 6ـ برگزاری کلاس‌های آموزشی مناسب تا چه میزان می‌تواند در آگاهی‌های شما نسبت به حفاظت و مدیریت از محیط‌زیست روستایتان تأثیر داشته باشد؟

24/39درصد از روستاییان کلاس‌های آموزشی باکیفیت را در افزایش میزان آگاهی‌های محیط زیستی تا حد خیلی زیاد و
35/29 درصد تا حد زیاد مناسب ارزیابی کرده‌اند که این بیش‌ترین فراوانی از پاسخ‌دهندگان را نشان می‌دهد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که تأثیر کیفیت کلاس‌های آموزش در افزایش آگاهی‌های محیط زیستی بسیار بالا است.

 

 

 

 

 

شکل 7ـ درصد توزیع فراوانی افراد نمونه بر حسب تأثیر کلاس‌های آموزشی در افزایش آگاهی‌های محیط زیستی

 


ـ یافته‌های استنباطی

در این قسمت به منظور تعیین همبستگی بین متغیرهای
مستقل و  وابسته، از ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده شده است.


 

 

جدول 2ـ نتایج آزمون همبستگی اسپیرمن


متغیر مستقل

متغیر وابسته

ضریب محاسبه‌شده

سطح معناداری(Sig)

رد/تأیید

تمایل عضویت در انجمن‌های محیط زیستی

 

نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست

832/0

*000/0

تأیید

علاقمندی به شرکت در طرح‌های محیط زیستی

659/0

*000/0

تأیید

نوع علاقمندی به محیط‌زیست

642/0

*000/0

تأیید

آموزش محیط زیستی از طریق رسانه‌های گروهی

752/0

*000/0

تأیید

میزان آموزش مناسب

828/0

*000/0

تأیید


یافته‌های تحقیق، 1395 ـ   * معنی‌داری در سطح 05/0

 

میزان ارتباط بین دو متغیر علاقمندی به عضویت در انجمن‌های محیط زیستی و نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست 832/0 به دست آمده است که سطح معنی‌داری محاسبه‌شده(000/0= sig) از سطح معنادار مورد نظر(05/0=α)کم تر است بیان گر این مطلب است که دو متغیر رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. در نتیجه می‌توان با اطمینان 95 درصد گفت که بین نقش روستاییان در حفاظت محیط‌زیست و علاقمندی به عضویت در انجمن‌های محیط زیستی رابطه معنی‌داری وجود دارد. نتایج تحلیل ضریب همبستگی اسپیرمن( جدول 3) نشان می‌دهد که میان متغیر علاقمندی به شرکت در طرح‌ها و برنامه‌های محیط زیستی و نقش روستاییان در محافظت از محیط‌زیست(659/0) ارتباط معناداری وجود دارد و این ضریب همبستگی مثبت و مستقیم است. بنابراین می‌توان با اطمینان 95 درصد نتیجه گرفت که بین نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست و علاقمندی به شرکت در طرح‌های محیط زیستی رابطه معناداری وجود دارد. میزان ارتباط بین دو متغیر نوع علاقمندی به محیط‌زیست و نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست 642/0 به دست آمد که چون مقدار معنی‌داری محاسبه‌شده از سطح معناداری مورد نظر(05/0) کمتر است بیانگر این موضوع است که بین دو متغیر رابطه مثبت و معنی‌داری حاکم است و در نتیجه می‌توان با اطمینان 95 درصد بیان کرد که بین نقش روستاییان در محافظت از محیط‌زیست و نوع علاقمندی به محیط‌زیست رابطه معنی‌داری وجود دارد. میزان ارتباط بین دو متغیر آموزش محیط زیستی از طریق رسانه‌های گروهی و نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست 752/0 است که چون مقدار محاسبه‌شده(000/0) از سطح معناداری مورد نظر(05/0) کم تر است بیان گر این مطلب است که بین دو متغیر فوق رابطه مثبت و معنی‌داری وجود دارد. در نتیجه می‌توان با اطمینان 95 درصد گفت که بین نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست و آموزش محیط زیستی از طریق رسانه‌های گروهی رابطه معناداری وجود دارد. میزان ارتباط بین دو متغیر میزان آموزش مناسب و نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست 828/0است که چون مقدار معنی‌داری محاسبه‌شده از سطح معنی‌داری مورد نظر کمتر است بنابراین می‌توان با اطمینان 95 درصد بیان کرد که بین نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست و میزان آموزش مناسب زیست‌محیطی رابطه معنی‌داری وجود دارد.

سؤال تحقیق مبنی بر این که آیا آموزش در توانمندسازی روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست  تأثیر دارد. بنابراین نظر مردم ساکن در این محدوده مورد مطالعه پرسش و مورد ارزیابی قرار گرفت . لذا سؤالی از اعضای نمونه پرسیده شد که نتیجه آن در قالب جدول زیر تلخیص می‌گردد:

 

 

 

جدول 3ـ  فراوانی مشاهده‌شده و مورد انتظار در ارتباط با دیدگاه روستاییان در مورد تأثیر آموزش بر توانمندسازی روستاییان

 

 تأثیر آموزش بر توانمندسازی روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

جمع کل

(Oi) فراوانی مشاهده‌شده

129

77

26

-

-

232

(Ei) فراوانی مورد انتظار

4/46

4/46

4/46

4/46

4/46

232

 

          منبع: یافته‌های تحقیق، 1395         

 

 

 به دلیل آنکه مقدار محاسبه‌شده برای آزمون  (269) بیش از 49/9(  جدول با 95 درصد سطح اطمینان) است، پس سطح خطای 0/05 می‌توان فرضیه H1 را پذیرفت. بنابراین بین توزیع مشاهده‌شده و توزیع مورد انتظار دیدگاه پاسخگویان تفاوت وجود دارد. با تفسیر   این نتیجه حاصل شد که تعداد افرادی که معتقد به تأثیرات خیلی زیاد و زیاد آموزش بر توانمندسازی روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست بیش از سایر طبقات است.

بحث و نتیجه‌گیری

جوامع محلی به ویژه روستاییان در پایداری محیط‌زیست می‌توانند نقش عمده‌ای ایفا نمایند، روستاییان بـا توجـه به نقشی که در عرصه‌های گوناگون دارند، قادر به تأثیرگذاری بسیار بـر محیط‌زیست هستند. که با انتخاب مطلوب‌ترین روش‌های آموزشی با دسترسی به دانش روز می‌توان روستاییان را در جهت حفظ و حمایت از محیط‌زیست سوق داد. این پژوهش باهدف بررسی دیدگاه روستاییان نسبت به آموزش‌های حفاظت محیط‌زیست در نواحی روستایی انجام گرفته است. بررسی‌های انجام‌شده نشان داد که از نظر نوع علاقمندی به محیط‌زیست، 88/29 درصد از روستاییان علاقمندی خود را به محیط‌زیست، با شرکت در کلاس‌های آموزشی محیط زیستی اعلام نمودند که این آمار بیش‌ترین فراوانی را نشان می‌دهد. همان طور که نتایج نشان داد بیشتر روستاییان با عضویت در انجمن‌های محیط زیستی، طرح‌ها و برنامه‌های محیط زیستی و کلاس‌های آموزش محیط زیستی علاقمندی خود را به محیط‌زیست نشان می‌دهند. از نظر دلایل عدم شرکت در کلاس‌های آموزشی محیط زیست یک سوم از پاسخ‌دهندگان(05/34درصد) اعلام نمودند که به قابلیت‌ها و توانمندی‌های روستاییان توجهی نمی‌شود که از دلایل مهم و عمده عدم شرکت روستاییان در کلاس‌های آموزشی است. همچنین یافته‌ها نشان داد که روستاییان، نقش رسانه‌های گروهی را در آموزش محیط‌زیست در حد پایین می‌دانستند. این بررسی نشان داد که میزان ارتباط بین متغیرهای تمایل عضویت در انجمن‌های محیط زیستی، علاقمندی به شرکت در طرح‌های محیط زیستی، نوع علاقمندی به محیط‌زیست، آموزش محیط زیستی از طریق رسانه‌های گروهی، میزان آموزش مناسب( متغیرهای مستقل) و نقش روستاییان در حفاظت از محیط‌زیست( متغیر وابسته) با توجه به اینکه سطح معنی‌داری محاسبه‌شده(000/0= sig) از سطح معناداری مورد نظر(05/0=α) کمتر است بیانگر این مطلب است که بین متغیرها رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. در نتیجه می‌توان با اطمینان 95 درصد گفت که بین متغیرها رابطه معنی‌داری وجود دارد.

لذا با توجه به موارد بیان‌شده می‌توان گفت که اگر قرار باشد آموزش در توانمندسازی روستاییان شهرستان رضوان شهر و ارتقای آگاهی‌های آنان به عنوان راه کاری مناسب نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند، پیشنهادهای زیر ارائه می‌گردد:

ـ فراهم نمودن زمینه برای شرکت روستاییان شهرستان در حفاظت محیط زیستی جامعه در قالب گروه‌های سازمان‌یافته به عنوان عضو همکار دولت

ـ زمینه سازی برای مشارکت روستاییان شهرستان رضوان شهر در تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌ریزی‌های محیط زیستی

ـ ارایه آموزش رسمی و غیررسمی جهت ارتقای سطح آگاهی روستاییان در بخش حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار محیط زیستی

ـ طرح برنامه‌های آموزشی بهداشتی و محیط زیستی برای روستاییان

ـ ایجاد و تشکیل سازمان‌های فعال روستایی در مرکز شهرستان و مرکز دهستان‌های شهرستان و تطبیق برنامه‌های عملی محیط زیستی از طریق سازمان‌های ایجادشده در میان روستاییان

ـ طرح برنامه‌های مؤثر و عملی جهت تغییر و تنظیم الگوهای مصرفی با مشارکت فعال روستاییان

ـ آگاهی روستاییان در استفاده از مواد شیمیایی که مصرف خانگی دارند، مانند پلاستیک، ظروف یک‌بار مصرف، شوینده‌ها و امثال آن

منابع

1-      رضوانی ، محمدرضا، « مقدمه ای بر برنامه ریزی توسعه روستایی در ایران» ، 1390، تهران ، قومس

2-      سعیدی،عباس، « توسعه پایدار و ناپایداری توسعه روستایی در ایران» ، 1377، فصلنامه مسکن و انقلاب ، تهران، صص16ـ 22

3-   مطیعی لنگرودی، حسن، عزمی، آئیژ، « مروری بر مشکلات زیست محیطی روستاهای ایران و راهکارهای حل این مشکلات» ، 1390، فصلنامه مسکن و محیط‌زیست، شماره 133، صفحات 101 ـ 115

4-   شرفی، لیدا و علی بیگی علی بیگی، « الگوی سنجش پایداری محیط زیست مورد: روستای شروینه در شهرستان جوانرود»، 1394، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال چهارم، شماره 2، صفحات 132 ـ 115

5-      Gilman, R., (1991) The Eco village Challenge. Context, Vol. 29

6-      Morelli, J., (2011) Environmental Sustainability: A Definition for EnvironmentalProfessionals. Environmental Sustainability, 1, 19-27

7-      Weaver, P., et al., (2000) Sustainable technology development. Greenleaf Publishing: Sheffield, UK.

8-   یاسوری، مجید و جوان، فرهاد، « تحلیل محدودیت های تنوع بخشی اقتصاد روستایی مورد: دهستان اشکور علیا» ، 1394، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، شماره3، صفحات 37 ـ 19

9-   کاظمی محمدی، موسی سید مهدی، « ا رزیـابی توسعه پایدار در توسعه شـهری( مطالعه موردی: شهر قم)»، 1378، پایان‌نامه دوره دکتری، دانشگاه تربیت مدرس: تهران

10-  سهراب زاده، هاله، « زنان، حفظ محیط زیست و منابع طبیعی»، 1394، ماهنامه پیام زن، شماره 156

11-  رمضانی قوام آبادی، محمدحسین (1391)، بررسی راهبردی آموزش حفاظت از محیط‌زیست در ایران: ضرورت‌ها و تنگناها، فصلنامه راهبرد، شماره بیست و یکم، صفحات 257 ـ 233

12- محمودی، حسین و ویسی، هادی، « ترویج و آموزش محیط زیست رهیافتی در حفاظت اصولی از محیط زیست»، 1384، فصلنامه علوم محیطی، شماره 8، صفحات 57ـ 64

13- وسکوئی اشکوری، نرجس(ندا) و لاهیجانیان، اکرم الملوک، « بررسی نقش آموزش زیست محیطی در مدیریت زیست محیطی زنان روستایی( مطالعه موردی: منطقه غرب استان مازندران) »، 1389، فصلنامه علوم و فنون منابع طبیعی، سال پنجم، صفحات 75 ـ 88.

14- همتی، زهرا، و شبیری، سید محمد، « بررسی وضعیت آموزش محیط زیست در کشور ایران و مقایسه آن با سایر کشورهای جهان»، 1395، فصلنامه انسان و محیط‌زیست، شماره 37، صفحات  61 ـ 81

15- ـ ملکی، امیر و علیپور ،« سنجش عوامل مؤثر بر محیط زیست گرایی زنان ایرانی»، 1393 فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره 4، صفحات 577 ـ 592

16-  Engelman, Robert, (2016), Women’s Empowerment and the Environment: What Does Science Say? UN WOMEN Pacific.

17-  Farzana, nasrin,(2012),WOMEN, ENVIRONMENT AND ENVIRONMENTAL ADVOCACY: CHALLENGES FOR BANGLADESH Public Administration Department, Chittagong University, BANGLADESH

18- مرکز آمار ایران ـ « سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان رضوانشهر»ـ سال‌های 65، 75، 85،communities, Environment Rezvanshahr city.

 

 



1- دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران (مسؤول مکاتبات).

2- دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

[3]- کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

1-      رضوانی ، محمدرضا، « مقدمه ای بر برنامه ریزی توسعه روستایی در ایران» ، 1390، تهران ، قومس

2-      سعیدی،عباس، « توسعه پایدار و ناپایداری توسعه روستایی در ایران» ، 1377، فصلنامه مسکن و انقلاب ، تهران، صص16ـ 22

3-   مطیعی لنگرودی، حسن، عزمی، آئیژ، « مروری بر مشکلات زیست محیطی روستاهای ایران و راهکارهای حل این مشکلات» ، 1390، فصلنامه مسکن و محیط‌زیست، شماره 133، صفحات 101 ـ 115

4-   شرفی، لیدا و علی بیگی علی بیگی، « الگوی سنجش پایداری محیط زیست مورد: روستای شروینه در شهرستان جوانرود»، 1394، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال چهارم، شماره 2، صفحات 132 ـ 115

5-      Gilman, R., (1991) The Eco village Challenge. Context, Vol. 29

6-      Morelli, J., (2011) Environmental Sustainability: A Definition for EnvironmentalProfessionals. Environmental Sustainability, 1, 19-27

7-      Weaver, P., et al., (2000) Sustainable technology development. Greenleaf Publishing: Sheffield, UK.

8-   یاسوری، مجید و جوان، فرهاد، « تحلیل محدودیت های تنوع بخشی اقتصاد روستایی مورد: دهستان اشکور علیا» ، 1394، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، شماره3، صفحات 37 ـ 19

9-   کاظمی محمدی، موسی سید مهدی، « ا رزیـابی توسعه پایدار در توسعه شـهری( مطالعه موردی: شهر قم)»، 1378، پایان‌نامه دوره دکتری، دانشگاه تربیت مدرس: تهران

10-  سهراب زاده، هاله، « زنان، حفظ محیط زیست و منابع طبیعی»، 1394، ماهنامه پیام زن، شماره 156

11-  رمضانی قوام آبادی، محمدحسین (1391)، بررسی راهبردی آموزش حفاظت از محیط‌زیست در ایران: ضرورت‌ها و تنگناها، فصلنامه راهبرد، شماره بیست و یکم، صفحات 257 ـ 233

12- محمودی، حسین و ویسی، هادی، « ترویج و آموزش محیط زیست رهیافتی در حفاظت اصولی از محیط زیست»، 1384، فصلنامه علوم محیطی، شماره 8، صفحات 57ـ 64

13- وسکوئی اشکوری، نرجس(ندا) و لاهیجانیان، اکرم الملوک، « بررسی نقش آموزش زیست محیطی در مدیریت زیست محیطی زنان روستایی( مطالعه موردی: منطقه غرب استان مازندران) »، 1389، فصلنامه علوم و فنون منابع طبیعی، سال پنجم، صفحات 75 ـ 88.

14- همتی، زهرا، و شبیری، سید محمد، « بررسی وضعیت آموزش محیط زیست در کشور ایران و مقایسه آن با سایر کشورهای جهان»، 1395، فصلنامه انسان و محیط‌زیست، شماره 37، صفحات  61 ـ 81

15- ـ ملکی، امیر و علیپور ،« سنجش عوامل مؤثر بر محیط زیست گرایی زنان ایرانی»، 1393 فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره 4، صفحات 577 ـ 592

16-  Engelman, Robert, (2016), Women’s Empowerment and the Environment: What Does Science Say? UN WOMEN Pacific.

17-  Farzana, nasrin,(2012),WOMEN, ENVIRONMENT AND ENVIRONMENTAL ADVOCACY: CHALLENGES FOR BANGLADESH Public Administration Department, Chittagong University, BANGLADESH

18- مرکز آمار ایران ـ « سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان رضوانشهر»ـ سال‌های 65، 75، 85،communities, Environment Rezvanshahr city.