بررسی نیازها و ترجیحات تفرجی بازدیدکنندگان پارک جنگلی سرخه‌حصار و مقایسه آن با پارک جنگلی سی‌سنگان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگل، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،‌ تهران، ایران. *(مسوول مکاتبات).

2 دانشیار، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران.

3 استاد مدیریت منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران.

چکیده

امروزه ارزیابی تقاضای تفرجی در پارک‌های جنگلی به‌منظور تهیه طرح‌های تفرجی موفق و برنامه‌ریزی برای توسعه امکانات در طرح‌های مذکور به مسأله مهمی تبدیل شده است. شناخت نیازهای اقتصادی- اجتماعی گردشگران برای برآورد تقاضای تفرجی امری الزامی است، زیرا شرایط اقتصادی- اجتماعی گردشگران تأثیر زیادی بر انتخاب تفرج‌گاه به‌منظور استفاده از آن دارد. در همین راستا در تحقیق پیش‌رو، تقاضای تفرجی پارک جنگلی سرخه‌حصار در شرق تهران از طریق مصاحبه حضوری و تکمیل پرسش‌نامه در فصل بهار مورد ارزیابی قرار گرفت. برای بررسی تغییرات تقاضای تفرجی مردم ایران در طول 30 سال، نتایج به‌دست آمده از این تحقیق با نتایج مطالعه دیگری که 30 سال پیش در پارک جنگلی سی‌سنگان انجام شده بود، مورد مقایسه قرار گرفت. مقایسه تقاضای تفرجی پارک‌های جنگلی درون‌شهری (سرخه‌حصار) و برون‌شهری (سی‌سنگان) و بررسی نیازهای بازدیدکنندگان از پارک‌های جنگلی طی سه دهه نشان داد که تقاضای تفرجی بازدیدکنندگان با گذشت 30 سال تغییر چندانی نکرده است. همچنین نیاز واقعی تفرجی مراجعه‌کنندگان در پارک‌های جنگلی درون‌شهری و برون‌شهری به‌جز چند مورد (آن دسته از تقاضاهایی که به بعد مسافت بازدیدکنندگان برمی‌گردد) تفاوت چندانی نمی‌کند و هدف اصلی بازدید گردشگران، استراحت در محیطی سالم و استنشاق هوای سالم است. درنهایت پیشنهاد می‌شود برنامه‌ریزان، استفاده از نظرات و تمایلات مردم را برای احداث و توسعه پارک‌های جنگلی در نظر بگیرند.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 40، بهار 96

 

بررسی نیازها و ترجیحات تفرجی بازدیدکنندگان پارک جنگلی سرخه‌حصار و مقایسه آن با پارک جنگلی سی‌سنگان

 

سعیده اسکندری [1]*

saeede.scandari@yahoo.com

 جعفر اولادی قادیکلایی[2]

علییخکشی [3]

 

چکیده

امروزه ارزیابی تقاضای تفرجی در پارک‌های جنگلی به‌منظور تهیه طرح‌های تفرجی موفق و برنامه‌ریزی برای توسعه امکانات در طرح‌های مذکور به مسأله مهمی تبدیل شده است. شناخت نیازهای اقتصادی- اجتماعی گردشگران برای برآورد تقاضای تفرجی امری الزامی است، زیرا شرایط اقتصادی- اجتماعی گردشگران تأثیر زیادی بر انتخاب تفرج‌گاه به‌منظور استفاده از آن دارد. در همین راستا در تحقیق پیش‌رو، تقاضای تفرجی پارک جنگلی سرخه‌حصار در شرق تهران از طریق مصاحبه حضوری و تکمیل پرسش‌نامه در فصل بهار مورد ارزیابی قرار گرفت. برای بررسی تغییرات تقاضای تفرجی مردم ایران در طول 30 سال، نتایج به‌دست آمده از این تحقیق با نتایج مطالعه دیگری که 30 سال پیش در پارک جنگلی سی‌سنگان انجام شده بود، مورد مقایسه قرار گرفت. مقایسه تقاضای تفرجی پارک‌های جنگلی درون‌شهری (سرخه‌حصار) و برون‌شهری (سی‌سنگان) و بررسی نیازهای بازدیدکنندگان از پارک‌های جنگلی طی سه دهه نشان داد که تقاضای تفرجی بازدیدکنندگان با گذشت 30 سال تغییر چندانی نکرده است. همچنین نیاز واقعی تفرجی مراجعه‌کنندگان در پارک‌های جنگلی درون‌شهری و برون‌شهری به‌جز چند مورد (آن دسته از تقاضاهایی که به بعد مسافت بازدیدکنندگان برمی‌گردد) تفاوت چندانی نمی‌کند و هدف اصلی بازدید گردشگران، استراحت در محیطی سالم و استنشاق هوای سالم است. درنهایت پیشنهاد می‌شود برنامه‌ریزان، استفاده از نظرات و تمایلات مردم را برای احداث و توسعه پارک‌های جنگلی در نظر بگیرند.

کلمات کلیدی: تقاضای تفرجی، بازدیدکنندگان، پارک جنگلی، سرخه‌حصار، سی‌سنگان.

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

 

تفریح و تفرج از ابتدا به‌عنوان یکی از نیازهای غیرمستقیم انسان وجود داشته است. اگرچه هنوز آن‌طورکه ضرورت دارد اهمیت تفریح و تفرج در جامعه مورد توجه واقع نشده است، اما زندگی روزمره مردم و صنعتی شدن جوامع، به‌تدریج نیاز به آن را مانند سایر نیازهای اجتماعی نشان داده است (1). در دنیای امروز، حفاظت از محیط‌های طبیعی، بهره‌برداری متعادل و متناسب با توجه به احتیاجات و امکانات موجود، توسعه فضاهای تفریحی و گذران اوقات فراغت با توجه به گسترش شهرنشینی از اهمیت فراوانی برخوردار شده است (2).

پارک‌ها یکی از عوامل شکل‌دهنده شهرها به شمار می‌آیند و به‌دلیل فضای سبز قابل‌ملاحظه خود علاوه بر اثرات محیط زیستی، تأثیر مستقیمی در سلامت جسمی و روحی افراد دارند (3). این در حالی است که بهره‌گیری از اهداف دوگانه و توأم حفاظت و گردشگری در پارک‌های جنگلی، تنها با برقراری رابطه متعادل بین فعالیت‌های انسانی و بستر طبیعی جنگل و شناسایی دقیق نیازها و ترجیحات استفاده‌کنندگان آن‌ها میسر است. متأسفانه بسیاری از برنامه‌ریزی‌ها برای پارک‌های جنگلی، صرفاً براساس ارزیابی توان اکولوژیک این مناطق انجام شده و ترجیحات مردمی در این طرح‌ها در نظر گرفته نشده است (4). Yachkashi (1978) عنوان می‌کند که پارک‌های احداث‌شده در ایران یا از لحاظ مکان و ضوابط انتخاب، نامناسب بوده و یا دارای تجهیزات کافی و ضروری که مطابق سلیقه و خواسته مردم باشد، نیستند (5). ازآنجایی‌که طرح‌های اجراشده از نقطه‌نظر اقتصادی- اجتماعی، رفتار استفاده‌کنندگان و بررسی نظرات بازدیدکنندگان، هیچ نوع مطالعه‌ای را انجام نداده‌اند و به‌طبع در طرح‌ریزی پارک‌ها از این عوامل استفاده نشده است، لزوماً نمی‌توانند پاسخ‌گوی نیازهای مردم باشند. به‌دلیل غفلت‌های زیادی که در گذشته در انجام تحقیقات ارزیابی تقاضای تفرجی مناطق تفرجگاهی شده است، نتایج چنین مطالعاتی می‌تواند به‌عنوان راه‌گشایی در حل مسایل تفرجگاهی برای آینده به‌کار گرفته شود (1)؛ زیرا ارزیابی توان تفرجی درصورتی‌که همراه با مشخصه‌های اجتماعی باشد، نسبت به حالتی که تنها متغیرهای اکولوژیک و جغرافیای عمومی در نظر گرفته شود، نتایج صحیح‌تری به همراه دارد (6).

ارزیابی چگونگی تقاضا برای تفرج در محیط‌های طبیعی، امکان برنامه‌ریزی و طرح‌ریزی مناسب برای این مناطق را فراهم می‌کند، بنابراین ضروری است که در طرح‌ریزی پارک‌ها، از خواسته‌ها و نیازهای مردمی که می‌خواهند از پارک استفاده کنند، دقیقاً اطلاع حاصل نمود (1). با توجه به روند تغییرات اجتماعی و اقتصادی در جامعه که در نتیجه آن تغییراتی در نوع و چگونگی عوامل مؤثر بر تقاضای تفرجی به‌وجود خواهد آمد، لازم است در دوره‌های زمانی مختلف، این عوامل مورد بررسی و بازبینی قرار گیرند (7). با توجه به اهمیت این مسأله، پژوهش‌های متعددی در سراسر جهان و ایران در زمینه ارزیابی تقاضای تفرجی انجام شده است. در همین راستا Lorenzo و همکاران (2000) در مطالعه خود ارزش تفرجی جنگل‌های شهری در ایالات متحده را با استفاده از پرسش‌نامه بررسی کردند. نتایج نشان داد که ارزش جنگل‌های شهری برای بازدیدکنندگان با میزان آگاهی آن‌ها از مزایای جنگل‌های شهری و میزان درآمد آن‌ها ارتباط مثبت دارد (8). نتایج پژوهش دیگری که در مناطق تفرجی جنگل‌کاری‌شده و پارک‌های جنگلی کوچک در دو شهر جوئنسو و سالو در فنلاند انجام شد، نشان داد که میزان استفاده از جنگل‌های شهری در جوئنسو بیش‌تر از سالو است که دلیل اصلی آن دور از دسترس بودن مناطق تفرجی در سالو است. در نتیجه افزایش فاصله از مناطق تفرجی، میزان استفاده از آن را کاهش خواهد داد (9). در تحقیق دیگری Tyrväinen (1998) جنگل‌های شهری منطقه جوئنسو پایتخت کارلیای شمالی را با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط مورد ارزیابی قرار داد. نتایج نشان داد که فاصله مناطق مسکونی از جنگل‌های شهری در تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان تأثیر منفی دارد (10). در مطالعه دیگری نیز Smailes و Smith (2001) استفاده تفرجی از جنگل‌های کاج منطقه آدلیدهیلس را با انجام مصاحبه از بازدیدکنندگان در مورد شغل، محل سکونت و مشخصه‌های اقتصادی- اجتماعی آن‌ها مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که دسترسی آسان به منطقه میزان بازدید را افزایش خواهد داد (11). در مطالعه‌ای دیگر  Vriesو Goossen (2002) برای بازدید تفرجی از جنگل مدل‌سازی کردند و یک ابزار طرح‌ریزی بر مبنای GIS را برای عملکرد تفرجی جنگل ارایه دادند. در این تحقیق تعداد بازدیدهای انجام‌شده توسط جمعیت بومی، فاصله از مناطق مسکونی و کیفیت منطقه تفرجی برآورد شد. نتایج نشان داد که با افزایش مسافت، تعداد بازدیدها کاهش می‌یابد (12). در تحقیق دیگری به‌منظور برآورد ارزش اقتصادی فضای سبز پارک هارت‌فیلد در استرالیا از روش ارزش‌گذاری مشروط استفاده شد. به همین منظور با استفاده از پرسش‌نامه، تمایل به پرداخت بازدیدکنندگان مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که تمایل به پرداخت با سطح درآمد و تحصیلات افراد ارتباط مثبت دارد (13). در تحقیق مشابه دیگری نیز ارزش تفرجی فضای سبز شهری در منطقه جونگژو چین از طریق پرسش‌نامه و مصاحبه حضوری از بازدیدکنندگان برآورد شد. نتایج نشان داد که تمایل به بازدید افراد با قابلیت دسترسی، پوشش گیاهی مناسب و کیفیت محیط افزایش می‌یابد (14). در تحقیق دیگری تفاوت بین تقاضای تفرجی در جنگل‌های درون‌شهری و برون‌شهری در ویینای استرالیا بررسی شد. نتایج نشان داد که درمجموع، استفاده مردم از جنگل‌های درون‌شهری به‌خصوص در بعدازظهر روزهای کاری و آخر هفته‌ها بیش‌تر بود، درحالی‌که در جنگل‌های برون‌شهری به‌دلیل بعد مسافت، بازدیدها صرفاً در اواخر هفته و فصول گرم‌تر سال انجام می‌شود (15).

در ایران نیز در طول سه دهه اخیر تحقیقات مختلفی درخصوص ارزیابی تقاضای تفرجی گردشگران انجام شده است. از جمله Yachkashi (1978) طی تحقیقی در پارک جنگلی سی‌سنگان تقاضای تفرجی بازدیدکنندگان را با استفاده از پرسش‌نامه و مصاحبه حضوری از گردشگران مورد ارزیابی قرار داد. نتایج نشان داد که افزایش سطح سواد و درآمد افراد، در بازدید از پارک تأثیر مثبت و افزایش مسافت و هزینه دسترسی در بازدید افراد از پارک تأثیر منفی دارد. همچنین اغلب بازدیدگنندگان برای بازدید از پارک فصل تابستان و روزهای پنج‌شنبه و جمعه را ترجیح می‌دهند. انگیزه اصلی مراجعه به پارک استفاده از هوای سالم بوده و اغلب آن‌ها درختان پهن‌برگ را می‌پسندند (5). این در حالی است که بعد از گذشت 20 سال، نتایج پژوهش دیگری در همین پارک نشان داد که بین شغل افراد و دفعات مراجعه به پارک و همچنین میزان سواد و علاقه‌مندی آن‌ها به گردشگری ارتباط معنی‌داری وجود دارد (16). نتایج تحقیق امین‌زاده و قریشی (1386) نیز در پارک جنگلی سی‌سنگان نشان داد که اگرچه طراحی این پارک براساس فعالیت‌های گردشگری و نیز توان اکولوژیکی انجام شده است، اما این طراحی نتوانسته است پاسخ‌گوی نیازهای گردشگاهی استفاده‌کنندگان از آن باشد. درنهایت با تأکید بر ترجیحات مردمی، پیشنهاداتی برای طراحی محدوده‌های گردشگری متمرکز و گسترده ارایه شد (17). همچنین نتایج تحقیق مشابه دیگری در این پارک نشان داد که بازدیدکنندگان مرد و افراد متأهل بیش‌ترین افراد بازدیدکننده را تشکیل می‌دهند. بیش‌تر بازدیدکنندگان از قشر تحصیل‌کرده جامعه هستند که از نظر مالی وضعیت متوسط و خوبی دارند و در بخش‌های دولتی یا خصوصی اشتغال دارند. بیش‌تر بازدیدکنندگان در طبقه سنی 20 تا 40 سال قرار دارند و اغلب آن‌ها در فصل‌های بهار و تابستان از این پارک بازدید می‌کنند. استفاده‌کنندگان اغلب به‌صورت گروهی به پارک می‌آیند. همچنین حفظ حالت طبیعی پارک، عدم وجود تأسیسات و تسهیلات مناسب و ناکافی بودن امکانات موجود در پارک مورد تأیید اغلب افراد بازدیدکننده بوده است (18). همچنین نتایج پژوهش سهرابی (1384) در پارک جنگلی عباس‌آباد بهشهر نشان داد که مسافت و هزینه دسترسی با تعداد بازدیدکنندگان از پارک ارتباط منفی دارد. همچنین ارزش تفرجگاهی این پارک نسبت به کاربری‌های دیگر آن نزد مردم بیش‌تر است (19). محمودی (1386) نیز در تحقیق خود توان تفرجی سامان عرفی منج در جنگل‌های محدوده شهرستان لردگان را مورد ارزیابی قرار داد و به این نتیجه رسید که عامل‌های محیطی اقلیم، دسترسی، شیب و جهت آن، درصد پوشش جنگلی، خاک، جذابیت‌های تفرجی و چشم‌انداز به‌ترتیب بیش‌ترین تأثیر را در ارزیابی توان تفرجی دارند، اما تقاضای تفرجی و کاربری فعلی جنگل در فرآیند ارزیابی مؤثرتر بوده است و عوامل محیطی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اغلب بازدیدکنندگان منطقه افراد بومی هستند و مسافت‌های محدودی را برای رسیدن به منطقه طی کرده‌اند. هدف اصلی آن‌ها استفاده از هوای سالم است و جامعه پهن‌برگ را می‌پسندند (7). باقری و عظمتی (1389) ارتقای سلامت جسمی-روانی شهروندان را با طراحی محیط و منظر شهری مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که افزایش دسترسی فیزیکی و بصری ساکنان به طبیعت از طریق طراحی طبیعت‌گرا و ارتقای کیفیت فضاهای جمعی در مراکز محلی متناسب با گروه‌های جمعیتی استفاده‌کننده، از راهبردهای پایدار برای ارتقای سلامت و ایمنی عمومی در محیط‌های شهری است (20). صامتی و همکاران (1391) ارزش تفرجی بوستان جنگلی ناژوان اصفهان را با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط برآورد کردند. نتایج نشان داد که تمایل به پرداخت افراد با متغیرهای درآمد و تحصیلات رابطه مستقیم و با متغیرهای مبلغ پیشنهادی، سن و تعداد افراد خانوار رابطه منفی معنی‌داری داشته است (21). راسخی و همکاران (1391) عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت گردشگران ساحلی دریای خزر را با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط برآورد کردند. نتایج نشان داد که درآمد، سابقه پرداخت و سطح تحصیلات بر تمایل به پرداخت گردشگران ساحلی اثر معنی‌داری دارد (22). سام دلیری و همکاران (1392) تمایل به پرداخت ساکنان شهر چالوس را برای حفاظت از دریاچه ولشت با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط برآورد کردند. نتایج نشان داد که درآمد خانوار، رضایت از کیفیت آب دریاچه و سطح تحصیلات سرپرست خانوار، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر میزان تمایل به پرداخت افراد در حفاظت از این دریاچه هستند (23). نیکبختی و همکاران (1393) نیازهای تفرجی بازدیدکنندگان پارک ملی بمو را با استفاده از روش کلاوسون ارزیابی کردند. نتایج نشان داد که اغلب بازدیدکنندگان در رده سنی 25 تا 35 سال قرار دارند و اغلب آن‌ها در فصول بهار و تابستان از پارک بازدید می‌کنند و اغلب به‌صورت گروهی به پارک می‌آیند. حفظ حالت طبیعی پارک، نبودن تأسیسات و تسهیلات مناسب و نبودن امکانات کافی در پارک مورد تأیید اغلب بازدیدکنندگان بوده است (24). بنابراین تفرج بازدیدکنندگان در پارک‌های جنگلی، در بیش‌تر موارد رابطه مستقیمی با منابع آبی، امکانات تفرجی و جاذبه‌های توریستی دارد (25).

بررسی پژوهش‌های انجام شده نشان می‌دهد که در همه آن‌ها به مسأله ارزیابی تقاضای تفرجی، توجه خاصی شده است. زیرا شناسایی عوامل مؤثر بر تقاضای تفرجی کمک شایانی در تهیه طرح‌های تفرجی موفق و رضایت‌مندی استفاده‌کنندگان از این‌گونه مناطق دارد. در این تحقیق نیز سعی شده است که با بررسی عوامل مختلف تأثیرگذار بر تقاضای تفرجی پارک جنگلی سرخه‌حصار، شناخت عوامل مؤثر بر تقاضای تفرجی و مقایسه آن‌ها با پارک جنگلی سی‌سنگان، زمینه لازم برای مدیریت و برنامه‌ریزی این پارک مطابق با خواسته‌های گردشگران فراهم شود.

مواد و روش‌ها

منطقه مورد مطالعه

پارک جنگلی سرخه‌حصار، با کشیدگی شرقی ـ غربی با مساحتی بالغ بر 540 هکتار در شرق تهران (جنوب شرقی منطقه 13 شهرداری تهران) و در محدوده جغرافیایی ´30 °51 تا ´35 °51 طول شرقی و´42 °35 تا ´44 °35 عرض شمالی واقع شده است. از شمال به جاده تهران ـ فیروزکوه و خیابان دماوند، از شرق به منطقه سرخه‌حصار و ترمینال مسافربری، از جنوب به ارتفاعات تپه درمن‌دشی و کوه تاختالیق و از غرب به بزرگراه اسبدوانی منتهی می‌شود (شکل 1). بخش وسیعی از پارک دارای پوشش علفی (طبیعی) و پوشش جنگلی (دست‌کاشت) است که پوشش جنگلی از انواع پهن‌برگان خزان‌کننده، سوزنی‌برگان همیشه‌سبز و گونه‌های زینتی گل‌دار تشکیل شده است (26).

 

 

 

شکل 1- موقعیت جغرافیایی پارک جنگلی سرخه‌حصار در تهران

 

 

از آنجایی‌که نتایج این پژوهش با نتایج پژوهش انجام‌شده در پارک جنگلی سی‌سنگان مقایسه می‌شود، مختصری در مورد وضعیت عمومی این پارک نیز ارایه می‌شود. پارک جنگلی سی‌سنگان در 25 کیلومتری شهرستان نوشهر به نور قرار گرفته است و فاصله آن تا مرکز استان مازندران (ساری) 150 کیلومتر است. طبق جدیدترین گزارش‌ها، مساحت پارک 625 هکتار است که در نقطه‌ای بسیار مناسب قرار گرفته و فاصله آن تا دریا کم‌تر از 100 متر می‌باشد. پوشش گیاهی آن شامل درختان بلوط، شمشاد، توسکا، افرا، ممرز و غیره است و به‌دلیل وجود درختان شمشاد و نزدیکی به مناطق مسکونی، مورد توجه بازدیدکنندگان بسیاری قرار دارد (5 و 18).

روش بررسی

به‌منظور ارزیابی تقاضای تفرجی پارک جنگلی سرخه‌حصار از روش ارزیابی سریع و تکنیک مصاحبه حضوری با استفاده از پرسش‌نامه استفاده شد. تکمیل پرسش‌نامه‌ها در فصل بهار و در دو ماه فروردین و اردیبهشت انجام شد. دلیل انتخاب فصل بهار و این ماه‌ها این بود که این فصل به‌علت وجود آب و هوای مناسب از یک طرف و اوقات فراغت بیش‌تر شهروندان از طرف دیگر، یک فصل تفریحی محسوب می‌شود و تعداد بازدیدکنندگان در پارک متعادل (نه بسیار زیاد مانند تابستان نه بسیار کم مانند پاییز و زمستان) و به اندازه نرمال است. برای تکمیل پرسش‌نامه‌ها سه روز (دو روز غیر تعطیل و یک روز تعطیل) به‌صورت تصادفی در هر ماه انتخاب شد. روش کار بدین‌صورت بود که با مراجعه به عرصه، پرسش‌نامه‌های تهیه‌شده در کلیه مناطق پارک به‌صورت تصادفی و در میان افرادی که صرفاً به قصد تفرج به پارک آمده بودند، توزیع شد. به‌منظور تکمیل کردن پرسش‌نامه‌ها، هرجا که جمعیت بازدیدکنندگان بیش‌تر بود، به ازای هر 10 نفر یک پرسش‌نامه و هرجا که جمعیت کم‌تر بود، به ازای هر پنج نفر یک پرسش‌نامه توزیع شد. هدف این بود که توزیع پرسش‌نامه‌ها در همه قسمت‌های پارک یکسان باشد. در پرسش‌نامه‌ها با مطرح کردن سوألاتی از قبیل سن، شغل، علایق بازدیدکنندگان، انگیزه مراجعه به پارک و دلایل مؤثر در بازدید آن‌ها، تقاضای تفرجی پارک سنجیده شد و با نتایج بررسی Yachkashi (1978) (5) در پارک جنگلی سی‌سنگان مقایسه شد.

یافته ها

جنسیت

منطقه تفرجگاهی باید برای جنسیت‌های مختلف مراجعه‌کننده برنامه تفرجی داشته باشد تا افراد در همه اقشار بتوانند استفاده مؤثر از آن داشته باشند. مقایسه جنسیت بازدیدکنندگان در دو پارک جنگلی سرخه‌حصار و سی‌سنگان، نتایج مشابهی را نشان داد؛ به‌طوری‌که اغلب بازدیدکنندگان هر دو پارک را مردان تشکیل می‌دادند (سرخه‌حصار 53% و سی‌سنگان 57%). البته مقدار اندکی افزایش در تعداد زنان مراجعه‌کننده به پارک جنگلی سرخه‌حصار مشاهده شد. همچنین در پارک جنگلی سرخه‌حصار، 80 درصد بازدیدکنندگان را افراد متأهل تشکیل می‌دادند (شکل 2).

 

 

          

شکل 2- وضعیت جنسیت بازدیدکنندگان از دو پارک جنگلی

 


تحصیلات

 

آگاهی از تحصیلات مراجعه‌کنندگان به پارک‌های جنگلی در تقاضای تفرجی آن‌ها تأثیرگذار است. مقایسه سطح تحصیلات بازدیدکنندگان دو پارک جنگلی نشان داد که با گذشت 30 سال، سطح تحصیلات افرادی که از پارک‌های جنگلی بازدید می‌کنند، افزایش یافته است. به‌طوری‌که تعداد افراد دارای تحصیلات دانشگاهی از 27% در سی‌سنگان به 33% در سرخه‌حصار رسیده است. همچنین تعداد افراد دارای تحصیلات دبیرستانی از 38% در سی‌سنگان به 49% در سرخه‌حصار و راهنمایی از 0% در سی‌سنگان به 7% در سرخه‌حصار طی 30 سال افزایش پیدا کرده است. تعداد افراد بی‌سواد نیز از 11% در سی‌سنگان به 2% در سرخه‌حصار و تعداد افراد دارای تحصیلات ابتدایی از 24% در سی‌سنگان به 9% در سرخه‌حصار کاهش یافته است (شکل 3).

 

 

         

شکل 3- وضعیت تحصیلات بازدیدکنندگان در دو پارک جنگلی

 


شغل بازدیدکنندگان

 

وضعیت شغلی و به تبع آن کسب درآمد، فاکتوری تعیین‌کننده در مراجعه افراد به مناطق تفرجی است. همان‌طور‌که ملاحظه می‌شود شغل بیش‌تر مراجعه‌کنندگان به پارک‌های جنگلی، کارمندی بود (در سرخه‌حصار 33% و در سی‌سنگان 45%) که درآمد نسبتاً خوبی داشته و دارای تحصیلات بالاتری نیز هستند. همچنین در پارک جنگلی سرخه‌حصار، 24% افراد خانه‌دار، 18% دارای شغل آزاد، 15% بازنشسته و 10% دانشجو هستند و بازدیدکننده‌ای با شغل کارگری وجود ندارد. در سی‌سنگان،43% افراد دارای شغل آزاد، 4% کارگر، 4% دانشجو، 3% بیکار و 1% بازنشسته هستند (شکل 4).

 

 

        

شکل 4- شغل بازدیدکنندگان از دو پارک جنگلی

 


الگوی اجتماعی مراجعه به پارک

 

در طراحی و برنامه‌ریزی مناطق تفرجی، طرح‌ریزی فضاهای گوناگون تفرجی باید براساس الگوها و معیارهای اجتماعی مراجعه‌کنندگان به پارک باشد. نتایج نشان می‌دهد که با گذشت بیش از 30 سال، همچنان بیش‌تر افراد به‌صورت خانوادگی (66% در سرخه‌حصار و 51% در سی‌سنگان) و سپس گروهی (22% در سرخه‌حصار و 34% در سی‌سنگان) از پارک‌های جنگلی دیدن می‌کنند و تعداد افرادی که به‌صورت انفرادی به پارک می‌آیند کم بوده و حتی با گذشت 30 سال از 15% در سی‌سنگان به 12% در سرخه‌حصار کاهش پیدا کرده است (شکل 5).

 

 

 

شکل 5- الگوی اجتماعی مراجعه به دو پارک جنگلی

 


بعد مسافت

 

آگاهی از مبدأ مسافرت گردشگران به مناطق تفرجی نقش مهمی در برنامه‌ریزی تفرجی برای سازماندهی تسهیلات و خدمات تفرجی دارد. حدود 73% بازدیدکنندگان از پارک جنگلی سرخه‌حصار برای رسیدن به این پارک مسافتی کم‌تر از 10 کیلومتر را طی کرده‌اند. در سی‌سنگان 53% بازدیدکنندگان مسافتی کم‌تر از 10 کیلومتر را برای رسیدن به پارک طی کرده‌اند. همچنین در سرخه‌حصار 25% افراد مسافت 10 تا 30 کیلومتر را طی کرده‌اند و بازدیدکنندگانی که مسافت بیش‌تر از 30 کیلومتر را طی کرده‌اند، بسیار محدود بوده است (در سرخه‌حصار تنها 2% مسافت بیش‌تر از 30 کیلومتر را طی کرده‌اند). درحالی‌که در سی‌سنگان 25% بازدیدکنندگان برای رسیدن به پارک مسافتی بیش از 30 کیلومتر را طی کرده‌اند (شکل 6).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

          

شکل 6- بعد مسافت بازدیدکنندگان از دو پارک جنگلی

 


نحوه دسترسی به پارک

 

از عوامل مهم و تأثیرگذار در میزان تقاضای تفرجی، چگونگی دسترسی به مناطق تفرجی است. در هر دو پارک اغلب بازدیدکنندگان با وسیله نقلیه شخصی به پارک مراجعه کرده‌اند (86% در سرخه‌حصار و 92% در سی‌سنگان) و افرادی که با وسیله نقلیه عمومی یا پیاده به پارک مراجعه کرده‌اند، در هر دو پارک محدود بود (شکل 7).


 

            

شکل 7- نحوه دسترسی بازدیدکنندگان به دو پارک جنگلی

 


مدت اقامت در پارک

 

برآورد مدت زمان اقامت مراجعه‌کنندگان در منطقه تفرجی، در برنامه‌ریزی زمانی ارایه خدمات تفرجی نقش مهمی دارد که باید مورد توجه برنامه‌ریزان قرار گیرد. در سرخه‌حصار اغلب بازدیدکنندگان پنج ساعت (41%) اما در سی‌سنگان بیش‌تر آن‌ها بیش‌تر از پنج ساعت در پارک می‌مانند (38%) (شکل 8).

 

                  

          

شکل 8- مدت اقامت بازدیدکنندگان در دو پارک جنگلی

 

 

 

 

 

 


دفعات بازدید از پارک

 

آگاهی از تعداد دفعات مراجعه افراد به مناطق تفرجگاهی، در برنامه‌ریزی و تخصیص منابع تفرجی حایز اهمیت است. در پارک جنگلی سرخه‌حصار اغلب بازدیدکنندگان ماهی یک تا سه بار (43%) و سپس هفته‌ای یک تا دو بار (32%) از پارک دیدن می‌کنند و تعداد افرادی که سالی یک تا سه بار به پارک می‌آیند، کم‌تر است (25%)، بنابراین اغلب بازدیدکنندگان در فواصل زمانی نسبتاً کوتاه به پارک مراجعه می‌کنند، درصورتی‌که در سی‌سنگان، اغلب افراد سالی یک تا سه بار (70%) و سپس ماهی یک تا سه بار (18%) از پارک دیدن می‌کنند و تعداد افرادی که در هفته یک تا دو بار به پارک می‌آیند، محدود است (12%) (شکل 9).


 

           

شکل 9- دفعات بازدید بازدیدکنندگان از دو پارک جنگلی

 


روزهای بازدید از پارک

 

الگوی زمانی مراجعه گردشگران به مناطق تفرجی برای تعطیلات یک تا دو روزه (آخر هفته) بیش‌ترین تقاضا را دارد. لذا استقرار تجهیزات تفرجی در این مناطق تنها باید براساس چنین الگویی توسعه یابد. مقایسه نتایج حاصل از پارک‌های جنگلی سرخه‌حصار و سی‌سنگان  نشان داد که روز اصلی مراجعه به پارک بعد از گذشت 30 سال همچنان جمعه است. در سرخه‌حصار بعد از روز جمعه، روز پنجشنبه گزینه دوم است (15%)، اما در سی‌سنگان بعد از جمعه، سایر روزها (40%) برای بازدیدکنندگان اهمیت دارد (شکل 10).

 

 

           

شکل 10- روزهای بازدید بازدیدکنندگان از دو پارک جنگلی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

انگیزه مراجعه به پارک

 

طرح‌ریزی و جانمایی تسهیلات تفرجی باید متناسب با انگیزه مراجعه‌کنندگان به پارک باشد. انگیزه اصلی مردم برای مراجعه به دو پارک جنگلی در درجه اول استراحت و استفاده از هوای سالم (در سرخه‌حصار 42% و در سی‌سنگان 41%)، در درجه دوم دوری از سروصدای محیط (در هر دو پارک جنگلی 27%) و
در درجه سوم ورزش و حرکت جسمی (در سرخه‌حصار 25% و در سی‌سنگان 20%) بوده و این انگیزه با گذشت یک نسل تغییر محسوسی نکرده است. همچنین در سرخه‌حصار 6% و در سی‌سنگان 12% از افراد به دلایل دیگر به پارک مراجعه کرده‌اند (شکل 11).

 

 

 

              

شکل 11- انگیزه مراجعه بازدیدکنندگان به دو پارک جنگلی

 


نظر بازدیدکنندگان در مورد جامعه گیاهی پارک

 

اغلب بازدیدکنندگان ترجیح می‌دهند که در تفرجگاه‌ها، پوشش گیاهی بومی خاص آن منطقه وجود داشته باشد که این موضوع باید در گزینش گونه در برنامه‌های توسعه و بازسازی مناطق تفرجی مورد توجه قرار گیرد. نتایج این تحقیق نشان داد که با گذشت 30 سال جامعه گیاهی مورد علاقه ایرانیان همچنان درختان پهن‌برگ (39% در سرخه‌حصار و 38% در سی‌سنگان) و سپس مخلوط پهن‌برگ و سوزنی‌برگ (37% در سرخه‌حصار و 23% در سی‌سنگان) بوده است. در واقع طی 30 سال، علاقه بازدیدکنندگان نسبت به جامعه گیاهی مخلوط 14% افزایش یافته است. درصد بازدیدکنندگانی که درختان سوزنی‌برگ را می‌پسندند ثابت مانده و تغییری نکرده است (17%) (شکل 12).

 

 

              

شکل 12- نظر بازدیدکنندگان در مورد جامعه گیاهی دو پارک جنگلی

 


 

بحث و نتیجه‌گیری

 

با توجه به نتایج به‌دست آمده از ارزیابی تقاضای تفرجی پارک جنگلی سرخه‌حصار و مقایسه آن با پارک سی‌سنگان می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که از نظر جنسیت نتایج مشابهی در هر دو پارک جنگلی به‌دست آمده است و اغلب بازدیدکنندگان پارک‌های جنگلی را مردان تشکیل می‌دهند. علت کم‌تر بودن تعداد زنان را باید در موقعیت اجتماعی آن‌ها جستجو کرد، زیرا اصولاً زنان به تنهایی و بدون خانواده برای استراحت و تفریح به پارک نمی‌روند (5). همچنین نتایج این تحقیق نشان داد که با گذشت 30 سال علاوه بر اینکه اغلب مراجعه‌کنندگان به پارک همچنان تحصیلات نسبتاً خوب (دبیرستانی و دانشگاهی) دارند، بلکه سطح تحصیلات آن‌ها بالاتر نیز رفته است و درصد بازدیدکنندگان بی‌سواد و با تحصیلات ابتدایی در پارک جنگلی سرخه‌حصار کاهش پیدا کرده است. بنابراین می‌توان چنین نتیجه گرفت که اغلب بازدیدکنندگان پارک را قشر تحصیل‌کرده تشکیل می‌دهند و با افزایش سطح سواد افراد جامعه و آشنایی بیش‌تر آن‌ها با ارزش طبیعی جنگل طی 30 سال، تعداد بازدیدکنندگان با سطح تحصیلات بالا از پارک جنگلی نیز افزایش پیدا کرده است. Pepper (2005)، Lorenzo (2000) و ملکان راد (1378) نیز در تحقیقات خود به این نتیجه رسیدند که با بالا رفتن سطح معلومات و دانش، مردم با اهمیت حیاتی طبیعت بیش‌تر آشنا می‌شوند و به‌خصوص طبقه شاغل و تحصیل‌کرده برای استراحت و آرامش اعصاب خسته خود بیش‌تر به طبیعت روی می‌آورند (8 ، 13 و 16). نتایج تحقیقات دیگر نیز نشان داده است که تمایل به پرداخت افراد برای استفاده تفرجی و حفاظت از پارک‌های جنگلی و مناطق تفرجگاهی با سطح تحصیلات افراد رابطه معنی‌داری دارد (21، 22، 23).

مقایسه نتایج ارزیابی تقاضای تفرجی دو پارک جنگلی نشان داد که اغلب بازدیدکنندگان پارک‌ها را کارمندان تشکیل داده و تعداد افراد بازدیدکننده با شغل کارگری بسیار کم است. این موضوع نشان می‌دهد که شغل افراد و به تبع آن کسب درآمد عاملی تعیین‌کننده در مراجعه افراد به مناطق تفرجی است. نتایج تحقیقات دیگر نیز نشان داده است که با افزایش درآمد، ارزش جنگل نزد مردم بیش‌تر شده و تمایل به پرداخت آن‌ها برای حفاظت از جنگل افزایش می‌یابد (21، 22، 23). یکی دیگر از نتایج مهم این بخش این است که وضعیت درآمدی در میان قشر کارگر در ایران بر میزان استفاده آن‌ها از مناطق تفرجی تأثیر بسیار منفی گذاشته است (8 ، 13 و 16).

نتایج به‌دست‌آمده همچنین نشان داد که درصد زیادی از افراد به‌صورت خانوادگی به پارک مراجعه می‌کنند و تعداد افرادی که به تنهایی از پارک بازدید می‌کنند، بسیار محدود است که با نتایج Yachkashi (1978) همخوانی دارد. لذا در هنگام ایجاد تجهیزات و وسایل تفریحی در پارک باید به این مسأله توجه خاص شود (5). در واقع طرح تفرجی در پارک جنگلی باید تناسب لازم را با الگوی اجتماعی مراجعه گردشگران به پارک داشته باشد تا بهره‌گیری از امکانات تفرجی با رضایت بیش‌تری همراه باشد.

نتایج این مطالعه نشان داد که اغلب بازدیدکنندگان سرخه‌حصار مسافت محدودی را برای رسیدن به این پارک طی کرده‌اند. درحالی‌که بازدیدکنندگان سی‌سنگان برای رسیدن به پارک مسافت‌های مختلفی را طی کرده و حدوداً نیمی از بازدیدکنندگان مسافت بیش از 10 کیلومتر را طی کرده‌اند. این دسته از بازدیدکنندگان که غالباً از تهران مراجعه کرده‌اند، صرفاً به قصد بازدید از پارک نیامده‌اند، اما چون برای گذران تعطیلات به شمال کشور سفر کرده‌اند، به پارک جنگلی سی‌سنگان نیز مراجعه کرده‌اند. بنابراین می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که با توجه به اینکه سرخه‌حصار یک پارک جنگلی شهری است، مبدأ مراجعه اغلب افراد تهران بوده و بیش‌ترین تقاضا برای تفرج از طرف شهروندان تهرانی است. محمودی (1386) نیز به این نتیجه رسید که اغلب بازدیدکنندگان سامان عرفی منج را ساکنان مناطق اطراف تشکیل می‌دهند. زیرا فاصله و هزینه دسترسی، در بازدید از یک پارک بسیار تأثیرگذار است (7). نتایج تحقیقات دیگر نیز نشان داده است که طول راه، کمی وقت و هزینه زیاد از عواملی هستند که در بازدید مردم از پارک تأثیر منفی می‌گذارند (9، 10، 11، 12، 14، 15 و 19). کم‌تر کسی حاضر می‌شود راه زیادی را با صرف وقت و هزینه زیاد پشت سر بگذارد تا مدت کوتاهی را در یک پارک بگذراند (5). این درحالی است که می‌توان با درنظر گرفتن وسایل نقلیه عمومی، افراد را برای استفاده از مواهب پارک در فواصل دورتری جلب کرد. Yachkashi (1978) عنوان می‌کند که فاصله‌ای را که افراد طی می‌کنند تا به یک محل تفرجگاهی برسند با تراکم جمعیت در منطقه نسبت مستقیم دارد که به عقیده روپرت (Ruppert) می‌توان با رابطه زیر فاصله مناسب را محاسبه کرد و در هنگام انتخاب محل پارک مدنظر داشت:

A = 1.4 Ö E

که در آن A فاصله مناسب و E جمعیت منطقه یا شهر به 1000 نفر است. بیش‌تر مراجعه‌کنندگان به دو پارک جنگلی ترجیح می‌دهند با خودروی شخصی به پارک سفر کنند که با نتایج محمودی (1386) مطابقت دارد (7). لذا استفاده از مناطق تفرجی به‌نحوی با امکانات اقتصادی خانواده از جمله دارا بودن خودروی شخصی به‌عنوان یک امکان اولیه ارتباط دارد. به‌علاوه با توجه به عدم وجود پارکینگ عمومی در پارک جنگلی سرخه‌حصار، احداث آن به‌عنوان یکی از امکانات موردنیاز بازدیدکنندگان ضروری به‌نظر می‌رسد.

نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش نشان داد که بعد از گذشت بیش از سه دهه، مراجعه‌کنندگان زمان کم‌تری را در پارک می‌مانند که البته این می‌تواند به‌دلیل شهری بودن پارک جنگلی سرخه‌حصار و نزدیکی آن به مناطق جمعیتی باشد. در واقع مردم دفعات بیش‌تری به این پارک می‌آیند (اغلب آن‌ها هفته‌ای یک تا دو بار می‌آیند)، اما مدت زمان کم‌تری می‌مانند؛ درحالی‌که مراجعه‌کنندگان به پارک جنگلی سی‌سنگان، دفعات کم‌تری به پارک می‌آیند (اغلب آن‌ها سالی یک تا سه بار می‌‌آیند)، اما ترجیح می‌دهند مدت زمان بیش‌تری در پارک بمانند. علت آن است که اغلب بازدیدکنندگان پارک سرخه‌حصار بومی و تهرانی هستند که به‌دلیل نزدیکی به پارک، تعداد دفعات بازدید آن‌ها نیز در فواصل زمانی کوتاه‌تر انجام می‌شود، اما در سی‌سنگان اغلب بازدیدکنندگان غیربومی هستند و از شهرهای دیگر آمده‌اند، بنابراین چون مسافت بیش‌تری را طی می‌کنند، تعداد دفعات بازدید نیزکاهش یافته است. این مسأله بار دیگر اهمیت بعد مسافت را در بازدید از یک پارک روشن می‌کند (9 و 15). ازآنجایی‌که عموم مردم، بیشتر آخر هفته را برای بازدید از پارک‌های جنگلی انتخاب می‌کنند، سیاست‌گذاری تفرجی باید متمرکز در این ایام باشد، به‌طوری‌که مقایسه نتایج پارک‌های جنگلی سرخه‌حصار و سی‌سنگان نشان داد که روز اصلی مراجعه به پارک بعد از گذشت 30 سال همچنان جمعه بوده است که با نتایج Arnberger (2006) همخوانی دارد (15).

نتایج این مطالعه نشان داد که انگیزه افراد از مراجعه به هر دو پارک مانند تحقیقات دیگر (محمودی 1386) به‌ترتیب استفاده از هوای سالم، ورزش و حرکت جسمی و سپس دوری از سروصدای محیط بوده است (7). با توجه به این نتایج باید سعی شود که برنامه‌ریزی و جانمایی امکانات تفریحی در مناطق تفرجی، متناسب با انگیزه مراجعین به پارک باشد و امکانات به‌گونه‌ای طراحی شوند که بازدیدکنندگان در محیطی دور از سروصدا و آلودگی‌های شهری به استراحت بپردازند. درصورتی‌که طی بازدیدهای متوالی از قسمت‌های مختلف پارک جنگلی سرخه‌حصار مشخص شد که تراکم بیش از حد امکانات تفریحی و به‌دنبال آن سروصدای زیاد در بعضی نقاط پارک، این امکان را به بازدیدکنندگان نمی‌دهد. Yachkashi (1978) نیز عنوان می‌کند که در برخی از پارک‌های جنگلی ایران مانند سی‌سنگان، در اثر تراکم بیش از حد وسایل تفریحی و سایر تجهیزات در یک مکان به‌طور موضعی، اختلالاتی در تعادل حیاتی طبیعت به‌وجود آمده است (5). این نتایج لزوم فرهنگ‌سازی میان بازدیدکنندگان را در استفاده از مناطق نزدیک‌تر به جنگل را روشن می‌سازد.

اغلب بازدیدکنندگان از هر دو پارک جنگلی پهن‌برگان و سپس جامعه گیاهی مخلوط را می‌پسندند که با نتایج محمودی (1386) همخوانی دارد (7)،‌بنابراین با توجه به علاقه ایرانیان به گونه‌های بومی پهن‌برگ توصیه می‌شود که در طرح‌های توسعه فضای سبز در مناطق تفرجی مختلف کشور، به این نکته توجه شده و از این گونه‌ها استفاده شود.

به‌دلیل اهمیت نیاز واقعی تفرجی بازدیدکنندگان، همان‌طورکه Hamill (1986)، قریشی (1382)، محمودی (1386) و بسیاری از محققان دیگر نیز در تحقیق‌های خود الویت‌های مردمی را مورد توجه قرار داده‌اند (4 و 6 و 7)، توصیه می‌شود در تحقیقات بعدی نیز با استفاده از پرسش‌نامه، نظرات مراجعه‌کنندگان و نیازهای تفرجی آن‌ها سنجیده شده و طرح‌ریزی‌های تفرجی پارک‌ها و مناطق گردشگاهی با توجه به مشخصه‌های اجتماعی و اقتصادی انجام شود؛ زیرا شناسایی و تحلیل پارامترهای مؤثر بر تقاضای تفرجی، کمک شایانی در اجرای مدیریت موفق تفرجگاه‌ها و در نتیجه رضایت‌مندی استفاده‌کنندگان از این مناطق دارد. این مهم در بررسی انجام‌شده در پارک جنگلی سرخه‌حصار کاملاً تأیید شد که در برنامه‌ریزی تفرجی برای تأمین نیازهای تفریحی آینده امری اجتناب‌ناپذیر است. به‌علاوه هر تفرجگاه با توجه به موقعیت جغرافیایی، جاذبه‌های طبیعی، نزدیکی به مراکز جمعیتی، تسهیلات خدماتی و تفرجی درون و مجاور آن، مراجعه‌کنندگان و گردشگران خاصی خواهد داشت که به‌طبع نیازهای تفرجی خاصی هم خواهند داشت که ممکن است با نیازهای بازدیدکنندگان از مناطق تفرجی دیگر تفاوت داشته باشد. به همین دلیل نیاز است که در مناطق تفرجی مختلف، عوامل مؤثر بر تقاضای تفرجی مشخص شود و مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. در واقع بدون شناخت کامل از عوامل مؤثر بر تقاضای تفرجی تفرجگاه‌ها، امکان ارزش‌یابی و قیمت‌گذاری دقیق تفرجگاه‌ها نیز امکان‌پذیر نیست. شناخت این عوامل به روش‌های ارزش‌یابی کمک خواهد کرد که دیدگاه واقعی استفاده‌کنندگان از مناطق تفرجی را به‌خوبی شناسایی کنند (7).

درنهایت با توجه به نتایج این تحقیق، می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که تقاضای تفرجی بازدیدکنندگان در پارک‌های جنگلی درون‌شهری و برون‌شهری (به‌جز نیازهای تفرجی‌ای که با بعد مسافت بازدیدکنندگان ارتباط دارد)، تفاوت چندانی نمی‌کند. علاوه بر این با گذشت 30 سال، انتظار مردم از پارک‌های جنگلی تغییر محسوسی نکرده است و شاید در آینده هم پابرجا بماند. بنابراین به طراحان پارک‌های جنگلی پیشنهاد می‌شود که در احداث پارک‌های جدید، خواسته‌های مردم را مدنظر داشته باشند و به آن توجه بیش‌تری کنند. چنان‌که نتایج تحقیقات دیگر نیز نشان داده است که نبودن تأسیسات و تسهیلات مناسب و نبودن امکانات کافی در پارک مورد تأیید اغلب بازدیدکنندگان بوده است (24). همچنین پیشنهاد می‌شود که تأسیسات و امکانات پارک در یک نقطه متمرکز نشوند و به‌طور مناسب توزیع یابند؛ به‌علاوه مردم نیز به سوی اهداف و جاذبه‌های مختلف مناطق تفرجگاهی هدایت شوند. همچنین توصیه می‌شود که احداث و توسعه امکانات آینده در پارک‌های جنگلی متناسب با روزهای مراجعه، مدت اقامت و انتظارات گروه‌های جنسی بازدیدکنندگان در پارک باشد. برای شناخت جامع‌تر این عوامل نیاز است که بررسی‌ها نه‌تنها در مناطق تفرجی بلکه در مناطق جمعیتی نیز انجام شود تا تصویر واقعی‌تری از وضعیت تقاضای تفرجی در میان عموم مردم به‌دست آید. برای رفع نیازهای تفرجی جامعه، باید مناطقی به این امر اختصاص یابد و برای برنامه‌ریزی و مدیریت این مناطق نیاز به آگاهی از علایق و رفتارهای تفرجی افراد جامعه است؛ زیرا تنها با شناخت این عوامل می‌توان مکان‌یابی، طرح‌ریزی و درنهایت طراحی‌های تفرجی مناسبی را به اجرا درآورد.

منابع

1-   برزهکار، قدرت الله، «پارک‌ها و تفرجگاه‌های جنگلی (مکان‌یابی و طرح‌ریزی)»، چاپ اول، انتشارات سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی کشور، 1384، جلد اول، فصل دوم.

2-   حسینی، نیلوفر، «طراحی فضاهای گردشگری در دره‌های کوهستانی: مطالعه موردی، دره درکه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست تهران، 1381.

3-   مجنونیان، هنریک، «مباحثی پیرامون پارک‌ها، فضای سبز و تفرجگاه‌ها»، چاپ اول، انتشارات سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، 1374، جلد اول، فصل دوم.

4-   قریشی، ساحل، «طراحی پارک جنگلی طبیعی سی‌سنگان با تاکید بر ترجیحات مردمی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست تهران، 1382.

5-      Yachkashi, A., »Stand und Entwishlung von Nah-und Evholungwald«, Universitat Goettingen, 1978.

6-      Hamill, L., 1986. The Chubb/Bauman method for estimating the recreation potential of rivers: a critical review. Journal of American Water Recourse Association, Vol. 22(4), pp. 653-659.

7-   محمودی، بیت‌الله، «ارزیابی توان تفرجی سامان عرفی منج در محدوده جنگل‌های شهرستان لردگان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده منابع طبیعی، 1386.

8-      Lorenzo, B., Blanche, A., Qi, Y., Guidry, M., 2000. Assessing resident's willingness to pay to preserve the community urban forest: a small-city case study. Arboriculture, Vol. 26(6), pp. 319-325.

9-      Tyrväinen, L., 2001. Economic valuation of urban forest benefits in Finland. Environmental Management, Vol. 62, pp. 75-92.

10-  Tyrväinen, L., Väänänen, H., 1998. The economic value of urban forest amenities: an application of the contingent valuation method. Landscape and Urban Planning, Vol. 43(1-3), pp. 105-118.

11-  Smailes, J., Smith, L., 2001. The growing recreational use of state forest lands in the Adelaide hills. Landuse Policy, Vol. 18(2), pp. 137-152. 

12-  Vries, S., Goossen, M., 2002. Modelling recreational visits to forests and nature areas. Urban Forestry and Urban Greening, Vol. 1, pp. 5-14.

13-  Pepper, C., McCann, L., Burton, M., 2005. Valuation study of urban bush land at Hartfield Park Forest field, Western Australia. Ecological Management and Restoration, Vol. 6, pp. 190-196.

14-  Jim, C.Y., Wendey, Y., 2006. Recreation-amenity use and contingent valuation of urban green spaces in Guangzhou, China. Landscape and Urban Planning, Vol. 75(1-2), pp. 81-96.

15-  Arnberger, A., 2006. Recreation use of urban forests: an inter-area comparison. Urban Forestry and Urban Greening, Vol. 4(3-4), pp. 135-144.

16- ملکان راد، ا، «بررسی اثرات فشار توریسم روی پارامترهای جنگل‌شناسی مناطق جنگلی: مطالعه موردی، پارک جنگلی سی‌سنگان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، 1378.

17- امین‌زاده، بهناز و قریشی، ساحل، «ترجیحات مردمی و کاربرد آن در طراحی پارک‌های جنگلی طبیعی (مطالعه موردی: پارک جنگلی سی‌سنگان)»، نشریه دانشکده منابع طبیعی، ‌1386، جلد 60، شماره 1، صفحات 177-191.

18- گشتاسب میگونی، حمید، شمس، بهمن و چشمه‌خاور، بهاره، «بررسی آرا و نیازهای تفرجی بازدیدکنندگان پارک جنگلی سی‌سنگان»، علوم محیطی، 1387، جلد 6، شماره 2، صفحات 43-54.

19-  سهرابی، بهاره، «بررسی ارزش اقتصادی پارک جنگلی عباس‌آباد بهشهر»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده منابع طبیعی، 1384.

20- باقری، محمد و عظمتی، حمیدرضا، «ارتقای سلامت جسمی-روانی شهروندان را با طراحی محیط و منظر شهری»، انسان و محیط زیست، 1389، زمستان 1389، شماره 11، صفحات 83-88.

21- صامتی، مجید، معینی، شهرام، مردیها، سارا و خانی‌زاده امیری، مجتبی، «ارزش‌گذاری تفرجی بوستان جنگلی ناژوان اصفهان با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط»، اکولوژی کاربردی، بهار 1391، سال اول، شماره 1، صفحات 64-79.

22- راسخی، سعید، کریمی، سعید و حامدی رستمی، منیره، «اندازه‌گیری و عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت گردشگران ساحلی با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط: یک مطالعه موردی برای سواحل دریای خزر»، مجله برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، پائیز 1391، سال اول، شماره 2، صفحات 13- 32.

23- سام دلیری، احمد، امیرنژاد، حمید و مرتضوی، سید ابوالقاسم «برآورد تمایل به پرداخت ساکنان شهرستان چالوس جهت حفاظت از دریاچه ولشت با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط با انتخاب دوگانه یک و نیم‌بعدی»، بوم‌شناسی کاربردی، پائیز 1392، سال دوم، شماره 5، صفحات 1-12.

24- نیکبختی، آمنه، میرکریمی، سید حامد و میرزایی، مژگان، «بررسی نیازهای تفرجی بازدیدکنندگان پارک ملی بمو»، نشریه محیط زیست طبیعی (منابع طبیعی ایران)، 1393، دوره 67، شماره 2، صفحات 233- 243.

25-  Eskandari, S., Oladi, J., 2013. Assessment of ecotourism potential of urban forest parks based on effective factors in outdoor recreation, a case study: Sorkhe Hesar forest park. World Applied Sciences Journal, Vol. 27(8), pp. 950-960.

26-  «طرح جامع توسعه و بهسازی پارک جنگلی سرخه‌حصار»، شرکت محیط پایدار، 1385، جلد دوازدهم، فصل اول.

 

 


 

 

 



1- استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگل، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،‌ تهران، ایران.

 *(مسوول مکاتبات).

2- دانشیار، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران.

[3]- استاد مدیریت منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران.

1-   برزهکار، قدرت الله، «پارک‌ها و تفرجگاه‌های جنگلی (مکان‌یابی و طرح‌ریزی)»، چاپ اول، انتشارات سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی کشور، 1384، جلد اول، فصل دوم.

2-   حسینی، نیلوفر، «طراحی فضاهای گردشگری در دره‌های کوهستانی: مطالعه موردی، دره درکه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست تهران، 1381.

3-   مجنونیان، هنریک، «مباحثی پیرامون پارک‌ها، فضای سبز و تفرجگاه‌ها»، چاپ اول، انتشارات سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، 1374، جلد اول، فصل دوم.

4-   قریشی، ساحل، «طراحی پارک جنگلی طبیعی سی‌سنگان با تاکید بر ترجیحات مردمی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست تهران، 1382.

5-      Yachkashi, A., »Stand und Entwishlung von Nah-und Evholungwald«, Universitat Goettingen, 1978.

6-      Hamill, L., 1986. The Chubb/Bauman method for estimating the recreation potential of rivers: a critical review. Journal of American Water Recourse Association, Vol. 22(4), pp. 653-659.

7-   محمودی، بیت‌الله، «ارزیابی توان تفرجی سامان عرفی منج در محدوده جنگل‌های شهرستان لردگان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده منابع طبیعی، 1386.

8-      Lorenzo, B., Blanche, A., Qi, Y., Guidry, M., 2000. Assessing resident's willingness to pay to preserve the community urban forest: a small-city case study. Arboriculture, Vol. 26(6), pp. 319-325.

9-      Tyrväinen, L., 2001. Economic valuation of urban forest benefits in Finland. Environmental Management, Vol. 62, pp. 75-92.

10-  Tyrväinen, L., Väänänen, H., 1998. The economic value of urban forest amenities: an application of the contingent valuation method. Landscape and Urban Planning, Vol. 43(1-3), pp. 105-118.

11-  Smailes, J., Smith, L., 2001. The growing recreational use of state forest lands in the Adelaide hills. Landuse Policy, Vol. 18(2), pp. 137-152. 

12-  Vries, S., Goossen, M., 2002. Modelling recreational visits to forests and nature areas. Urban Forestry and Urban Greening, Vol. 1, pp. 5-14.

13-  Pepper, C., McCann, L., Burton, M., 2005. Valuation study of urban bush land at Hartfield Park Forest field, Western Australia. Ecological Management and Restoration, Vol. 6, pp. 190-196.

14-  Jim, C.Y., Wendey, Y., 2006. Recreation-amenity use and contingent valuation of urban green spaces in Guangzhou, China. Landscape and Urban Planning, Vol. 75(1-2), pp. 81-96.

15-  Arnberger, A., 2006. Recreation use of urban forests: an inter-area comparison. Urban Forestry and Urban Greening, Vol. 4(3-4), pp. 135-144.

16- ملکان راد، ا، «بررسی اثرات فشار توریسم روی پارامترهای جنگل‌شناسی مناطق جنگلی: مطالعه موردی، پارک جنگلی سی‌سنگان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، 1378.

17- امین‌زاده، بهناز و قریشی، ساحل، «ترجیحات مردمی و کاربرد آن در طراحی پارک‌های جنگلی طبیعی (مطالعه موردی: پارک جنگلی سی‌سنگان)»، نشریه دانشکده منابع طبیعی، ‌1386، جلد 60، شماره 1، صفحات 177-191.

18- گشتاسب میگونی، حمید، شمس، بهمن و چشمه‌خاور، بهاره، «بررسی آرا و نیازهای تفرجی بازدیدکنندگان پارک جنگلی سی‌سنگان»، علوم محیطی، 1387، جلد 6، شماره 2، صفحات 43-54.

19-  سهرابی، بهاره، «بررسی ارزش اقتصادی پارک جنگلی عباس‌آباد بهشهر»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده منابع طبیعی، 1384.

20- باقری، محمد و عظمتی، حمیدرضا، «ارتقای سلامت جسمی-روانی شهروندان را با طراحی محیط و منظر شهری»، انسان و محیط زیست، 1389، زمستان 1389، شماره 11، صفحات 83-88.

21- صامتی، مجید، معینی، شهرام، مردیها، سارا و خانی‌زاده امیری، مجتبی، «ارزش‌گذاری تفرجی بوستان جنگلی ناژوان اصفهان با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط»، اکولوژی کاربردی، بهار 1391، سال اول، شماره 1، صفحات 64-79.

22- راسخی، سعید، کریمی، سعید و حامدی رستمی، منیره، «اندازه‌گیری و عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت گردشگران ساحلی با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط: یک مطالعه موردی برای سواحل دریای خزر»، مجله برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، پائیز 1391، سال اول، شماره 2، صفحات 13- 32.

23- سام دلیری، احمد، امیرنژاد، حمید و مرتضوی، سید ابوالقاسم «برآورد تمایل به پرداخت ساکنان شهرستان چالوس جهت حفاظت از دریاچه ولشت با استفاده از روش ارزش‌گذاری مشروط با انتخاب دوگانه یک و نیم‌بعدی»، بوم‌شناسی کاربردی، پائیز 1392، سال دوم، شماره 5، صفحات 1-12.

24- نیکبختی، آمنه، میرکریمی، سید حامد و میرزایی، مژگان، «بررسی نیازهای تفرجی بازدیدکنندگان پارک ملی بمو»، نشریه محیط زیست طبیعی (منابع طبیعی ایران)، 1393، دوره 67، شماره 2، صفحات 233- 243.

25-  Eskandari, S., Oladi, J., 2013. Assessment of ecotourism potential of urban forest parks based on effective factors in outdoor recreation, a case study: Sorkhe Hesar forest park. World Applied Sciences Journal, Vol. 27(8), pp. 950-960.

26-  «طرح جامع توسعه و بهسازی پارک جنگلی سرخه‌حصار»، شرکت محیط پایدار، 1385، جلد دوازدهم، فصل اول.