نقد اکولوژیکی و زیباشناختی پارک‌‌های جنگلی (مطالعه موردی: پارک جنگلی لویزان، منطقه 4 شهرداری تهران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده علوم و فنون نوین، دانشگاه تهران، تهران، ایران. *(مسوول مکاتبات)

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مهندسی اکوهیدرولوژی، دانشکده علوم و فنون نوین، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

پاسخ‌گویی مناسب به نیازهای جسمی، مادی و روحی انسان از ضروریاتی است که می‌باید فضاهای شهری درقالب عملکردهای متعدد و خاص دراین جهت سامان‌دهی گردند. بشر امروزه با درک اهمیت و جایگاه فضاهای سبز و عرصه‌های عمومی تفرج و تفریح در زندگی روزمره و انواع کارکردهای این فضاها درمیان ساختار تجمع‌گاه‌های بشری، تلاش درجهت حفظ واحیاء منابع موجود را در دستور برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌های خود قرارداده است. شهرهای بزرگ کشورمان و به ویژه شهر بزرگ تهران، با حد و اندازه‌های لازم در برخورداری از فضاهای اجتماعی، خصوصاً در زمینه فضاهای تفریحی- تفرجی فاصله‌ای بسیاردارد. لذا سیاست ایجاد فضای سبز و تفریحی- تفرجی درحاشیه شهرها ومسافت‌های نزدیک و درعرصه‌های متعامل با شهرها، از استقبال بیش‌تری مواجه است. از جمله این فضاهای بسیار مورد توجه در شهرتهران، پارک جنگلی لویزان است که درشمال شرقی شهر تهران و در تعاملی سازنده و مستقیم با شهر واقع شده است و به عنوان کمربند سبز شهر، ضوابط و مقررات خاصی را در ایفای چنین نقشی برعهده داشته است. در این پژوهش با هدف بررسی وضعیت منظر و شرایط اکولوژیکی پارک جنگلی لویزان و فرصت‌ها و تهدیدهای پیش‌رو آن، اقدام به مطالعه کتابخانه‌ای و میدانی در رابطه با این پارک گردید. در ابتدا با توجه به نقشه‌ها، موقعیت منطقه‌ای که پارک در آن قرار گرفته؛ از لحاظ مسایل محیط‌زیستی بررسی شد. سپس نقاط قوت و ضعف پارک از لحاظ زیباشناختی مطرح شد و سرانجام با فرض پارک به عنوان لکه، محدودیت‌های اکولوژیکی و تفرجی بیان و راهکارهای حل آن شرح داده شد. نتایج حاصل از این تحقیق اهمیت ویژه پارک جنگلی و رویکردهای مناسب برای توسعه پارک را نشان داد و برای کمبودهای موجود از لحاظ اکولوژیکی و تفرجی راهکارهایی از جمله توجه به ارتباط لکه‌ها، کاشت گیاهان مناسب و... را ارایه نمود.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 43، زمستان 96

 

نقد اکولوژیکی و زیباشناختی پارک‌‌های جنگلی

 (مطالعه موردی: پارک جنگلی لویزان، منطقه 4 شهرداری تهران)

 

حسین یوسفی[1]*

Hosseinyousefi@ut.ac.ir

علی محمدی [2]

 

چکیده

پاسخ‌گویی مناسب به نیازهای جسمی، مادی و روحی انسان از ضروریاتی است که می‌باید فضاهای شهری درقالب عملکردهای متعدد و خاص دراین جهت سامان‌دهی گردند. بشر امروزه با درک اهمیت و جایگاه فضاهای سبز و عرصه‌های عمومی تفرج و تفریح در زندگی روزمره و انواع کارکردهای این فضاها درمیان ساختار تجمع‌گاه‌های بشری، تلاش درجهت حفظ واحیاء منابع موجود را در دستور برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌های خود قرارداده است. شهرهای بزرگ کشورمان و به ویژه شهر بزرگ تهران، با حد و اندازه‌های لازم در برخورداری از فضاهای اجتماعی، خصوصاً در زمینه فضاهای تفریحی- تفرجی فاصله‌ای بسیاردارد. لذا سیاست ایجاد فضای سبز و تفریحی- تفرجی درحاشیه شهرها ومسافت‌های نزدیک و درعرصه‌های متعامل با شهرها، از استقبال بیش‌تری مواجه است. از جمله این فضاهای بسیار مورد توجه در شهرتهران، پارک جنگلی لویزان است که درشمال شرقی شهر تهران و در تعاملی سازنده و مستقیم با شهر واقع شده است و به عنوان کمربند سبز شهر، ضوابط و مقررات خاصی را در ایفای چنین نقشی برعهده داشته است. در این پژوهش با هدف بررسی وضعیت منظر و شرایط اکولوژیکی پارک جنگلی لویزان و فرصت‌ها و تهدیدهای پیش‌رو آن، اقدام به مطالعه کتابخانه‌ای و میدانی در رابطه با این پارک گردید. در ابتدا با توجه به نقشه‌ها، موقعیت منطقه‌ای که پارک در آن قرار گرفته؛ از لحاظ مسایل محیط‌زیستی بررسی شد. سپس نقاط قوت و ضعف پارک از لحاظ زیباشناختی مطرح شد و سرانجام با فرض پارک به عنوان لکه، محدودیت‌های اکولوژیکی و تفرجی بیان و راهکارهای حل آن شرح داده شد. نتایج حاصل از این تحقیق اهمیت ویژه پارک جنگلی و رویکردهای مناسب برای توسعه پارک را نشان داد و برای کمبودهای موجود از لحاظ اکولوژیکی و تفرجی راهکارهایی از جمله توجه به ارتباط لکه‌ها، کاشت گیاهان مناسب و... را ارایه نمود.

کلمات کلیدی: پارک جنگلی، تفرج، ابعاد کارکردی و زیبا شناختی، شهر تهران

 

 

مقدمه

 

چشم اندازهای انسان‌ساز شهری با توجه به سرعت بالای رشد جمعیت روبه افزایش است (1). بسیاری از شهرها به علت افزایش فضای اشغال شده توسط ساختمان‌های مسکونی دچار کمبود فضای سبز از جمله پارک‌ها شده‌اند که این پارک‌ها نقش عمده‌ای در کنترل آلودگی، زیبایی منظر و افزایش تنوع زیستی دارند (2). فضای سبز زیباترین نعمت الهی است که به بشریت و تمام موجودات ارزانی شده است. وجود آن به ویژه در جوامع شهری، افزون بر سلامت جسمانی، موجب آرامش روان است. پارک نوعی فضای سبز عمومی است که در فرهنگ ما و فرهنگ‌های دیگر به عنوان فضایی که نیازهای فراغتی، تفریحی و فرهنگی مردم را تأمین می‌کند شناخته شده است. این فضا از قرن نوزدهم وارد شهرها شد و به یکی از فضاهای عمومی مورد نیاز تبدیل گردید (3).

در کشور ایران، فضاها و یا پارک‌هایی که با هدف احیاء و بهسازی طراحی شده‌اند اندک می‌باشند. غالباً پارک‌های جنگلی در مناطقی احداث می‌شود که یا در گذشته دارای درختان انبوه بوده و یا زمینی بایر است که در بلند مدت تحت عنوان پارک‌های جنگلی شناخته می‌شود و غالباً موضوع یا فعالیت خاصی را به منظور مشخص دنبال نمی‌کنند و تنها جنبه تفریحی دارند (4). برای مثال در تحقیقی فرآیند طراحی پارک جنگلی بر پایه ارزیابی توان اکولوژیک و منظر انجام شد و شناخت ترجیحات مردمی در استفاده از پارک و ویژگی‌های مؤثر در آن بررسی شد. در این مطالعه بازسازی و احیای پارک جنگلی موجود در اولویت قرار گرفت و سپس طراحی و توسعه پارک بر اساس اصول اکولوژیک و رعایت اصول طراحی منظر پارک جنگلی شهری صورت پذیرفت (5).

در سال‌های اخیر تحقیقاتی با رویکرد بررسی کمیت و کیفیت فضای شهری در شهر تهران صورت گرفته که جهت شناسایی عناصر کالبدی در پارک و تشریح نقاط قوت و ضعف، تهدیدها و فرصت‌های موجود بوده است (6). همچنین در خصوص پارک‌های شهری در فاز طراحی، تحقیقات و کارهای مختلفی در قالب پایان‌نامه و نیز به شکل مقالات ارایه شده است که هدف اصلی و اهداف فرعی آن به‌طور مجزایی شامل حفاظت و بهسازی پارک‌های شهری با رویکرد مصرف کم منابع‌طبیعی، استفاده از مواد 100% بازیافتی در پارک، حفظ انرژی و استفاده از انرژی‌هایی که بدون آلاینده هستند بوده است (7). جنگل‌ها به عنوان نوعی فضای سبز به دلیل تنوع زیستی و کارکردهای اکولوژیکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های طبیعی به شمار می‌روند. مهم‌ترین کارکردهای اکولوژیکی جنگل‌ها عبارتند از: تنظیم آب و هوای منطقه‌ای و جهانی(جذب و ذخیره‌سازی دی اکسیدکربن و تولید اکسیژن)، ذخیره کردن آب، تنظیم چرخة هیدرولوژیکی، کنترل سیل و جلوگیری از فرسایش خاک (8). در این بین گشت و گذار در پارک‌های جنگلی بسیار مورد استقبال مردن در مردم قرار گرفته است. گردشگری نواحی طبیعی یعنی تجربه بوم سازگان‌های طبیعی یا بکر با هدف تفرج یا آموزش. یک قسمت گردشگری طبیعی شامل استفاده‌های طبیعی نظیر شکار و ماهیگیری و قسمت‌های دیگر شامل استفاده‌های غیرمصرفی طبیعت نظیر بازدید و عکاسی است که در دهه‌های اخیر رشد زیادی داشته است (9). قابل ذکر است جنگل‌ها کارکردهای خدماتی و تولیدی شایانی، برای مردمی که از آن استفاده می‌کنند به ارمغان می‌آورد  (10)، (11). امروزه جنگل، محلی مفید برای گذراندن اوقات فراغات شهروندان در کنار شهرها به شمار می‌رود (12).

پارک‌های جنگلی یک اکوسیستم جنگلی هستند که منشأ آن‌ها طبیعی، نیمه‌طبیعی یا انسان ساخت است و برای اهداف مختلفی مثل تفرج، حفظ طبیعت و در شرایط استثنایی، تولید چوب استفاده می‌شود. در شهر‌های توسعه یافته این فضاهای سبز که نقش بسزایی در زندگی مردم دارند کم‌تر در نظر گرفته می‌شوند(13)، اگرچه برای تخصیص چنین کاربری‌های زمین در طرح‌های توسعه‌ای جدید دولت‌ها، استانداردهایی در سطح جهان تدوین شده است(14). در این مطالعه هدف اصلی بررسی وضعیت اکولوژیکی و منظر پارک جنگلی لویزان منطقه چهار شهر تهران و فرصت‌ها و تهدیدهای پیش‌رو آن است که در این راستا در ابتدا اقدام به جمع‌آوری اطلاعات محیط‌زیستی مورد نیاز جهت تعیین وضعیت کلی پارک شد و در ادامه به بررسی خود پارک اقدام گردید.

مواد و روش کار

در مقاله حاضر که از نوع توصیفی است، به صورت اسنادی و کتابخانه‌ای و در مطالعه میدانی اقدام به جمع‌آوری داده شده است. از آنجا که پارک جنگلی لویزان در حریم منطقه 4 واقع شده است؛ ویژگی‌هایی از این منطقه که تأثیرگذار بر پارک جنگلی لویزان می‌باشند در این قسمت ذکر می‌گردد.

وضعیت منطقه 4 در شهر تهران

منطقه 4 شهرداری تهران در شمال شرق این شهر واقع گردیده است. مساحت این منطقه در شرایط فعلی بالغ بر 7568 هکتار است که جمعیتی بالغ بر 801 هزار نفر را در خود جای داده است. حدود منطقه از سمت غرب و جنوب به وسیله شبکه راه‌های شهری و از سایر جهات بوسیله عوارض طبیعی تعریف شده است. مطابق تعاریف مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران این منطقه از سمت شمال به تراز ارتفاع 1800 «متر از سطح دریا» از سمت غرب به خیابان‌های پاسداران و شریعتی و از سمت جنوب به بزرگراه رسالت محدود گردیده و بدین ترتیب منطقه 4 با مناطق 1، 3، 7، 8 و 13 شهرداری همسایگی دارد. حریم منطقه 4 شهر تهران که مساحتی بالغ بر 9313 هکتار را شامل می‌شود از لحاظ طبیعی و جغرافیایی یکی از ارزش‌مندترین محیط‌های طبیعی حومه شهر تهران است.

 

 

 

شکل1- نقشه کاربری‌های اراضی در منطقه 4 شهر تهران (16)

 


پارک‌های جنگلی لویزان و قوچک

 

پارک جنگلی لویزان که در واقع تپه ماهورهای عریانی بوده است، در سطح منطقه بین سه بزرگراه دارآباد، شهید بابایی و وفادار محصور شده و بلندترین نقطه آن 1600 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. کشیدگی این ارتفاعات شرقی- غربی است و ادامة جنگل از محدوده خارج شده در حریم ادامه می یابد و به پارک جنگلی قوچک متصل می شود که در آینده باید ارتباطات این دو پارک مورد توجه قرار گیرد.

 

 

 

 

 

شکل2- نقشه کاربری پارک شهری و جنگلی در منطقه 4 شهر تهران (16)


گسل ها

 

مطالعاتی که آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن «جایکا»  تحت عنوان «ریز پهنه‌بندی لرزه‌ای تهران بزرگ» انجام داده است(15)، به مطالعه گسل‌ها و تأثیر آن «در صورت فعال شدن» بر شهر تهران پرداخته است. از آنجا که تأثیر تخریبی یک گسل در صورت فعال شدن بسیار فراتر از مکان قرارگیری است؛ لازم است کل مطالعات شهر تهران برای این منطقه نیز مورد توجه قرار گیرد. اما از لحاظ جغرافیایی و زمین‌شناسی نقشه‌های جایکا نشان می‌دهد دو خط گسل از درون منطقه 4 عبور می‌کند. هر دو این شاخه‌ها مربوط به گسل شمال تهران می‌باشند. شاخة شمالی به‌طور تقریب از حدود ارتفاعات 1800 متری و از پایین روستای سوهانک و شهرک قائم عبور می‌کند. شاخة دیگر گسل دقیقاً زیر بزرگراه شهید بابایی واقع شده است. این شاخه، زیر بخش غربی پارک جنگلی لویزان، به 2 قسمت تقسیم شده و تا شهرک امید و قنات کوثر کشیده می‌شود (شکل3).

 

 

 

شکل3- گسل‌های واقع در منطقه 4 شهر تهران (16)

 

 


کاربری‌های عمده منطقه 4

 

کاربری‌های عمده که به صورت فرا منطقه‌ای عمل می‌کنند در
شکل(4) مشاهده می‌شود:

 

 

 

شکل4- نقشه تفکیک کاربری‌های اراضی فرا منطقه‌ای در منطقه 4 شهر تهران (16)

 

 

همانطور که در شکل(4) مشخص شده است، بیش‌ترین سطح منطقه را پارک جنگلی قوچک و لویزان در بر گرفته است و کم‌ترین مساحت مرتبط با کاربری اداری می‌باشد.

به طور کلی فضاهای سبز موجود در سطح منطقه 4 را به چهار دسته می‌توان تقسیم کرد (16) :

الف- پارک جنگلی لویزان:  به عنوان یکی از پارک‌های وسیع موجود در شهر تهران محسوب شده که با مساحتی بالغ بر 12000 متر مربع، حدود 16% از مساحت منطقه را در بر می‌گیرد. محدوده پارک لویزان در فاصله بین ً30 َ43 °35 تا ً00 َ36 °35 عرض شمالی و ً30 َ30 °51 تا ً00 َ38 °51 طول شرقی قرارگرفته است.

ب- فضاهای سبز ایجاد شده از سوی شهرک‌های تأسیس شده در منطقه: با توجه به وجود اراضی وسیع نظامی در سطح منطقه(حدود 21% از سطح منطقه را اراضی نظامی با کاربری نظامی تشکیل می‌دهد) و ایجاد شهرک‌های متعدد در درون   این اراضی، بخشی از آن به فضای سبز اختصاص یافته که از مهم‌ترین موارد آن می‌توان به شهرک‌های قائم، محلاتی، کوی نوبنیاد، شهرک امید و شهرک گلستان اشاره نمود.

ج- پارک‌های عمده در سطح منطقه: علی‌رغم وسعت منطقه،  به دلیل واقع شدن آن در حاشیه کناری شهر و شکل‌گیری آن فارغ از اسلوب‌های خاص شهرسازی، از کمیت قابل توجهی برخوردار نمی‌باشد.

د- پارک‌های محلی کوچک: در سطح نواحی منطقه که بیش‌ترین آن را از نظر نسبت در دو سوی محور رسالت می‌توان مشاهده نمود و با توجه به گرایش به احداث و راه اندازی اینگونه پارک‌ها در سنوات اخیر، در اکثر نواحی و محلات سطح منطقه، این‌گونه فضاهای سبز قابل مشاهده است، هر چند از نظر گستردگی سطحی کمیت قابل توجهی ندارد.

با توجه به مراتب فوق، اگر چه با توجه به قرارگیری         پارک جنگلی لویزان در منطقه‌ای که از گستره بسیار وسیعی نیز برخوردار است (حدود 16% از سطح منطقه)، می‌توان وضعیت منطقه را از نظر فضای سبز نسبت به دیگر مناطق مطلوب دانست، چنان‌چه بر اساس مطالعات به عمل آمده و با احتساب سطح پوششی پارک جنگلی لویزان، حدود 26% از سطح منطقه را فضاهای سبز موجود تشکیل داده است(به صورت تقریبی 16% پارک لویزان، 6% فضاهای سبز شهرک‌ها، 4% پارک‌های سطح منطقه)، لیکن نظر به زیادی ایجاد فضاهای مسکونی و تجاری و افزایش جمعیت ساکن در منطقه به حدود 1 میلیون نفر، سرانه میزان فضاهای سبز موجود در سطح منطقه از کمیت کافی برخوردار نمی‌باشد. در حقیقت فضاهای سبز موجود در سطح منطقه علی‌رغم کمیت قابل قبول از توزیع بسامانی برخوردار نبوده و پراکندگی آن را باید نقطه‌ای دانست. مؤید این وضعیت، وجود صرفاً 4% فضاهای سبز نسبت به کل مساحت منطقه در نواحی مسکونی و جمعیت پذیر منطقه می‌باشد. در عین حال و نظر به وجود پارک جنگلی لویزان و پارک‌های جنگلی موجود در حاشیه آن و نیز فضاهای سبز احداثی از سوی شهرک‌های موجود در سطح منطقه موجب گردیده که منطقه 4 نسبت به دیگر مناطق از وضعیت مطلوب‌تری از نظر دسترسی به فضای سبز برخوردار باشد.

وضعیت باد در منطقه

 در فصل بهار تمامی جریانات منطقه 4 در این فصل از شمال به جنوب می‌باشد اما در فصل تابستان اغلب وضعیت سکون هوا غلبه داشته و یا جریانات از شمال به جنوب و یا از جنوب غربی به شمال شرقی وجود دارد و جویباد قابل توجهی در منطقه حرکت نمی‌کند. این موضوع در ماه‌های مرداد و شهریور شدیدتر می‌شود. برای فصل پاییز وزش بادهای غربی بدون هیچ تغییر جهتی و جریانات محلی (شمالی- جنوبی) و در        فصل زمستان جهت وزش بادها از شمال شرق به سمت جنوب غرب است و نقطه تلاقی جریانات در مناطق 12 و 15 با سایر جریانات همسو می‌گردد. یکی از دلایل اینوژن به صورت مکرر در این فصل علاوه بر سردی هوا عدم وجود جویبادهای اصلی در منطقه است. به صورت کلی علی‌رغم وجود جریانات هوایی موجود، در برخی فصول جریان قابل توجه و جویباد در منطقه ایجاد نمی‌شود و به عبارتی سکون هوا را در منطقه شاهد می‌باشیم و این سبب می‌شود که آلودگی در منطقه بماند (16).

وضعیت آلودگی در منطقه

منطقه 4 شهرداری تهران ، به‌دلیل واقع شدن در دروازه شرقی شهر با حجم بالای تردد وسایل نقلیه عبوری از محورهای اصلی موجود در منطقه و تردد بالای خودروهای سنگین حمل‌کننده نخاله‌ها به مقصد پارک غزال روبرو بوده و موقعیت خاص توپوگرافی منطقه نیز موجب سکون و عدم جابجایی گازهای آلاینده می‌گـردد. لذا عمــده ترین عوامل آلوده کننده هوا در سطح منطقه را بایستی در موارد زیر جستجو نمود (16):

  • ترافیک سنگین و حمل و نقل درون شهری
  • وجود یکی از ایستگاه‌های شرکت واحد اتوبوسرانی در تهران(میدان رسالت)
  • هم‌جواری با ترمینال شرق
  • وجود مرکز صنعتی در شرق منطقه(شرق بلوار پروی)
  • مراکز صنعتی نظامی
  • سوزاندن زباله‌ها در محل‌های غیر مجاز دپوی زباله
  • وجود کارگاه‌های تعمیراتی(رنگ‌کاری، نجاری، پولیش‌کاری و امثالهم)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل5- نقشه موقعیت پارک‌های جنگلی و منطقه نظامی منطقه 4 شهر تهران (16)

 

 

همان‌طور که در شکل(5) نیز مشخص شده است، قسمت عمده‌ای از پارک لویزان در همسایگی مناطق نظامی قرار دارد که این امر از لحاظ بحث‌های آلودگی می‌تواند با توجه به وسعت قابل ملاحظه آن، بسیار تأثیرگذار باشد.

از آنجا که پارک جنگلی لویزان جزئی از جنگل شهری تهران محسوب می‌شود به نظر می‌رسد که شناخت ما از فضای سبز و انواع جنگل‌ها می‌تواند به هدف و ضرورت این تحقیق کمک نماید. فضای سبز به عنوان یکی از نیازهای حیاتی و اساسی شهر تهران طی دهه گذشته از توسعه زیادی برخوردار بوده است. در بررسی‌ها، معمولاً مساحت فضای سبز شهر تهران عمدتاً پارک‌های عمومی شهری و پارک‌های جنگلی حاشیه شهر محسوب شده(فضای سبز و باز خیابان‌ها و میادین در    این بررسی‌ها به حساب نیامده است). متأسفانه ایجاد و توسعه فضای سبز شهری همواره با مشکلات و کمبودهایی مواجه بوده است که از جمله دلایل آن می‌توان به عدم ضوابط و قوانین شهری و تعیین سرانه‌های فضایی سبز استاندارد اشاره کرد، که منجر به ارایه آمارهایی از 7 مترمربع تا 50 مترمربع سرانه فضای سبز از سوی ارگان‌های مختلف شده است. این در حالی است که طبق آمار غیر رسمی سرانه فضای سبز در کشور ما حدود 8 تا 9 متر مربع پیشنهاد شده است(17). استانداردهای جهانی فضای سبز توصیه شده توسط سازمان ملل چیزی حدود 25-20 مترمربع برای هر شهروند می‌باشد(18).

منظور از فضاهای سبز شهری، نوعی از سطوح کاربری زمین شهری با پوشش‌های گیاهی انسان ساخت است که هم واجد بازدهی اجتماعی و هم واجد بازدهی اکولوژیکی هستند(19). پارک‌های جنگلی یکی از زیرشاخه‌های اصلی فضای سبز شهری هستند و شامل پارک جنگلی طبیعی و پارک جنگلی دست کاشت می‌باشد(20).

1- پارک جنگلی طبیعی: این گونه پارک‌ها در جنگل‌های طبیعی که واجد ویژگی‌های اکولوژیکی خاص بوده و امکان استفاده تفرجی نیز با در نظر گرفتن تمام شرایط و جوانب را دارد، ایجاد می‌گردد.(21)

2- پارک جنگلی دست کاشت: این گونه پارک با کشت نهال با استفاده از آبیاری، خلق محیطی جنگلی و بهره‌گیری از طراحی پارک به منظور ایجاد شرایطی برای تفریح و تفرج مردم و کسب آرامش روحی است(22).

در پارک‌های جنگلی ضمن رعایت مسایل حفاظتی، جهت رسیدن به هدف اصلی و ارزش‌های مطالعاتی و تحقیقاتی، مسأله تفرج نیز به عنوان یک بحث حاشیه‌ای در نظر گرفته می‌شود و با توجه به شرایط اجتماعی، اقتصادی هر منطقه ما بین 60 تا 70 درصد پارک را حفاظتی و مابقی را تفرجی در نظر می‌گیرند(23).

خصوصیات کلی منظر پارک جنگلی لویزان

منظر کلی پارک جنگلی لویزان، جنگلی دست کاشت با رنگی تیره و بافتی خشن ناشی از غلبه سوزنی برگان در آن می‌باشد که تا حدود زیادی شبیه پارک جنگلی قوچک و سوهانک در نزدیکی آن است. چنین پارک‌های جنگلی اکثراً به صورت انبوه از یک گونه درختی با عمر یکسان کاشته می‌شوند که این پارک جنگلی نیز تا حدودی از این قائده مستثنی نیست و گونه غالب آن را سوزنی‌برگان و به‌ویژه کاج تهران تشکیل می‌دهد. البته بخش‌هایی از آن نیز وجود دارد که دارای تنوع و درختان پهن‌برگ خزان‌کننده است اما کاشت‌ها در تقریباً تمامی پارک به صورت توده‌ای بوده و به صورت توده‌های تک کاشت انجام شده است. شکل این کاشت‌ها به شدت هندسی بوده و تمامی در راستای خطوط تراز است. از ویژگی‌های مهم دیگر این پارک جنگلی تنوع توپوگرافی آن و چشم‌اندازهای وسیع و نیروهای بصری فراوانی که در نتیجه شکل زمین متنوع آن شکل گرفته است؛ می باشد. شیب این پارک در اکثر مناطق کاملاً تند و بین 30 تا 60 درصد بوده و قرار گرفتن این پارک در دامنه کوه‌های البرز و وجود سازند هزار دره در سمت شرق، پارک جنگلی قوچک در سمت شمال و تپه های سمت غرب آن باعث جذابیت دیدهای درون به بیرون این پارک شده است. این پارک جنگلی به صورتی است که کاملاً قابل دید از مسیرهای اصلی می‌باشد.

عوامل تأثیرگذار بر منظره بصری پارک جنگلی لویزان

در مجموع می‌توان عواملی را که بر منظره بصری پارک تأثیر دارند را تحت عنوان نقاط قوت و نقاط ضعف برای عوامل داخلی و فرصت‌ها و تهدید‌ها برای عوامل خارجی دسته‌بندی کرد.   این دسته‌بندی می‌تواند باعث شود که با اصلاح و بهبود نقاط ضعف و تبدیل تهدیدات به فرصت‌ها بر زیبایی منظره بصری پارک افزوده شود. جدول(1) این دسته بندی را بیان می‌کند:


 

جدول1- دسته‌بندی عوامل تأثیرگذار در مقبولیت پارک جنگلی لویزان

نقاط قوت

نقاط ضعف

فرصت‌ها

تهدیدها

تنوع توپوگرافی و شکل‌های زمین

کاشت به‌صورت توده‌های دست کاشت

همجواری پارک با کوه‌های البرز و سازند هزار دره

در اختیار بودن بخشی از اراضی پارک برای نیروهای نظامی

تراکم‌های متنوع گیاهی

عدم استفاده از اشکال طبیعی در کاشت

هم‌جواری پارک پارک جنگلی لویزان

هم‌جواری پارک با مناطق نظامی

وجود تعداد زیاد نقاظ چشم‌انداز در پارک

عدم وجود مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه سواری به درون جنگل

قرارگیری پارک در یکی از بهترین و زیباترین حریم‌های تهران

وجود جاده‌ها و اتوبان‌ها اطراف در پارک و احتمال تجاوز به حریم پارک به بهانه تعریض مسیرها

وجود دریاچه طبیعی

عدم استفاده از گیاهان بومی جنگل

عدم وجود ساخت و ساز در کنار پارک

-

عدم وجود عناصر انسان ساخت

عدم تنوه در گونه‌های گیاهی

قرارگیری پارک در موقعیت ورودی و خروجی در روزهای آخر هفته

-

 

 

 

 

 

با بررسی و مقایسه  ذکر شده در جدول(1)، می‌توان ویژگی‌هایی کلی را برای منظر بصری پارک جنگلی لویزان در نظر گرفت که در اکثر مناظر آن دیده می‌شود. تعدادی از آن‌ها مثبت و تعدادی از آن‌ها منفی می‌باشند. ویژگی‌های مثبت عبارتند از:

1- چشم اندازهای باز و گسترده به علت تنوع شکل‌های زمین در پارک.

2- وجود اغلب مناظر سه لایه و پیوستگی این لایه‌ها.

3- وجود تنوع و تضاد مناسب در مقیاس‌های بزرگ و فواصل دور.

4- وجود گیاهان پوششی در اکثر نقاط پارک و افزایش زیبایی و روح مکان ناشی از آن‌ها.

ویژگی‌های منفی عبارتند از:

1- عدم وجود حس رمزآلود بودن و پیچیدگی در اکثر مناظر پارک.

2- عدم وجود روح مکان به علت کمبود گیاهان بومی و گیاهان مشابه با پارک های هم‌جوار.

3- یکنواختی در مقیاس‌های کوچک و فواصل نزدیک.

طراحی محیط و منظر، با در نظر گرفتن ابعاد گوناگون و توام ساختن علم و هنر، دریچه‌ای نو به سوی طراحی پایدار منظر باز نموده است. بنای علمی این امر می‌تواند علم اکولوژی     سیمای سرزمین باشد که بر ساختارها و الگوهای موجود در سیمای سرزمین و روابط افقی بین عناصر آن تأکید می‌کند. توجه به معیارهای زیبایی شناسی، عناصر و متغیرهای بصری و شیوه سازماندهی آن‌ها، همچنین استفاده از مواد و مصالح و فرم‌های طبیعی، جنبه هنری طرح را در برمی‌گیرد. برآیند این دو، توسعه‌ای است که ساختار و روابط درونی بین اجزای محیط را درک کرده، الگوهای پنهان آن را آشکار نموده و تفسیر آرایش فضایی ساختارها را که نتیجه فرآیندها و کارکردهای طبیعی است، بر عهده می‌گیرد و موجب پایداری طرح در طولانی مدت می‌گردد.

با توجه به مطالب فوق در این بخش ابتدا آنالیز پارک با توجه شناخت و تحلیل‌های انجام شده صورت گرفته، سپس توصیه‌های طراحی برای سایت مورد نظر و پارک‌های مشابه ارایه می‌شود و طراحی پارک در دو مقیاس راهبردی و بخشی همراه با طراحی کاشت ارایه می‌گردد.

آنالیز پارک

در این قسمت برای آنالیز پارک مورد نظر ابتدا با توجه به شناخت و تحلیل‌های انجام شده امکانات و محدودیت‌ها، پارک در دو قسمت اکولوژیکی و گردشگری بررسی شده است (جدول2).

در ادامه برای رفع محدودیت های ذکر شده در مورد        پارک جنگلی لویزان راهکارهایی به‌صورت عام و خاص ارایه می‌گردد.

راهکارهای عام طراحی

*- ارتباط پارک با لکه­های گیاهی مجاور و همسایه با استفاده از گذرگاه­های اکولوژیک یا جاپاها (لکه­های کوچک گیاه).

*-  شناخت ساختار زمینه پارک (به عنوان یک لکه گیاهی در زمینه) و محتوای آن.

*- شناسایی موقعیت پارک به عنوان یک لکه گیاهی در زمینه.

*- بررسی چگونگی ارتباط پارک با دیگر لکه­های موجود در زمینه و بستر آن.

*- حفظ لکه­ها و گذرگاه­های موجود با حداقل دخل و تصرف.

*- حفظ و تقویت ارتباطات و اتصالات بین عناصر اکولوژیکی.

*- حفظ تنوع توپوگرافی و شکل­های زمین.


 

 

جدول2- محدودیت‌های پارک جنگلی لویزان از لحاظ مسائل اکولوژیکی و تفرجی

محدودیت­های پارک

محدودیت‌های اکولوژیکی

-         - غالب بودن شیب‌های 30 تا 60 درصد با جهت­های جنوبی و غربی

-         - درصد بسیار بالای گیاهان بالغ سوزنی برگ و احتمال بالای آتش سوزی ناشی از آن

-         - وجود خاک­های لومی-ماسه­ای کم عمق با سنگریزه­های سطحی و عمقی در سطح وسیع

-         - اسیدیته بالای خاک به علت وجود سوزنی برگان و کمبود مواد معدنی نظیر آهن، منیزیوم و...

-         - کمبود آب برای آبیاری پارک

-         - تبخیر و تعرق بالا بویژه در ماه­های گرم سال

-         - احاطه شدن پارک با بزرگراه و جاده و درنتیجه قطع ارتباط آن با لکه­های مجاور و عدم امکان توسعه پارک

-         - مرزها و لبه مستقیم و سخت

-         - وجود مناطق درون و مجاور سایت

-         - عدم وجود لکه­های طبیعی گیاهی درون سایت و ساختار ساده و تک کاشت لکه­های گیاهی موجود

-         - توزیع نامناسب لکه­های گیاهی

-         - وجود سیم­های خاردار و خطوط انتقال نیرو در درون سایت

-         - تداخل مسیرها و آبراهه­ها در بسیاری از موارد

-         - کاشت تنها یک گونه درختی سوزنی برگ در لبه برخی از مسیرها به طور یکسان

-         - وجود آشفتگی­های موجود و خطر فرسایش بویژه در دامنه آبراهه­ها

-         - نداشتن روح مکان به علت عدم استفاده و نبود گیاهان بومی

محدودیت‌های تفرجی

-         - عدم وجود امکانات و تسهیلات رفاهی و گردشگری در پارک

-         -  عدم وجود وسایل روشنایی

-         - عدم وجود علایم راهنما و مراکز اطلاع رسانی و آموزشی

-         - عدم امنیت در پارک

-         - عدم وجود فضاهای خدماتی همچون درمانگاه، پلیس و آتش نشانی در مجاور یا نزدیکی سایت

-         - عرض یکسان مسیرها و اختصاص تمامی آنها به وسایل نقلیه موتوری

-         - یکنواختی و محصوریت دید در فواصل نزدیک بواسطه تک کاشت بودن لکه­های گیاهی و غالب بودن گونه­های سوزنی برگ

-         - کمبود فضای تفرجی متمرکز و مناسب بودن پارک برای تفرج گسترده

-         - ظرفیت برد پایین تفرجی پارک

 


راهکارهای خاص برای طراحی و بهسازی پارک جنگلی

*- ایجاد فضای سبز در دامنه (ایجاد جاپا)

*- ارتباط نقاط مختلف پارک به یکدیگر از طریق پل و زیرگذر اکولوژیکی

*- کاشت پوشش گیاهی در لبه­های جاده­های اطراف پارک و سایر مسیرهای اتصال کننده پارک به سایر لکه­های گیاهی موجود در زمینه (ایجاد یک شبکه با استفاده از گذرگاه­ها)

*- احیای مناطق آشفته به شرایط پیش از اختلال با استفاده از پوشش گیاهی بومی

*- اتصال لکه­های موجود در پارک با کاشت پوشش گیاهی در قسمت‌های تنک شده

*- استفاده از فضاهای باز و کم تراکم موجود برای فضاهای تفرجی

*- مکان‌یابی صحیح فعالیت‌ها در زون‌های تفرجی براساس شکل زمین(برای حداقل ممکن عملیات خاک‌برداری و
خاکریزی) و حفظ پیوستگی لکه­های گیاهی و آبراهه­ها

*- کاشت پوشش گیاهی مشابه با لکه­های گیاهی در لبه های مسیرها برای تبدیل آنها به گذرگاه­های اکولوژیک

از آنجا که عنصر اصلی فضاهای سبز گیاهان تشکیل دهنده آن است، در جدول3 گیاهان مناسب برای کاشت در این پارک جنگلی ذکر می‌گردد:


 

جدول3- گونه­های گیاهی پیشنهادی برای کاشت در پارک جنگلی چیتگر(16)

نام فارسی

نام علمی

گونه­های گیاهی

نراد قفقازی

Abiesnordmanniana

گونه­های جنگلی مناسب مناطق شمالی تهران

 

تاغوک

Celtiscaucasica

گردو

Juglansregia

ارس

Juniperus sp

کاج نوئل

Picea sp

بنه

Pistaciakhinjuk

گونه­های بومی برای ایجاد جنگل

 

ارژن

Amygdalusreuteri

سماق

Rhuscoriaria

شیر خشت

Cotoneaster sp

تنگرس

Amygdaluslyciodes

آویشن وحشی

Thymus serpyllum

گونه­های پوششی مقاوم به پاخوری برای فضاهای پیک نیک و کمپینگ

 

علف پول

Lysimachianummutaria

-

Mentharequieni

بومادران

Achilleatomentosa

سراستیوم

Cerastiumtomentosum

نیلوفر

Ipomaeabiloba

گونه­های مناسب حفاظت خاک

 

علف مرغ

Cynodondactylon

 

 

برای اینکه هم از لحاظ اکولوژیکی و هم از لحاظ دیداری بتوان شرایط مطلوبی را ایجاد کرد، ترکیبی از گونه‌های ذکر شده برای کاشت توصیه می‌گردد.

در مجموع می‌توان منظره بصری پارک جنگلی لویزان را زیبا دانست و با بهبود و اصلاح ویژگی های منفی آن بر زیبایی پارک افزود تا هدف از این بررسی که تلفیق زیبایی بصری با زیبایی اکولوژیکی است محقق گردد. طراحی محیط و منظر، با در نظر گرفتن ابعاد گوناگون و توأم ساختن علم و هنر، دریچه‌ای نو به سوی طراحی پایدار منظر باز نموده است. بنای علمی این امر می‌تواند علم اکولوژی سیمای سرزمین باشد که بر ساختارها و الگوهای موجود در سیمای سرزمین و روابط افقی بین عناصر آن تأکید می‌کند. توجه به معیارهای زیبایی‌شناسی، عناصر و متغیرهای بصری و شیوه سازماندهی آنها، همچنین استفاده از مواد و مصالح و فرم‌های طبیعی، جنبه هنری طرح را در برمی‌گیرد. برآیند این دو، توسعه‌ای است که ساختار و روابط درونی بین اجزای محیط را درک کرده، الگوهای پنهان آن را آشکار نموده و تفسیر آرایش فضایی ساختارها را که نتیجه فرآیندها و کارکردهای طبیعی است،    بر عهده می‌گیرد و موجب پایداری طرح در طولانی مدت می‌گردد.

نتیجه‌گیری

اهمیت پوشش گیاهی و نقش آن در ساختار اکولوژیکی و محیط‌زیستی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این میان جامعه جنگلی تکامل یافته‌ترین و زیباترین جامعه طبیعت است که در آن جوامع فرعی مختلف نظیر درختان، درختچه‌ها، بوته‌ای‌ها و گیاهان و رستنی‌های علفی و سایر پرندگان و قارچ‌ها و آب و خاک با هم می‌توانند حلقه‌های زنجیر طبیعت را تشکیل دهند.

پارک‌های جنگلی اطراف تهران با تلاش فراوان در سنوات گذشته احداث گردیده و همان‌گونه که در بخش پیش ذکر گردید می‌توان اثرات مثبت و ارزنده آن‌ها را در جامعه شهری و پر جمعیت امروزه به خوبی لمس نمود. اما با نگرشی کوتاه به گردشگاه‌های جنگلی احداث شده نظیر قوچک، خجیر، سوهانک و غیره به راحتی می‌توان دریافت که این پدیده مهم و ارزشمند علی‌رغم همه فواید و اثرات مثبت آن چنان‌چه بدان توجه نشده و مورد بی‌مهری قرار گرفته و می‌تواند به راحتی کارایی خود را از دست دهد.

در این میان ویژگی‌های خاص پارک جنگلی لویزان در کنار عواملی نظیر موقعیت جغرافیایی و قرارگیری در نقشه        شهر تهران و توجه به رشد روز افزون توسعه شهری و روند نزدیکی مراکز و محدوده‌های شهر تهران در اطراف منطقه مورد نظر و پیش‌بینی‌ها و برنامه‌های خاص در حوزه شرقی شهر تهران، اهمیت جایگاه ویژه این پارک جنگلی را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های جنگلی منطقه و شهر تهران از پیش نمایان می‌سازد. این امر در کنار نیازها و ویژگی‌های کلان شهر تهران و هم‌جواری پارک لویزان با پارک جنگلی قوچک، ضرورت در نظر گرفتن و پیش‌بینی اهداف و برنامه‌های ویژه‌ای را برای حفظ و بهسازی و توسعه آن را نمایان می‌سازد. آن‌چه که در تدوین اهداف و رویکرد برای این پارک ضروری می‌باشد توجه به نقش، عملکرد و مقیاس پارک و شرایط اکولوژیکی خاص آن می‌باشد.

سیاست کلی این تحقیق حفظ، تجهیز و بهسازی این فضای سبز برای استفاده تفرجی، اتصال آن به شبکه اکولوژیکی جنگل شهری تهران (با توجه به هم‌جواری آن با پارک قوچک) و حفظ پیوستگی کمربند سبز تهران برای جلوگیری از روند رو به رشد این شهر می‌باشد. به نظر می‌رسد که استفاده از رویکرد اکولوژی سیمای سرزمین و اصول آن در تلفیق با زیبایی‌شناسی می‌تواند ضمن حفظ کارکرد اکولوژیکی این فضای سبز وسیع که برای کلان شهری هم‌چون تهران با انواع آلودگی‌های محیط‌زیستی بسیار حیاتی می‌باشد؛ پاسخ‌گو به نیازهای مختلف اجتماع همراه با آینده نگری نیز باشد تا ضمن ایجاد رابطه انسان با طبیعت موجب حفظ سلامت جامعه، بقا و مطلوبیت این محیط و شرایط اکولوژیکی آن برای آیندگان نیز شود و اهداف توسعه پایدار برای جنگل شهری تهران که همانا تشکیل یک شبکه اکولوژیکی فضای سبز و حفظ کمربند سبز پیوسته در اطراف شهر تهران برای جلوگیری از گسترش فیزیکی شهر می‌باشد محقق گردد.

منابع

1-      Lerman, S.B., Warren, P.S., 2011. The conservation value of residential yards:linking birds and people. Ecol. Appl. Vol. 21, pp.1327–1339.

2-      Goddard, M.A., Dougill, A.J., Benton, T.G., 2010. Scaling up from gardens: biodiversity conservation in urban environments. Trends Ecol. Evol. Vol. 25, pp.90–98.

3-   مهرآرا، مریم و لاهیجانیان، اکرم الملوک، 1392، بررسی وضعیت پارک‌های شهری در جهت حفظ محیط‌زیست و ارایه راهکارهای مدیریتی مناسب(مطالعه موردی: پارک‌های منطقه 7 شهر تهران)، فصلنامه انسان و محیط‌زیست، بهار92، شماره29.

4-   لاهیجانیان، اکرم الملوک و معلم، رضا، 1392، مدیریت بهینه پارک جنگلی با تأکید بر توسعه پایدار(مطالعه موردی: پارک جنگلی خرگوش دره منطقه 22 تهران)، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، تابستان92، شماره2.

5-      آتک مهندسین مشاور، 1375، گزارش نهایی طرح ساماندهی تهران، جلد 3 و 4، تهران.

6-   حسنعلی لقایی و همکاران، 1388، شناخت کمی و کیفی پارک‌های سبز شهر تهران، مطالعه موردی منطقه 8 تهران، فصلنامه انسان و محیط‌زیست، شماره8.

7-      میرزایی، خلیل، 1388، پژوهش، پژوهشگری و پژوهش‌نامه نویسی، انتشارات جامعه شناسان، تهران.

8-   مولایی، مرتضی، 1388، ارزشگذاری اقتصادی-زیست‌محیطی اکوسیستم جنگلی ارسباران، رساله دکتری اقتصاد کشاورزی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 192ص.

9-      Lindsay, K., Craig, J., and low, M., 2008. The effects of track proximity on avian reproductive success and nest selection in an open sanctuary.Tourism Management, Vol. 29. pp. 730-739.

10-  Ellis, E.A., Porter-Bolland, L., 2008. Is community-based forest management more effective than protected areas? A comparison of land use/land cover change in two neighboring study areas of the Central Yucatan Peninsula, Mexico. Forest Ecology and Management, Vol. 256, pp. 1971–1983.

11-  Bray, D.B., Duran, E., Romas, V.H., Mas, J.F., Velazquez, A., McNab, R., Barry, B.D., Radachowsky, J., 2008. Tropical deforestation, community forests, and protected areas in the Maya Forest. Ecology and Society, Vol. 13. p.56.

12-  Rusterholz, H.P., Kissling, M., and Baur, B., 2009. Disturbance by human trampling alter the performance, Sexual reproduction and genetic diversity in a clonal woodland herb, Perspectives in plant ecology. Evolution and Systematic, Vol. 8. pp. 109-116.

13-  Tian, Y., Jim, C.Y., Wang, H., 2014. Assessing the landscape and ecological quality of urban green spaces in a compact city, Landscape and Urban Planning, Vol. 121. pp. 97-108.

14-  Town Planning Board, 2013. Outline zoningplan(map). Prepared bythe Planning Department under the direction of the Town Planning Board, HongKongGovernment.

15-  جایکا، 1380، گزارش نهایی پروژه پهنه‌بندی لرزه‌ای تهران بزرگ، آژانس همکاری‌های بین المللی ژاپن و مرکز مطالعات زلزله و محیط‌زیست تهران بزرگ.

16-  مهندسین مشاور عرصه، 1382، ده جلد مطالعات تفصیلی منطقه چهار تهران. نهاد مدیریت و برنامه‌ریزی تهیه طرح‌های توسعه شهر تهران.

17- ابراهیم زاده، عیسی، عبادی جوکندان، اسماعیل، 1387، تحلیلی بر تویع فضایی-مکانی کاربرد فضای سبز در منطقه 3 شهری زاهدان، جغرافیا و توسعه، بهار 1387، شماره11.

18- ابراهیم زاده، عیسی، سرایانی، اعظم، عرفانی، محمد، 1391، تحلیلی بر توزیع فضایی – مکانی کاربری فضای سبز و مکان‌یابی بهینه آن در منطقه یک شهر زاهدان، فصلنامه آمایش محیط، تابستان1391، شماره17.

19-  سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، جهاد دانشگاهی تهران، 1380، دانشکده هنرهای زیبا، گزارشات 1 و 5 پروژه باغ موزه معماری.

20-  جوانا گیبونز، برنارد اوبر عولستر، 1380، طراحی منظر در خیابان‌های شهری، مترجم: سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، چاپ اول، تهران.

21-  سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران، 1376، استخوان‌بندی شهر تهران، دوره سه جلدی، تهران.

22-  سعیدنیا، احمد، 1379، طراحی فضاها و مبلمان شهری، جلد دوازدهم از سری کتاب‌های سبز شهرداری تهران، انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.

23-  سعیدنیا، احمد، 1383، فضای سبز شهری، جلد نهم، انتشارات سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1- استادیار دانشکده علوم و فنون نوین، دانشگاه تهران، تهران، ایران. *(مسوول مکاتبات)

2- دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مهندسی اکوهیدرولوژی، دانشکده علوم و فنون نوین، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

1-      Lerman, S.B., Warren, P.S., 2011. The conservation value of residential yards:linking birds and people. Ecol. Appl. Vol. 21, pp.1327–1339.

2-      Goddard, M.A., Dougill, A.J., Benton, T.G., 2010. Scaling up from gardens: biodiversity conservation in urban environments. Trends Ecol. Evol. Vol. 25, pp.90–98.

3-   مهرآرا، مریم و لاهیجانیان، اکرم الملوک، 1392، بررسی وضعیت پارک‌های شهری در جهت حفظ محیط‌زیست و ارایه راهکارهای مدیریتی مناسب(مطالعه موردی: پارک‌های منطقه 7 شهر تهران)، فصلنامه انسان و محیط‌زیست، بهار92، شماره29.

4-   لاهیجانیان، اکرم الملوک و معلم، رضا، 1392، مدیریت بهینه پارک جنگلی با تأکید بر توسعه پایدار(مطالعه موردی: پارک جنگلی خرگوش دره منطقه 22 تهران)، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، تابستان92، شماره2.

5-      آتک مهندسین مشاور، 1375، گزارش نهایی طرح ساماندهی تهران، جلد 3 و 4، تهران.

6-   حسنعلی لقایی و همکاران، 1388، شناخت کمی و کیفی پارک‌های سبز شهر تهران، مطالعه موردی منطقه 8 تهران، فصلنامه انسان و محیط‌زیست، شماره8.

7-      میرزایی، خلیل، 1388، پژوهش، پژوهشگری و پژوهش‌نامه نویسی، انتشارات جامعه شناسان، تهران.

8-   مولایی، مرتضی، 1388، ارزشگذاری اقتصادی-زیست‌محیطی اکوسیستم جنگلی ارسباران، رساله دکتری اقتصاد کشاورزی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 192ص.

9-      Lindsay, K., Craig, J., and low, M., 2008. The effects of track proximity on avian reproductive success and nest selection in an open sanctuary.Tourism Management, Vol. 29. pp. 730-739.

10-  Ellis, E.A., Porter-Bolland, L., 2008. Is community-based forest management more effective than protected areas? A comparison of land use/land cover change in two neighboring study areas of the Central Yucatan Peninsula, Mexico. Forest Ecology and Management, Vol. 256, pp. 1971–1983.

11-  Bray, D.B., Duran, E., Romas, V.H., Mas, J.F., Velazquez, A., McNab, R., Barry, B.D., Radachowsky, J., 2008. Tropical deforestation, community forests, and protected areas in the Maya Forest. Ecology and Society, Vol. 13. p.56.

12-  Rusterholz, H.P., Kissling, M., and Baur, B., 2009. Disturbance by human trampling alter the performance, Sexual reproduction and genetic diversity in a clonal woodland herb, Perspectives in plant ecology. Evolution and Systematic, Vol. 8. pp. 109-116.

13-  Tian, Y., Jim, C.Y., Wang, H., 2014. Assessing the landscape and ecological quality of urban green spaces in a compact city, Landscape and Urban Planning, Vol. 121. pp. 97-108.

14-  Town Planning Board, 2013. Outline zoningplan(map). Prepared bythe Planning Department under the direction of the Town Planning Board, HongKongGovernment.

15-  جایکا، 1380، گزارش نهایی پروژه پهنه‌بندی لرزه‌ای تهران بزرگ، آژانس همکاری‌های بین المللی ژاپن و مرکز مطالعات زلزله و محیط‌زیست تهران بزرگ.

16-  مهندسین مشاور عرصه، 1382، ده جلد مطالعات تفصیلی منطقه چهار تهران. نهاد مدیریت و برنامه‌ریزی تهیه طرح‌های توسعه شهر تهران.

17- ابراهیم زاده، عیسی، عبادی جوکندان، اسماعیل، 1387، تحلیلی بر تویع فضایی-مکانی کاربرد فضای سبز در منطقه 3 شهری زاهدان، جغرافیا و توسعه، بهار 1387، شماره11.

18- ابراهیم زاده، عیسی، سرایانی، اعظم، عرفانی، محمد، 1391، تحلیلی بر توزیع فضایی – مکانی کاربری فضای سبز و مکان‌یابی بهینه آن در منطقه یک شهر زاهدان، فصلنامه آمایش محیط، تابستان1391، شماره17.

19-  سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، جهاد دانشگاهی تهران، 1380، دانشکده هنرهای زیبا، گزارشات 1 و 5 پروژه باغ موزه معماری.

20-  جوانا گیبونز، برنارد اوبر عولستر، 1380، طراحی منظر در خیابان‌های شهری، مترجم: سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، چاپ اول، تهران.

21-  سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران، 1376، استخوان‌بندی شهر تهران، دوره سه جلدی، تهران.

22-  سعیدنیا، احمد، 1379، طراحی فضاها و مبلمان شهری، جلد دوازدهم از سری کتاب‌های سبز شهرداری تهران، انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.

23-  سعیدنیا، احمد، 1383، فضای سبز شهری، جلد نهم، انتشارات سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور.