پهنه بندی توزیع زمانی و مکانی آغاز، خاتمه و فراوانی وقوع یخ‌بندان در استان خراسان رضوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار اقلیم شناسی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران.*(مسوول مکاتبات)

2 دکتری اقلیم‌شناسی شهری، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران.

3 کارشناس ارشد اقلیم شناسی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران.

چکیده

یکی از اشکال تغییر دما، نوسانات ناگهانی دما به­ویژه افت آن تا نقطه انجماد است. یخ­بندان به وضعیتی گفته می شود که در آن دمای سطح زمین و اشیایی که در تماس با آن قرار دارند، به صفر یا کم­تر از صفر درجه سلسیوس کاهش یابد. این تحقیق با هدف بررسی توزیع زمانی و مکانی آغاز و خاتمه یخ­بندان در استان خراسان رضوی طی دوره آماری 1390-1368 انجام گردیده است.
بدین منظور از داده­های آماری بلند مدت دمای کمینه روزانه 10 ایستگاه سینوپتیک مشهد، گلمکان، کاشمر، نیشابور، سرخس، گناباد، سبزوار، تربت­جام، تربت­حیدریه و قوچان استفاده شده است. جهت تعیین زمان آغاز و خاتمه یخ­بندان، روزها به‏ روز شمار ژولیوسی تبدیل و از نرم افزار Minitab و ArcGIS به ترتیب برای رسم نمودار و نقشه های آغاز و خاتمه یخ­بندان و  فراوانی وقوع یخ­بندان استفاده گردید.
نتایج نشان می­دهد که در نواحی شمالی، یخ­بندان نسبت به نواحی جنوبی و غربی زودتر آغاز شده و دیرتر پایان می­پذیرد. طول دوره یخ­بندان در سطح استان از جنوب به شمال افزایش یافته که باعث محدود شدن طول دوره رشد گیاهان در این نواحی می­شود. فراوانی وقوع یخ­بندان در نواحی شمالی نسبت به نواحی جنوبی و غربی بیش­تر می­باشد

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 44، بهار 97

 

پهنه بندیتوزیعزمانی و مکانیآغاز، خاتمه و فراوانی وقوعیخ­بنداندر

استانخراسان رضوی

 

غلامعباس فلاح قالهری [1]*

ab_fa789@yahoo.com

 فهیمه شاکری [2]

ام البنین نودهی [3]

تاریخ دریافت: 02/08/1393

تاریخ پذیرش:04/05/1395

 

چکیده

یکی از اشکال تغییر دما، نوسانات ناگهانی دما به­ویژه افت آن تا نقطه انجماد است. یخ­بندان به وضعیتی گفته می شود که در آن دمای سطح زمین و اشیایی که در تماس با آن قرار دارند، به صفر یا کم­تر از صفر درجه سلسیوس کاهش یابد. این تحقیق با هدف بررسی توزیع زمانی و مکانی آغاز و خاتمه یخ­بندان در استان خراسان رضوی طی دوره آماری 1390-1368 انجام گردیده است.

بدین منظور از داده­های آماری بلند مدت دمای کمینه روزانه 10 ایستگاه سینوپتیک مشهد، گلمکان، کاشمر، نیشابور، سرخس، گناباد، سبزوار، تربت­جام، تربت­حیدریه و قوچان استفاده شده است. جهت تعیین زمان آغاز و خاتمه یخ­بندان، روزها به‏ روز شمار ژولیوسی تبدیل و از نرم افزار Minitab و ArcGIS به ترتیب برای رسم نمودار و نقشه های آغاز و خاتمه یخ­بندان و  فراوانی وقوع یخ­بندان استفاده گردید.

نتایج نشان می­دهد که در نواحی شمالی، یخ­بندان نسبت به نواحی جنوبی و غربی زودتر آغاز شده و دیرتر پایان می­پذیرد. طول دوره یخ­بندان در سطح استان از جنوب به شمال افزایش یافته که باعث محدود شدن طول دوره رشد گیاهان در این نواحی می­شود. فراوانی وقوع یخ­بندان در نواحی شمالی نسبت به نواحی جنوبی و غربی بیش­تر می­باشد.

کلمات کلیدی: پهنه بندی، تاریخ آغاز یخ­بندان، تاریخ خاتمه یخ­بندان ، فراوانی وقوع یخ­بندان، روزشمار ژولیوسی.

 

 

 

مقدمه

 

آب و هوا یکی از عوامل اساسی محیطی است که تمام مظاهر حیات را تحت کنترل دارد. از میان عناصر آب و هوایی دما و بارش نقش تعیین کننده­ای دارد (1). یکی از عوامل آب و هوایی که در طی دوره سرد سال در بیش­تر مناطق کشور بروز می­کند، پدیده سرما و یخ­بندان است. یخ­بندان با پایین آمدن دما و نزول آن به آستانه بحرانی مشخص، شروع می­شود و با تأثیراتی که در سطح زمین ایجاد می­کند، زندگی انسان­ها و همچنین فعالیت­های عمرانی و بازدهی محصولات باغی را تحت تأثیر قرار می­دهد. این عارضه بر درختان میوه در فصل زمستان یا اوایل بهار حادث می­شود و خسارات زیادی بر جای می­گذارد (2).

بررسی وقوع یخ­بندان­ها همواره مورد توجه محققان و اقلیم شناسان خارجی و داخلی قرار گرفته است. تام و شو (3) نشان دادند که تاریخ­های وقوع یخ­بندان تصادفی بوده و از توزیع نرمال تبعیت می­کند به همین دلیل استفاده از میانگین و انحراف معیار، شاخص­های آماری معتبری برای مطالعه این پدیده به شمار می­رود. با در دست داشتن این دو عامل احتمال وقوع یخ­بندان­های زودرس پاییزه و دیررس بهاره از یکدیگر مستقل هستند. بنابراین می­توان طول مدت فصل رشد را با احتمالات مشخص محاسبه کرد. اریکسون و لیندکوست (4) با استفاده از ضریب همبستگی رابطه­ی بین ارتفاع و واریانس دما را مطالعه نمودند و به این نتیجه رسیدند که بین ارتفاع و واریانس دما رابطه معنی­داری وجود دارد. ویتکویچ و همکاران (5) به بررسی علل لغزندگی سطح جاده­های سوئد به هنگام بارندگی و ریزش برف پرداختند. بوئر و همکاران (6) بر مبنای پنج ویژگی یخ­بندان یکی از مناطق گندم­خیز استرالیا را به چهار ناحیه همگن تقسیم نمودند و بر مبنای فرم وزنی تحلیل رگرسیون به این نتیجه رسیدند که ارتفاع، بهترین عامل پیش­بینی کننده ویژگی­های یخ­بندان است و از این نظر عرض جغرافیایی و سایر عوامل در درجه بعدی اهمیت قرار می­گیرند. مادلین و بلتراندو (7) پراکندگی مکانی یخ­بندان­های دیررس بهاره و عوامل تأثیرگذار بر روی آن را در ناحیه تاکداری شمال فرانسه مورد مطالعه قرار دادند. بوتسما (8) در سال 1976 دمای کمینه و احتمال وقوع خطر یخ­بندان را در زمین­های کوهستانی واقع در کشور کانادا مورد بررسی قرار داد. هوم (9) نسبت به توزیع زمانی فصلی و سالانه یخ­بندان با توجه به روند وقوع آن درسال­های گذشته اقدام نمود.کارل (10) در تحقیقی به بررسی منطقه­ای درجه حرارت حداقل و حداکثر و بارندگی پرداخت و به این نتیجه رسید که درجه حرارت حداقل، حداکثر و بارندگی از نظر آماری قابل پیش­بینی می­باشد. هاشمی(11) در مطالعه­ای تاریخ­های وقوع یخ­بندان زودرس پاییزه و دیررس بهاره را براساس اطلاعات شبکه ایستگاه­های هواشناسی هم­دیدی محاسبه و تحلیل نمود وی چهار آستانه دمایی را تعیین کرد و نشان داد که اولین دماهای بحرانی مورد مطالعه در ایستگاه­های دشت کویر، دشت لوت و ایستگاه­های ارتفاعات البرز و زاگرس بسیار زودتر از سایر نقاط کشور اتفاق می­افتد و دوره بدون یخ­بندان در مناطق صحرایی و مناطق مجاور دریای خزر و سواحل جنوبی کشور از همه جا طولانی­تر است. علیزاده و همکاران (12) با استفاده از آمارهای حداقل روزانه 15 ایستگاه هواشناسی استان خراسان، تاریخ­های اولین وقوع یخ­بندان پاییزه و آخرین وقوع یخ­بندان بهاره را در سه آستانه حرارتی با توزیع­های احتمالاتی مطابقت داد و چنین نتیجه­گیری کرده­اند که وقوع یخ­بندان زودرس پاییزه و دیررس بهاره ازتوزیع گامای دوپارامتری تبعیت می­کند. توکلی و حسینی (13) به منظور ارزیابی شاخص­های یخ­بندان و شروع پاییزه آن در اکباتان همدان با استفاده از دمای حداقل روزانه، یخ­بندان را در سه سطح ضعیف، متوسط و شدید استخراج کردند. نامبردگان پس از تعیین محدوده زمانی وقوع یخ­بندان و فراوانی وقوع آن­ها، با بدست آوردن یک مدل همبستگی، تاریخ اولین یخ­بندان پاییزه را با توجه به آخرین یخ­بندان بهاره همان سال پیش­بینی نمودند. علیجانی و هژبرپور (14) سامانه هم­دیدی یخ­بندان­های استان اردبیل را با پارامترهای حداقل دمای روزانه، میانگین حداقل دمای روزانه و مجموع روزهای یخ­بندان چهار ایستگاه هم­دیدی برای 10 سال آماری که بر اساس آن سه دوره یخ­بندان، یخ­بندان شدید و فراگیر به عنوان طولانی­ترین، زودرس­ترین و دیررس­ترین محاسبه کردند و به این نتیجه دست یافتند که فراوانی پرفشارهای مهاجر غربی بیش­تر از پرفشارسیبری در یخ­بندان­های استان اردبیل مؤثر بوده ولی قدرت پرفشار سیبری در ایجاد سرماهای شدید بیش­تر می­باشد. گندمکار (15) با بررسی هم­دیدی یخ­بندان­های بهاره نجف آباد، علل وقوع یخ­بندان­های منطقه مذکور را در شکل­گیری مرکز پرفشار سیبری بر روی سطح دریا درآسیای میانه می­داند که زبانه­های این سیستم به سمت ایران کشیده شده و آن را تحت تأثیر قرار می­دهد. جهانبخش و همکاران(16) با استفاده از آمار 21 ساله ایستگاه هواشناسی تبریز به تحلیل هم­دیدی یخ­بندان­های بهار تبریز (مطالعه موردی: سرمای بهاره 1382 و 1383) پرداخته­اند. بر اساس یافته­های این تحقیق معلوم شد که موقعیت و قدرت سامانه­های وضع هوای حاکم بر منطقه در زمان رخداد یخبندان کنترل­کننده اصلی این پدیده محسوب می­شوند. همچنین، شکل­گیری کم­فشارها و ناوه­های حاصل از آن­ها، نقش مهمی در یخ­بندان­های بهاره منطقه داشته است. نتایج بررسی­های به عمل آمده نشان می­دهد که تحقیق جامعی در زمینه تاریخ آغاز و خاتمه یخ­بندان در منطقه مورد مطاالعه صورت نگرفته است لذا هدف این تحقیق پهنه­بندی توزیع زمانی و مکانی آغاز و خاتمه یخ­بندان در استان خراسان رضوی می­باشد.

روشتحقیق                                       

برای تحلیل فراوانی وقوع یخ­بندان­ها نیاز بود که برای هر سال، زمان وقوع اولین یخ­بندان زودرس پاییزه و آخرین یخ­بندان دیررس بهاره به دست آید. آستانه مورد نظر در این تحقیق دمای حداقل صفر و کم­تر از آن است. بنابراین برای هر سال آماری و با توجه به آستانه مورد نظر، تاریخ وقوع اولین و آخرین یخ­بندان استخراج گردید. برای این منظور از آمار دمای حداقل روزانه 10 ایستگاه هواشناسی با دوره آماری 19 تا 23 ساله استفاده شده است.

بر این اساس، تاریخ وقوع اولین و آخرین یخ­بندان برای هر سال استخراج شد .روش استخراج داده­ها به این ترتیب بود که از اول ماه مهر شروع به کنترل دمای حداقل گردید و اولین روزی که دمای حداقل معادل آستانه مورد نظر و یا کم­تر از آن بود، به عنوان زمان آغاز یخ­بندان در نظرگرفته شد. برای استخراج آخرین روز یخ­بندان به همان شیوه عمل شد. بعد از این­که تاریخ­های اولین و آخرین روز یخ­بندان به دست آمد، نیاز بود که این تاریخ­ها به صورتی درآیند که تجزیه و تحلیل آن­ها با روش­های آماری امکان پذیر شود. برای این کار طبق روش مرسوم، تاریخ­ها به روز شمار تبدیل شدند. روز شمارکردن تاریخ­ها به این صورت انجام شدکه اولین روز ماه مهر مصادف با 23 سپتامبر به عنوان مبدأ شمارش انتخاب شد. به این ترتیب سری زمانی آغاز و خاتمه یخ­بندان­ها بدست آمده و برای  تجزیه و تحلیل آماری آماده شدند.

برای محاسبه احتمال وقوع یخ­بندان­های زودرس پاییزه و دیررس بهاره بر اساس سری­های زمانی استخراج شده در هریک از ایستگاه­ها، لازم بود که سری زمانی داده­ها به توزیع­های آمای مختلف برازش داده شود تا بهترین توزیع آماری جهت محاسبه تاریخ­های آغاز و خاتمه یخ­بندان در سطوح احتمالاتی مختلف بدست آید. بدین منظور سری­های زمانی مربوط به ایستگاه­ها به محیط نرم افزار SMADAانتقال داده شدند و بر اساس خطای معیار بدست آمده، بهترین توزیع آماری انتخاب گردید. نتایج نشان داد اغلب سری­های آماری انتخاب شده دارای توزیع نرمال می­باشند.

به این ترتیب با استفاده از توزیع نرمال، تاریخ­های وقوع اولین و آخرین یخ­بندان­ها در سطوح احتمالاتی مختلف محاسبه گردید. سپس با استفاده از نرم افزار  Minitabنمودارهای مربوط به تاریخ آغاز و خاتمه یخ­بندان رسم شد. از نرم افزار ArcGIS برای پهنه­بندی زمان آغاز و خاتمه یخ­بندان و تهیه نقشه­های فراوانی وقوع یخ­بندان استفاده گردید. در این تحقیق تعداد روزهایی که در دوره آماری مورد مطالعه (1390-1368)، دمای کمینه در آستانه دمایی مورد نظر قرار داشته است، به عنوان فراوانی وقوع یخ­بندان در آن آستانه دمایی در نظر گرفته شده است.

بحث و نتیجه­گیری

بررسی شکل 1 نشان می­دهد که توزیع مکانی آغاز یخ­بندان از وضعیت توپوگرافی منطقه تبعیت می­کند و در نواحی شمالی استان زودتر آغاز می­شود. همان­طور که ملاحظه می­شود، تاریخ آغاز یخ­بندان در این نواحی، 23 مهر تا 1 آبان می­باشد. با توجه به شکل، در بخش­های کوچکی از نواحی مرکزی نیز یخ­بندان در این تاریخ­ها شروع می­شود که دلیل آن ارتفاع زیاد این مناطق و قرار گرفتن آن­ها در نواحی کوهستانی می­باشد. زیرا با افزایش ارتفاع، از دمای هوا کاسته می­شود. مقدار این کاهش یا افت محیطی دما که آن را شیب تغییرات عمودی دما می­نامند، معمولا بین 5/0 تا 6/0 درجه سانتی­گراد در هر 100 متر است (17). مطابق با شکل، یخ­بندان زودرس پاییزه در بخش­هایی از نواحی شمالی و مرکزی استان شامل بخش­های شمالی قوچان، مشهد، گلمکان، و بخش مرکزی تربت­جام می­باشد. تاریخ وقوع یخ­بندان زودرس پاییزه در ایستگاه­های تربت­حیدریه و گناباد، 24 آبان تا 11 آذر می­باشد. در نواحی غربی ایستگاه­های نیشابور و کاشمر، دیرتر آغاز می­شود (12 آذر- 1دی). همان­گونه که در شکل مشاهده می­شود، نواحی شمال غربی مانند ایستگاه سبزوار آخرین منطقه­ای است که یخ­بندان را تجربه می­کند (2 دی –10 بهمن).


 


 

شکل 1- میانگین زمان آغاز یخ­بندان

 

 

شکل 2 نمودار احتمالاتی تاریخ آغاز یخ­بندان را بر اساس توزیع نرمال در ایستگاه­های مختلف نشان می­دهد. به عنوان مثال، شکل(2 - ر) تاریخ آغاز یخ­بندان را در ایستگاه قوچان نشان می­دهد. با احتمال 50 درصد اولین یخ­بندان در 11 مهر، با احتمال 70 درصد، 20 آبان و با احتمال 90 درصد، 5 آذر رخ می­دهد. در ایستگاه سبزوار نیز با احتمال 50 درصد اولین یخ­بندان در10آذر، با احتمال 70 درصد، 15آذر و با احتمال 90 درصد در10 دی  به­وقوع می­پیوندد (شکل2 – ج).

 

 

   
   
   
   
   

شکل2-تاریخ آغاز یخ­بندان در ایستگاه­های مختلف استان

 

 

شکل3 میانگین زمان خاتمه یخ­بندان را  نشان می­دهد.

همان­گونه که ملاحظه می­شود نقشه توزیع احتمالی خاتمه یخ­بندان همانند آغاز یخ­بندان از وضعیت توپوگرافی منطقه تبعیت می­کند. مطابق این شکل، یخ­بندان در نواحی جنوبی و غربی شامل کاشمر زودتر خاتمه می­یابد (28 اسفند- 16 فروردین). به عبارتی یخ­بندان در این نواحی دیرتر آغاز می­شود و زودتر نیز خاتمه می­یابد. در نواحی مرکزی مانند تربت­حیدریه، تربت­جام، نیشابور و سبزوار، یخ­بندان در تاریخ 17 فروردین - 16 اردیبهشت خاتمه می­یابد. آخرین منطقه­ای که در آنها یخ­بندان خاتمه می­یابد، نواحی مرتفع و کوهستانی شمال و مرکز استان شامل قوچان، مشهد و گلمکان، می­باشد که تاریخ آن 21 اردیبهشت -22 خرداد می­باشد. در نواحی مرتفع، یخ­بندان زودتر شروع شده و دیرتر نیز خاتمه می­یابد، در نتیجه طول فصل یخ­بندان در این نواحی طولانی بوده و طول فصل رشد کم­تر است.

 

 

 

 


 

شکل 3- میانگین زمان خاتمه یخ­بندان

 

 

شکل 4 نمودار احتمالاتی تاریخ خاتمه یخ­بندان را بر اساس توزیع نرمال در ایستگاه­های مختلف نشان می­دهد. به عنوان مثال شکل(4 - ر) تاریخ خاتمه یخ­بندان را در ایستگاه قوچان نشان می­دهد بر اساس نتایج حاصله  با احتمال 50 درصد آخرین یخ­بندان در 13 فروردین، با احتمال 70 درصد،20 فروردین و با احتمال 90 درصد، 31 فروردین رخ می­دهد. در ایستگاه سبزوار با احتمال 50 درصد آخرین یخ­بندان در 22 اسفند، با احتمال 70 درصد 1 فروردین و با احتمال 90 درصد،20 فروردین رخ می­دهد (شکل4 - ج).

 

 

 

 

 

   
   
   
   
   

شکل4- تاریخ خاتمه یخ­بندان در ایستگاه­های مختلف

 

 

                                                                                                                                                         

 

 

 

 

 

 


نتایج حاصل از بررسی فراوانی وقوع یخ­بندان در پنج آستانه دمایی (1390-1368) در سطح استان:

از بررسی شکل 5 چنین برمی­آید که ایستگاه قوچان با 746 روز یخ­بندان در آستانه A دارای بیش­ترین یخ­بندان در این بازه می­باشد. ایستگاه تربت­حیدریه با دارا بودن 555 روز یخ­بندان در بازه B دارای بیش­ترین یخ­بندان در این آستانه می­باشد. کم­ترین روز یخ­بندان مربوط ایستگاه کاشمر و در آستانه E می‌باشد. در کل ایستگاه­ها سهم یخ­بندان­ها در آستانه A برتری قابل توجهی دارد، که در این بین ایستگاه قوچان بیش­ترین یخ­بندان­های این آستانه را تجربه می­کند. جدول1 فراوانی وقوع یخ­بندان را در پنج آستانه دمایی در سطح استان خراسان رضوی نشان می­دهد.

 

 

 

 

شکل5- نمودار فراوانی وقوع یخ­بندان در پنج آستانه دمایی ایستگاه­های مختلف استان خراسان رضوی

 

جدول 1-  فراوانی وقوع یخ­بندان در آستانه­های دمایی پنج گانه

10-  درجه سلسیوس و کمتر

6- تا 9/9- درجه سلسیوس

4- تا 9/5- درجه سلسیوس

2- تا 9/3- درجه سلسیوس

0 تا 9/1- درجه سلسیوس

نام ایستگاه

141

315

382

555

686

تربت­حیدریه

93

147

222

403

567

تربت جام

75

152

231

391

665

مشهد

46

60

81

227

442

سرخس

52

71

126

330

530

گناباد

18

68

89

221

464

کاشمر

245

347

333

510

746

قوچان

36

67

103

269

485

سبزوار

103

268

343

533

658

نیشابور

126

267

320

523

730

گلمکان

 


 

 

 

 

توزیع مکانی تعداد روزهای یخ­بندان

مطابق شکل 6 نواحی مرکزی و شمالی استان شامل ایستگاه­های قوچان، گلمکان، نیشابور و تربت­حیدریه دارای بیش­ترین روز یخ­بندان و ایستگاه­های سرخس، کاشمر و سبزوار دارای کم­ترین تعداد روزهای یخ­بندان در طی دوره‌ی آماری (1390-1368) می‌باشند.

 

 

شکل6- پهنه­بندی فراوانی وقوع تعداد روزهای یخ­بندان در استان خراسان رضوی طی دوره آماری(1390- 1368)

 

 


توزیع مکانی وقوع یخ­بندان در آستانه A و B

مطابق شکل7 نواحی شمالی و مرکزی استان در این آستانه دارای بیش­ترین تعداد یخ­بندان و نواحی شرقی و غربی دارای کم­ترین تعداد یخ­بندان می‌باشند؛ به این ترتیب ایستگاه­های کاشمر و سبزوار کم­ترین میزان یخ­بندان و قوچان بیش­ترین میزان یخ­بندان را در این آستانه به خود اختصاص داده­اند. همچنین مطابق شکل 8 در آستانه B نواحی مرکزی و شمالی استان دارای بیش­ترین تعداد یخ­بندان و نواحی شرقی و غربی دارای کم­ترین تعداد یخ­بندان می‌باشند به این ترتیب ایستگاه­های کاشمر و سبزوار کم­ترین میزان یخ­بندان و نیشابور، تربت­حیدریه، قوچان و گلمکان بیش­ترین میزان یخ­بندان را در این آستانه به خود اختصاص داده است.

 

 

 

 

شکل8- فراوانی وقوع یخ­بندان‌ در آستانهB             شکل7- فراوانی وقوع یخ­بندان‌ در آستانه A

 


توزیع مکانی وقوع یخ­بندان درآستانه C و D

مطابق شکل 9 و 10، نواحی مرکزی و شمالی استان در این آستانه دارای بیش­ترین تعداد یخ­بندان و نواحی غربی دارای کم­ترین تعداد یخ­بندان می‌باشند. به این ترتیب ایستگاه­های کاشمر، گناباد و سبزوار کم­ترین            میزان یخ­بندان و قوچان، نیشابور و تربت­حیدریه بیش­ترین میزان یخ­بندان را در این آستانه به خود اختصاص داده­اند. همچنین در آستانه D ایستگاه­های تربت­حیدریه و قوچان دارای بیش­ترین و نواحی غربی استان دارای کم­ترین میزان یخ­بندان می‌باشند.

 

            

          شکل 9- فراوانی وقوع یخ­بندان‌ در آستانه D       شکل10- فراوانی وقوع یخ­بندان‌ در آستانهC

 


توزیع مکانی وقوع یخ­بندان درآستانه E

مطابق شکل 11 دماهای این آستانه در سطح استان دارای توزیع تقریباً یکنواختی هستند. با این حال مشاهده می‌شود بیش­ترین میزان یخ­بندان در ایستگاه قوچان و در مرتبه دوم در ایستگاه تربت­حیدریه، گلمکان و نیشابور قابل مشاهده است. بقیه ایستگاه­های استان از حیث میزان یخ­بندان از توزیع یکنواختی برخوردار است.

 

 

 

 

شکل11- فراوانی وقوع یخ­بندان‌ درآستانه E در سطح استان خراسان رضوی.

 

نتیجه گیری نهایی

 

با بررسی­هایی که بین تاریخ آغاز و خاتمه یخ­بندان با ارتفاع ایستگاه­های انتخابی انجام گرفت، مشخص شد که بین ارتفاع و تاریخ وقوع یخ­بندان زودرس پاییزه رابطه معنی­داری وجود دارد. در این نوع یخ­بندان­ها، این رابطه بصورت معکوس می­باشد و با افزایش ارتفاع، یخ­بندان زودتر آغاز می­شود. این موضوع نشان می­دهد که در فصل پاییز یخ­بندان­های زودرس در مناطق کوهستانی زودتر از دشت­ها رخ می­دهد. نقشه آغاز یخ­بندان (شکل1) نشان می­دهد که در دشت­های استان خراسان رضوی، زمان رخداد اولین یخ­بندان حدود یک ماه دیرتر از مناطق مرتفع استان می­باشد. در یخ­بندان­های دیررس بهاره، رابطه ارتفاع با خاتمه یخ­بندان به صورت مستقیم می­باشد و با افزایش ارتفاع تاریخ وقوع آخرین یخ­بندان بهاره به تعویق می­افتد. این موضوع نشان می­دهد که در مناطق دشتی، یخ­بندان دیرتر شروع می­شود و زودتر هم خاتمه می­یابد، به عبارت دیگر فصل یخ­بندان در این مناطق کوتاه و فصل رشد طولانی­تر است. برعکس در نواحی مرتفع، طول فصل یخ­بندان افزایش و طول فصل رشد کاهش می­یابد. این مسأله از نظر کشاورزی قابل توجه می­باشد. همچنین مطابق شکل 6 فراوانی وقوع یخ­بندان در مناطق شمالی و مرکزی بیش­تر از مناطق جنوبی و غربی استان است که با ارتفاع رابطه معنی­داری دارد. نتایج تحلیل­های انجام شده همچنین نشان داد ایستگاه قوچان با 746 روز یخ­بندان در آستانه A (0 تا 9/1- درجه سلسیوس)، دارای بیش­ترین یخ­بندان در دوره زمانی مورد مطالعه می­باشد. ایستگاه تربت­حیدریه نیز با دارا بودن 555 روز یخ­بندان در آستانه B (2- تا 9/3- درجه سلسیوس)، دارای بیش­ترین یخ­بندان در این آستانه می­باشد. کم­ترین فراوانی وقوع یخ­بندان به میزان 18 روز مربوط به ایستگاه کاشمر و در آستانه E (10- درجه سلسیوس و کم­تر) می‌باشد. توزیع مکانی فراوانی وقوع یخ­بندان در آستانه­های دمایی مختلف نیز نشان داد در مجموع مناطق شمال مرکزی استان دارای بیش­ترین فراوانی وقوع این پدیده می­باشند و هر چه به سمت جنوب استان حرکت می­کنیم، از فراوانی وقوع یخ­بندان کاسته می­شود. نتایج بدست آمده از این تحقیق، مدیران را قادر می­سازد تا برنامه­ریزی­های خود را در زمینه­های مختلف از جمله کشاورزی، حمل و نقل و غیره با توجه به شرایط اقلیمی منطقه به انجام رسانیده و از بروز خسارت­های احتمالی در این زمینه­ها جلوگیری نمایند.

  منابع

1-   کمالی، غلامعلی، «سرماهای زیانبخش به کشاورزی ایران در قالب معیارهای احتمالی»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی،1381، شماره 64 ، صص  165- 149.

2-      اکبرپور، عباس، «بارش»، ماهنامه تخصصی بازار کشاورزی ایران،1384، صص44-1.

3-      Thom, H.C.S., Shaw, R.H., 1958. Climatological analysis 0f freeze data for Iowa, MonthlyWeather Review, 86, pp. 251-257.

4-      Eriksson, M. 2001. Regional influence on the occurrence of road slipperiness during winter precipitation events. Meteorological Applications.

5-      Vithkevich V. I., 1963. Agricultural Meteorology, Jerusalem (Mpnson), pp.183-305.

6-      Boer, R. Campbell, L.C., Fletcher, D.J., 1993. Characteristics of Frost in a Major Wheat-growing Region of Australia, Australian journal of Agricultural Research, 44, pp.1731-1743.

7-      Madelin, M., & Beltrando, G., 2005. Spatial Interpolation – Based Mapping of the Spring Frost Hazard in the Champagne Vineyards, Meteorological applications, 12,pp. 51-56.

8-      Bootsma, A., 1976. Estimating minimum temperature and climatological freeze risk in hilly terrain, Agricultural Meteorology, 16, pp. 425-443.

9-      Hom, H. C., S. 1959. The Distribution of Freezing Data and Years, Monthly Weather Review, 73, pp.34-38.

10-  Karl T. R., 1998. A Regional Trends and Variation of Temperature and Precipitation in The Impacts of Climate change, Cambridge University Press,

11- هاشمی، فریدون، «تجزیه و تحلیل استاتیکی از سرمای تهران»، انتشارات دفتر تحقیقات و بررسی­های علمی هواشناسی، گزارش سازمان هواشناسی کشور، 1353، تهران.

12- علیزاده، امین و موسوی، محمد،« تاریخ وقوع اولین یخ­بندان پاییزه و آخرین یخ­بندان بهاره در استان خراسان»، مجله نیوار، 1372، شماره 24،  سازمان هواشناسی کشور.

13- توکلی، محسن و حسینی، مهرداد، « ارزیابی شاخص­های یخ­بندان و شروع پاییزه آن در ایران مطالعه موردی ایستگاه اکباتان همدان، مجله نیوار، 1385، شماره60 ، صص 32- 31. 

14-  هژبرپور، قاسم، علیجانی، بهلول،«تحلیل همدید یخ­بندان­های استان اردبیل»، فصلنامه جغرافیا و توسعه، 1386،صص 106-89.

15-  گندمکار، امیر،«تحلیل سینوپتیکی یخ­بندان­های بهاره نجف آباد»،مجله فضای جغرافیایی، 1387، شماره 23،صص 147-165.

16-  جهانبخش، سعید؛ رضائی، سمیه؛ قاسمی، احمدرضا و تدینی، معصومه، «تحلیل سینوپتیکی یخ­بندان های بهاره تبریز (مطالعه موردی: سرمای بهار 1382 و 1383)»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 1390، شماره 102،صص 24-1.

17-  فلاح قالهری، غلامعباس، «اصول و مبانی هواشناسی»، انتشارات دانشگاه حکیم سبزواری،  چاپ دوم، 1393، صفحه96.


 

 

 

 

 

 



1- دانشیار اقلیم شناسی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران.*(مسوول مکاتبات)

2- دکتری اقلیم­شناسی شهری، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران.

[3]- کارشناس ارشد اقلیم شناسی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران.

1-   کمالی، غلامعلی، «سرماهای زیانبخش به کشاورزی ایران در قالب معیارهای احتمالی»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی،1381، شماره 64 ، صص  165- 149.

2-      اکبرپور، عباس، «بارش»، ماهنامه تخصصی بازار کشاورزی ایران،1384، صص44-1.

3-      Thom, H.C.S., Shaw, R.H., 1958. Climatological analysis 0f freeze data for Iowa, MonthlyWeather Review, 86, pp. 251-257.

4-      Eriksson, M. 2001. Regional influence on the occurrence of road slipperiness during winter precipitation events. Meteorological Applications.

5-      Vithkevich V. I., 1963. Agricultural Meteorology, Jerusalem (Mpnson), pp.183-305.

6-      Boer, R. Campbell, L.C., Fletcher, D.J., 1993. Characteristics of Frost in a Major Wheat-growing Region of Australia, Australian journal of Agricultural Research, 44, pp.1731-1743.

7-      Madelin, M., & Beltrando, G., 2005. Spatial Interpolation – Based Mapping of the Spring Frost Hazard in the Champagne Vineyards, Meteorological applications, 12,pp. 51-56.

8-      Bootsma, A., 1976. Estimating minimum temperature and climatological freeze risk in hilly terrain, Agricultural Meteorology, 16, pp. 425-443.

9-      Hom, H. C., S. 1959. The Distribution of Freezing Data and Years, Monthly Weather Review, 73, pp.34-38.

10-  Karl T. R., 1998. A Regional Trends and Variation of Temperature and Precipitation in The Impacts of Climate change, Cambridge University Press,

11- هاشمی، فریدون، «تجزیه و تحلیل استاتیکی از سرمای تهران»، انتشارات دفتر تحقیقات و بررسی­های علمی هواشناسی، گزارش سازمان هواشناسی کشور، 1353، تهران.

12- علیزاده، امین و موسوی، محمد،« تاریخ وقوع اولین یخ­بندان پاییزه و آخرین یخ­بندان بهاره در استان خراسان»، مجله نیوار، 1372، شماره 24،  سازمان هواشناسی کشور.

13- توکلی، محسن و حسینی، مهرداد، « ارزیابی شاخص­های یخ­بندان و شروع پاییزه آن در ایران مطالعه موردی ایستگاه اکباتان همدان، مجله نیوار، 1385، شماره60 ، صص 32- 31. 

14-  هژبرپور، قاسم، علیجانی، بهلول،«تحلیل همدید یخ­بندان­های استان اردبیل»، فصلنامه جغرافیا و توسعه، 1386،صص 106-89.

15-  گندمکار، امیر،«تحلیل سینوپتیکی یخ­بندان­های بهاره نجف آباد»،مجله فضای جغرافیایی، 1387، شماره 23،صص 147-165.

16-  جهانبخش، سعید؛ رضائی، سمیه؛ قاسمی، احمدرضا و تدینی، معصومه، «تحلیل سینوپتیکی یخ­بندان های بهاره تبریز (مطالعه موردی: سرمای بهار 1382 و 1383)»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 1390، شماره 102،صص 24-1.

17-  فلاح قالهری، غلامعباس، «اصول و مبانی هواشناسی»، انتشارات دانشگاه حکیم سبزواری،  چاپ دوم، 1393، صفحه96.