بررسی آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست دانش‌آموزان دبیرستان-های دخترانه شهر ایلام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 - استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه باختر ایلام، ایران *(مسوول مکاتبات)

2 کارشناسی ارشد گروه برنامه‌ریزی توریسم، دانشکده گردشگری، دانشگاه باختر ایلام، ایران

3 مدرس مدعو دانشگاه باختر ایلام، ایران

چکیده

آموزش محیط زیست به عنوان فرایندی مادام­العمر که بخش مهمی از آن در محیط مدرسه صورت می­پذیرد در بهبود مشکلات زیست­محیطی نقشی انکار ناپذیر دارد. از این­رو، بررسی آموزش زیست­محیطی و تأثیر آن در حفاظت از محیط زیست دارای اهمیت است. بنابراین این پژوهش با هدف بررسی نقش آموزش­های زیست­محیطی در رفتارهای حفاظت از محیط زیست در بین دانش­آموزان دخترانه شهر ایلام به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است. تعداد 360 نفر از دانش­آموزان به عنوان حجم نمونه انتخاب و بین آن­ها پرسش­نامه استاندارد به روش نمونه­گیری طبقه­ای توزیع شد. روایی پرسش­نامه توسط اساتید و متخصصین مورد تایید قرار گرفت و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ 885/0 محاسبه شد، که نشان از پایایی بالای پرسش­نامه دارد. تجزیه و تحلیل داده­ها با استفاده از آزمون­های T تک نمونه­ای، همبستگی و رگرسیون (آنووا)، در نرم­افزار SPSS انجام شد. نتایج نشان داد که شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل عام و خاص زیست­محیطی پایین می­باشد. در معادله رگرسیونی تأثیر مثبت نگرش نوین زیست­محیطی و آموزش زیست محیطی در رفتار زیست­محیطی رد شد و تنها سواد زیست محیطی در رفتار زیست محیطی تأثیر مثبت داشت. در مجموع، با توجه به ضریب تعیین محاسبه شده، این سه متغیر تنها 25 درصد در شکل­گیری رفتار زیست محیطی  نقش داشته­اند و بقیه عواملی هستند که در این تحقیق به علت محدودیت موضوعی مورد بررسی قرار نگرفتند.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 44، بهار 97

 

بررسی آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست دانش­آموزان دبیرستان­های دخترانه شهر ایلام

 

پاکزاد آزادخانی[1]*

Pakzad540azad@gmail.com

معصومه سادات نژاد [2]

جعفر شرفخانی[3]

تاریخ دریافت: 26/10/1395

تاریخ پذیرش:30/11/1395

 

چکیده

آموزش محیط زیست به عنوان فرایندی مادام­العمر که بخش مهمی از آن در محیط مدرسه صورت می­پذیرد در بهبود مشکلات زیست­محیطی نقشی انکار ناپذیر دارد. از این­رو، بررسی آموزش زیست­محیطی و تأثیر آن در حفاظت از محیط زیست دارای اهمیت است. بنابراین این پژوهش با هدف بررسی نقش آموزش­های زیست­محیطی در رفتارهای حفاظت از محیط زیست در بین دانش­آموزان دخترانه شهر ایلام به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است. تعداد 360 نفر از دانش­آموزان به عنوان حجم نمونه انتخاب و بین آن­ها پرسش­نامه استاندارد به روش نمونه­گیری طبقه­ای توزیع شد. روایی پرسش­نامه توسط اساتید و متخصصین مورد تایید قرار گرفت و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ 885/0 محاسبه شد، که نشان از پایایی بالای پرسش­نامه دارد. تجزیه و تحلیل داده­ها با استفاده از آزمون­های T تک نمونه­ای، همبستگی و رگرسیون (آنووا)، در نرم­افزار SPSS انجام شد. نتایج نشان داد که شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل عام و خاص زیست­محیطی پایین می­باشد. در معادله رگرسیونی تأثیر مثبت نگرش نوین زیست­محیطی و آموزش زیست محیطی در رفتار زیست­محیطی رد شد و تنها سواد زیست محیطی در رفتار زیست محیطی تأثیر مثبت داشت. در مجموع، با توجه به ضریب تعیین محاسبه شده، این سه متغیر تنها 25 درصد در شکل­گیری رفتار زیست محیطی  نقش داشته­اند و بقیه عواملی هستند که در این تحقیق به علت محدودیت موضوعی مورد بررسی قرار نگرفتند.

کلمات کلیدی: شناخت زیست محیطی، سواد زیست محیطی، آموزش زیست محیطی، رفتار زیست محیطی، شهر ایلام.

 

 

مقدمه

 

در خلال 2 قرن اخیر فعالیت­های انسان پیامدهای جبران­ناپذیری بر محیط زیست و منابع طبیعی گذاشته است. به­موازات افزایش فعالیت­های انسانی و تأثیرات آن­ها، مخاطرات و تأثیرات ناشی از آن­ها نیز افزایش یافته است. هم­چنان­که شدت و اهمیت تهدیدات علیه منابع زمین، سیستم­های طبیعی و جمعیت جهان بیش­تر و آشکارتر شده است، نیاز به آموزش­گسترده و همه جانبه افراد در ازای مسوولیتی که در برابر محیط­زیست دارند، نیز محسوس­تر شده است. آموزش محیط­زیست و افزایش سطح آگاهی­های عمومی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، برای متوقف نمودن حرکت پرشتاب نابودی محیط­زیست و طبیعت راه­حلی جدی و موثر قلمداد نیاز شود. چنان­چه یکایک افراد جامعه بر ضرورت محافظت از محیط­زیست آگاهی یابند، می­توان گام­هایی بلند در راستای توسعه پایدار برداشت. زیرا هر نوع برنامه­ریزی، با چشم­داشت رفع معضلات زیست­محیطی، بدون مداخله عناصر فردی و اجتماعی و به عبارتی مشارکت شهروندان نمی­تواند موفقیت­آمیز باشد (1).

به همین دلیل در دهه­های اخیر، نحوه­ی برخوردها و رفتارهای ­انسان با طبیعت مورد توجه محققان قرار گرفته است (2). توجه به مسایل محیط زیست در بحث توسعه پایدار به این دلیل است که از یک طرف در سال­های اخیر، کیفیت محیط­زیست در نتیجه فعالیت­های انسانی تقلیل پیدا کرده و از طرف دیگر، مقابله با تخریب محیط­زیست و کاهش منابع طبیعی تنها با اعمال بلند مدت سیاست­های زیست­محیطی تحقق می­یابد. در آماده­سازی سیاست­های زیست­محیطی، مشارکت و آگاهی نسبت به مسایل زیست­محیطی بسیار مهم می­باشد (3). معمولاً ایجاد و گسترش دانش و آگاهی زیست­محیطی، یکی از راهکارهای مطلوب برای فایق آمدن بر چالش­های زیست­محیطی و دست­یابی به توسعه پایدار زیست­محیطی محسوب می­شود. در واقع، در اینجا هدف این است که از طریق تربیت و آموزش نیروی انسانی و با ایجاد نگرش زیست­محیطی مطلوب، گام مناسب جهت تحقق اهداف توسعه پایدار برداشته شود (4).

آموزش محیط­زیست عبارت از شناسایی ارزش­ها و توضیح مفاهیم به منظور ایجاد مهارت­ها و گرایش­های مورد نیاز برای درک و شناخت وابستگی­های میان انسان، فرهنگ او و محیط­زیست پیرامون او می­باشد. آموزش محیط­زیست همچنین فعالیت­هایی اعم از تصمیم­گیری و خودالقایی قوانین رفتاری مرتبط با کیفیت محیط زیست را شامل می­شود (1). آموزش محیط­زیست باید دانش جامعی را ایجاد کند که علوم اجتماعی و طبیعی را شامل شود و بینشی در مورد تعامل میان منابع­طبیعی و انسانی و توسعه و محیط زیست ایجاد کند. همچنین آموزش محیط­زیست باید در کلیه رشته­ها و برنامه­های رسمی آموزشی و در تمام سطوح وارد شود تا در مورد کیفیت محیط­زیست حس مسوولیتی را ایجاد نماید و دانش­آموزان و دانشجویان یاد بگیرند چگونه محیط­زیست را زیر نظر قرار­دهند، از آن محافظت نمایند و در جهت ارتقاء آن بکوشند (5).

امروزه، گروه­های مختلف اجتماعی در ارتباط با مسایل زیست­محیطی از اهمیت بسیاری برخوردارند. یکی از این گروه­های اجتماعی، دانش­آموزان و به خصوص دانش­آموزان دوره متوسطه می­باشند. بسیاری از محققان حوزه علوم تربیتی براین باورند که یکی از دوره­های تحصیلی که ضرورت آموزش مهارت­های زندگی-که بخشی از آن شامل مهارت چگونگی رفتار نسبت به محیط زیست است- در آن به شدت احساس می­گردد، دوره متوسطه است. در این دوره انتظار جامعه از مدرسه آن است که نسل فردای جامعه را آماده ی ایفای نقش شهروندی کند (6). بدیهی است، زمانی دانش­آموزان دوره متوسطه می­توانند به بهبود شرایط زیست­محیطی کمک کنند که دارای دانش و آگاهی زیست­محیطی بوده باشند.

شهر ایلام یکی از شهرهای کوچکی است که در سال­های اخیر با رشد جمعیت و توسعه فیزیکی شهر با مسایل زیست­محیطی مواجه گشته است و به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص در صورت توجه نکردن به اثرات توسعه شهر، مسایل زیست­محیطی جبران­ناپذیری را منجر خواهد شد. به منظور جلوگیری از این وضعیت می­بایست شهروندان نسبت به محیط زیست شناخت و آگاهی لازم داشته باشند. یکی از مهم­ترین قشرهای جامعه همان­طور که بیان شد قشر دانش­آموزان به ویژه دانش­آموزان مقطع متوسطه هستند که شناخت و آگاهی آن­ها نسبت به محیط زیست بسیار تأثیرگذار است. بنابراین هدف این پژوهش بررسی رفتار زیست محیطی و میزان شناخت و آگاهی دانش­آموزان دختر مقطع متوسطه شهر ایلام نسبت به حفاظت از محیط زیست می­باشد.

مبانی نظری و پیشینه پژوهش

آموزش محیط زیست

واژه آموزش زیست­محیطی از دو واژه آموزش و محیط­زیست تشکیل شده است. محیط­زیست چنین تعریف شده است: «مجموع کل همه شرایط و تأثیرات مؤثر بر زندگی و رشد­موجودات زنده» و آموزش شکل­دهی مطلوب نگرش­ها، معیارها، مهارت­ها، درک و علایق نسبت به محیط­زیست است، به شکلی که از آن حفاظت کند و آینده بهتری را برای موجودات زنده عصر کنونی فراهم کند (7). بر طبق تعریف یونسکو «آموزش زیست­محیطی فرآیند شناسایی معیارها و مشخص­کردن مفاهیم به منظور توسعه مهارت­ها و روش­های ضروری برای درک و پی­بردن به ارتباط آن میان بشر است (8). اس­چی­میدر[4] در خصوص تعریف آموزش زیست­محیطی چنین می­گوید: «آموزش زیست­محیطی کنش متقابل فعال بین انسان و طبیعت است که به سمت بهبود کیفیت و حیات برای همه موجودات زنده در حرکت است» (9). ویلیام استاپس[5] نیز آموزش زیست­محیطی را این­گونه تعریف می­کند: «آموزش زیست­محیطی فرآیندی است که هدف آن افزایش دانش و مهارتی که همه را چه به صورت فردی و چه به صورت گروهی در مورد محیط زیست و نحوه­ی برخورد با آن حساس و نگران کند و آنان را برای حل درست مشکلات زیست­محیطی و پرهیز از بروز مشکلات جدید راهنمایی کند» (10). بنابراین آموزش محیط­زیست یعنی شناخت هم­پیوستگی انسان و محیط و سراسر زندگی و مسوولیت او برای حفظ محیط به شیوه­ای که برای زندگی و زیستن متناسب باشد (11).

برای حفظ طبیعت، رویکردهای آموزشی مناسبی نیاز است که در جهت رو به رشد دانش، رفتار و نگرش زیست­محیطی حرکت نمایند. به­طوری که به همراه توسعه­ی دانش و مهارت­های موردنیاز، به آینده­ای مطمئن سوق دهد. یکی از مهم­ترین ابزارها، آموزش محیط­زیست است که با تأثیرگذاری بر فرهنگ جوامع و در واقع با بسترسازی لازم، شرایط حصول نتیجه را فراهم می­آورد. در واقع، آموزش زیست­محیطی بنیادی­ترین شیوه در حفاظت محیط­زیست بوده و هدف آن یافتن مناسب­ترین و بهترین شیوه ارایه مطالب و نحوه­ی فعالیت­ها و اجرای ساختاری است که زمینه­ساز ارتقاء آگاهی­های زیست­محیطی در سطح جامعه است (12) اهداف این آموزش که نوعاً عبارت از (به­طور بلندمدت و پایدار) بالابردن دانش و نگرش­های محیطی و در همان راستا، رشد رفتار محیط دوستانه است و به­عنوان مبنای ضروری برای رفتار محیط دوستانه در نظر گرفته می­شود (13، 14).

سواد زیست محیطی

سواد زیست محیطی از هر دو نظر اصطلاح شناختی یعنی، با علم به عنوان پیش شرط ضروری برای رفتار و عمل متفکرانه و همچنین بر حسب اصطلاح شناختی تغییرات رفتاری که مستقیماً از علم و مهارت کسب می­گردد، تعریف می­شود. به هر حال، سواد زیست­محیطی عبارت از توانایی و ظرفیت به­کارگیری علم زیست محیطی پایه­ای، مفاهیم و مهارت فکرکردن برای فرموله کردن عملیات بر روی موضوعات به­خصوص زیست محیطی در رفتارهای روزانه است. به­عنوان مثال، دانشجویانی را در مورد موضوع تخریب ازن از نظر زیست­محیطی با سواد می­دانند، که قادر باشند رابطه بین طبیعت سیستم­های جامعه را توصیف نمایند و اصطلاحات­کلیدی را تعریف و کاربردهای تاریخی مانند پروتوکل مونترآل در سال 1998 را تجزیه و تحلیل نمایند. همچنین قادر باشند جنبه­های فرهنگی و اجتماعی را نسبت به کاربردهای اخیر تحلیل نموده و اثرات اقتصادی، سیاسی و فلسفی تخریب ازن را ارزیابی کرده و در نهایت رفتار فردی و اثر آن بر روی تخریب ازن را مورد سنجش قرار دهند. افراد و نهادهای مختلف تعاریف­گسترده­ای از سواد زیست­محیطی را ارایه نموده­اند:

برت[6] (1997) سواد زیست­محیطی را درک تعاملات بین سیستم­های طبیعی و سیستم­های اجتماعی انسانی تعریف کرده است (15). اور[7] (1992) سواد زیست­محیطی را درک­کردن ارتباط و به هم پیوستگی­مان با محیط­زیست و همچنین داشتن نگرشی مسوولانه در مورد محیط­زیست اطرافمان تعریف کرده است (16). دویلیبی[8] (2006) سواد زیست­محیطی را مهارت دریافت دانش از طبیعت، فهمیدن اصول اساسی اکولوژی و زندگی کردن هماهنگ با این اصول تعریف کرده است (17). دیزینجر و راث[9] (1992) سواد زیست­محیطی دانش عمومی در مورد محیط زیست را با توانایی به­کارگیری این دانش در زندگی روزمره تلفیق می­کند (18). وولک و مکبث[10] (1997) سواد زیست­محیطی شامل شش مولفه اصلی می­باشد: دانش زیست­محیطی، دانش سیاسی- اجتماعی، دانش مسایل زیست­محیطی، مهارت­های عاطفی، مهارت­های شناختی و رفتارهای مسوولانه­ی زیست­محیطی می­باشد (19). یونسکو(1989) سواد زیست­محیطی آموزش عملی پایه­ای برای همه مردم است که برای آن­ها دانش، مهارت­ها و انگیزه­های مقدماتی را فراهم می­کند تا بتوانند نیازهای زیست محیطی خود را برطرف نمایند و به توسعه­ی پایدار کمک کنند. سواد زیست محیطی"سواد عملی و کاربردی" تلقی می­شود (20). مودی و هارتل[11] (2007) این نظر را دارند: سواد زیست­محیطی از افراد می­خواهد که ارتباط بین طبیعت و تأثیرات انسانی روی طبیعت را درک کنند و متوجه پیچیدگی­های موجود در سیستم­های طبیعی شوند (21، 22).

در دانش­نامه جامع ویکی­پدیا چنین آمده است: «سواد زیست­محیطی توان درک نظام­های طبیعی است که زندگی ما را بر سیاره­ی زمین ممکن می­سازد؛ و جامعه­ی برخوردار از سواد زیست­محیطی جامعه­ای پایدار است که محیط طبیعی­اش را نابود نمی­کند چرا که می­داند حیاتش وابسته به این محیط است» (23)

در تعریفی دیگر آمده است: «سواد زیست­محیطی، مستلزم درک عمیق و بنیادی نظام­های دنیای طبیعت، درک روابط و تعامل (های) جهان زندگان و غیرزندگان، و توان برخورد معقول با مسایلی است؛ که باید با شواهد علمی، بی­طرفی، و با توجه به جنبه­های اقتصادی، زیباشناختی و اخلاقی محیط زیست با آن­ها روبه رو شد (24).

همچنین، تعریف آخر هم­چون تعاریف بالا بر درک و دانش تأکید دارد چون در این تعریف: سواد زیست­محیطی موضوع یک سلسله اعمال، فعالیت­ها و احساس­ها (نگرش­ها) است که ریشه در دانش عمیق دارد. همان­طور که خواندن طبیعت ثانوی باسوادن است، تفسیر و تحلیل و عمل برای حفظ محیط­زیست هم باید طبیعت ثانوی شهروندی باشد که از سواد زیست­محیطی برخوردار است. از این حد نیز نباید فراتر رفت و نه تنها زبان محیط­زیست را فهمید، بلکه دستور زبان، ادبیات و معانی بیان آن را هم باید آموخت؛ و این به معنای درک اصول علمی و تکنولوژیکی، نظام­های ارزشی و نهادی و اجتماعی محیط زیست و کنش­ها و واکنش­های معنوی (اخلاقی)، زیباشناختی و عاطفی است که محیط­زیست در همه­ی ما برمی­انگیزد (25).

رفتارهای زیست محیطی

رفتار زیست محیطی به رفتارهای افراد در محیط خانه، محل کار و شهر که با توجه به ملاحظات زیست محیطی و با نیت زیست محیطی انجام می­شود، گفته می­شود (26، 27).

رفتار زیست­محیطی، رفتاری است که افراد در برخورد با محیط­زیست از خود بروز می­دهد. افراد هر اجتماعی بر حسب شرایط و مقتضیات خاص اجتماعی، فرهنگی و شخصیتی خود برخورد متفاوتی نسبت به محیط­زیست دارند. این رفتارها ممکن است کاملاً مثبت، محیط­گرایانه و مسوولانه باشد؛ یا برعکس، کاملاً منفی و مخالف محیط­زیست. منظور از رفتارمحیط­گرایانه، رفتاری است که آگاهانه به دنبال کاهش اثرمنفی کنش فرد بر جهان طبیعی و ساخته شده بدست انسان باشد (از جمله کاهش مصرف انرژی و منابع، استفاده از موادغیرسمی و کاهش تولید مواد زاید). رفتارهای زیست­محیطی مسوولانه مجموعه­ای از کنش­های افراد جامعه نسبت به محیط­زیست است که در یک طیف وسیع از احساسات، تمایلات و آمادگی­های خاص برای رفتار نسبت به محیط زیست را شامل می­شود (28).

تلفیق فعالیت­ها و برداشت از رفتار مثبت زیست­محیطی، پنج رفتار پرمسوولیت، درباره­ی محیط­زیست را به­صورت زیر تعریف می­کند:

- عمل­گرایی محیط­­زیست (برای مثال، مشارکت فعال در آن یا نشان دادن ابتکار عمل مربوط به محیط­­زیست)

- رفتارهای سیاسی غیرفعال (برای مثال، پیوستن به یک سازمان)

- رفتارهای مصرف­کننده (برای مثال، خریداری محصولات طرف­داران محیط­زیست، بازیافت، کاهش مصرف انرژی و اصلاح عادت­های مصرف­کننده)

- رفتارهای اکوسیستمی (برای مثال، ایجاد لانه برای پرندگان، محاسبه­ی جمعیت حیات­وحش)

- سایر رفتارهایی که ویژه­ی تخصص و محل کار هستند (برای مثال، کاهش اتلاف در روند تولید، ایجاد وام مسکن برای خانه­هایی با مصرف مناسب انرژی و غیره) (29).

نگرش های نوین زیست محیطی

مجموعه احساسات خوشایند و یا ناخوشایند در مورد ویژگی­­های محیط فیزیکی یا مسایل مرتبط با آن است (30). ازدلایل اصلی بررسی نگرش­ها یکی این انتظار است که بتوانیم رفتار شخص را پیش­بینی کنیم. این فرض که نگرش­های شخص تعیین­کننده­ی رفتارهای اوست، در تفکر غربی استقرار دارد و در موارد بسیار این فرض صادق هم هست، اما تحقیقات نشان می­دهد رابطه­ی بین نگرش و رفتار پیچیده­تر از آن است که تصور می­شود (31). تحقیق مشهور لاپی­یر[12] در دهه 1930 نشان داد رفتار را عوامل متعدد دیگری به جز نگرش­ها رقم می­زنند، و این عوامل بر هم­سازی نگرش و رفتار نیز اثر دارند. یکی­از عوامل واضح در این زمینه، میزان اجباری است که درموقعیت وجود دارد: ما اغلب باید به شیوه­هایی عمل کنیم که با احساس یا باورمان هم­ساز نیست. فشارهای هم­سالان و هم­قطاران نیز می­تواند تأثیر مشابهی بر رفتار اعمال کند (32).

به طور کلی، نگرش­ها در صورتی بهترین پیش­بینی کننده­ی رفتارند که:

الف) نیرومند و هم­ساز باشند.

ب)نگرش­هایی که ارتباطی ویژه با رفتار دارند.

ج)نگرش­های برخاسته از تجربه­ی مستقیم رفتار را بهتر پیش­بینی می­کنند تا نگرش­هایی که از راه خواندن و شنیدن درباره­ی موضوعی شکل گرفته باشند.

د) آگاهی، شواهدی هم نشان می­دهد کسانی­که آگاهی بیش­تری از نگرش­های خود دارند بیش­تر احتمال دارد که هم­سازی نگرش-رفتار نشان دهند (32).

پیشینه پژوهش

متأسفانه در مورد آموزش محیط­زیست به­طور اعم و آموزش محیط­زیست برای دانش­آموزان و بررسی میزان آگاهی آن­ها به­طور اخص مطالعات و تحقیقات بسیار اندکی صورت پذیرفته است. صالحی و همکاران (1392) در مقاله­ای به عنوان آموزش و پرورش و محیط زیست (نگرش، آگاهی و رفتارهای زیست­محیطی دانش­آموزان) به این نتایج دست یافتند نگرش  زیست-محور بیش­ترین تأثیر را بر رفتارهای زیست­محیطی دارد و پیش­بینی­کننده قوی برای رفتارهای زیست­محیطی است (33). صالحی و پازوکی­نژاد (1392) در مقاله­ای به عنوان محیط­زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش زیست­محیطی دانشجویان دانشگاه­های دولتی مازندران این نتایج بدست أوردند که سطح دانش زیست­محیطی دانشجویان نسبتاً بالا است ولی میزان این دانش بر حسب نوع دانشکده متفاوت است (3). شبیری و همکاران (1392) در مقاله انجام گرفته به نام اثرات اجرای برنامه­های آموزش زیست­محیطی بر طبیعت­گردی مورد مطالعه دانش­آموزان لنگرود نتایج زیر بدست آوردند آموزش در فضای آزاد تأثیر به­سزایی در تغییر رفتار محیطی دانش­آموزان ایجاد خواهد نمود. این تغییر در بین دختران بیش­تر محسوس است (34). صالحی و قائمی اصل (1392) در مقاله بررسی رابطه آموزش زیست­محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط­زیست به این نتیجه رسیدند میزان شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی عام، بالا و نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی خاص پایین است (35). بادکوبی و همکاران (1379) در طرح ارزیابی وضعیت  آگاهی آموزگاران مقطع دبستان شاغل در مناطق مختلف آموزش و پرورش شهرتهران با  هدف ارزیابی وضعیت موجود آگاهی­های زیست­محیطی آموزگاران که شامل جامعه آماری، 2002 نفر آموزگار در مناطق 3، 5، 6، 13 و 15 در مقطع ابتدایی شاغل در آموزش و پرورش شهر تهران بود، به نتایج زیردست یافتند: بیش­تر افراد با آگاهی زیست­محیطی بالا را  مردان تشکیل می­دادند. نزدیک به نیمی از پاسخ­دهندگان لیسانس بوده و باافزایش میزان تحصیلات، میزان آگاهی زیست­محیطی آنان نیز بالا رفته است (36). نوردلاند و گارویل (2002) بیان می­کند که علاوه بر عامل­های نگرشی سه عامل دیگر نیز رفتار مثبت محیطی را تحت تأثیر قرار می­دهد: نخست، عوامل زمینه­ای نظیر هزینه­های مادی، پاداش و دسترسی به تکنولوژی است. دوم توانایی­های فردی مثل دانش خاص محیطی و مهارت است و سوم عادات هستند که باید به منظور تغییر رفتار در جهت رفتار مثبت محیطی سست شوند. بنابراین، برای درک بهتر رفتارهای محیطی باید عامل نگرشی، موقعیتی، توانایی­های فردی و عادات در رابطه با یکدیگر مورد بررسی قرار گیرند. بر اساس نظریه گزینش عقلانی هر فرد نفع شخصی خود را برای انجام دادن فعالیت­های محیطی درنظر می­گیرد (37). شولتز (2000) مطرح می­کنند که نوع نگرش به محیط ریشه در نظام­ارزشی اشخاص دارد. نگرش­های افراد در مورد موضوعات­محیطی بر اساس نوع ارزشی است که این اشخاص برای خود، دیگران یا گیاهان و حیوانات (موجودات دیگر) قایل­اند. براین­اساس سه­دسته نگرش را بیان می­کنند.

الف) علاقه به آسایش خود که نگرش خود محوری نامیده می­شود؛

ب) علاقه به آسایش موجودات انسانی دیگر که نگرش نوع­دوستی نامیده می­شود.

ج) علاقه به موجودات غیرانسانی یا محیط زیست که نگرش زیست محیطی نامیده می­شود(38).

براساس هدف و مساله اصلی پژوهش فرضیات زیر مطرح می­شوند:

-میزان شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی عام بالاست.

- میزان شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی خاص پایین است.

- نگرش نوین زیست­محیطی در رفتارهای حفاظت محیط زیست تأثیر مثبت و معناداری دارد.

-سواد زیست­محیطی در رفتارهای حفاظت محیط­زیست تأثیر مثبت و معناداری دارد.

-آموزش زیست­محیطی در رفتارهای حفاظت محیط­زیست تأثیر مثبت و معناداری دارد.

شرح روش تحقیق

پژوهش حاضر به روش پیمایش انجام شد و گردآوری اطلاعات آن با استفاده از پرسش­نامه صورت گرفت. جامعه آماری تحقیق­حاضر، شامل کلیه دانش­آموزان دختر مقطع متوسطه دوم دبیرستان­های شهر ایلام در سال تحصیلی 95-94 است که تعداد آن­ها 4375 نفر می­باشد. شیوه نمونه­برداری در این تحقیق نمونه­گیری طبقه ای است. برای محاسبه حجم نمونه از روش کوکران استفاده شد و طبق آمار برآورد شده با جایگذاری در فرمول کوکران حجم نمونه 360 نفر محاسبه شد. ابزار اندازه­گیری در این تحقیق با استفاده از پرسش­نامه صالحی و قائمی اصل (1392) طراحی و متناسب­سازی شده است. پرسش­نامه ایشان از روایی و اعتبار بالایی برخوردار بوده لذا در این پژوهش به منظور بررسی روایی و پایایی پرسش­نامه از نظر اساتید و محاسبه آلفای کرونباخ استفاده شد. جدول (1) آلفای بخش­های مختلف پرسش­نامه را نشان می­دهد. این پرسش­نامه دربرگیرنده 5 مفهوم اساسی سواد زیست محیطی عام، سوادزیست­محیطی خاص، رفتار، نگرش نوین، و آموزش زیست­محیطی می­باشد. برای بررسی متغیرها و فرضیات دراین­تحقیق، از آماره­های توصیفی و استنباطی استفاده شد و متناسب با وضعیت نرمال و غیرنرمال بودن از آزمون T تک­نمونه­ای، همبستگی و آنوا (ANOVA) در نرم افزار SPSS استفاده شد.

 

 

جدول 1- نتایج محاسبه ضریب آلفای کرونباخ

مؤلفه

تعدادآیتم

مقدار آلفا

رفتار زیست محیطی

18

829/0

سواد زیست محیطی

10

769/0

نگرش نوین زیست محیطی

9

737/0

شناخت زیست محیطی خاص

4

804/0

آموزش زیست محیطی

7

796/0

کل پرسش­نامه

48

885/0

 


تجزیه و تحلیل داده­ها

در تحقیق حاضر، برای توصیف متغیرهای مستقل و وابسته بر
حسب ضرورت از مشخصـه­های آمـاری میانگین و انحراف استاندارد استفاده شده است.

 

 

 

شکل 1- میانگین رفتارهای زیست محیطی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (1) نشان می­دهد، پاسخ­ها در مقوله میزان رفتارهای زیست­­محیطی در حد زیاد است (میانگین کل 03/3)، به­عبارت دیگر، در حدود سه چهارم از پاسخ­گویان در حد زیاد شیوه­ای ­درست به­منظور اجرای رفتار زیست­محیطی دارند. انحراف معیار این مقوله 615/0 است، اما نسبت پاسخ در میان گویه­های مختلف تشکیل­دهنده رفتارهای زیست محیطی برابر نیست. از میانگین و انحراف استاندارد می­توان استنباط کرد که گویه «کم­کردن درجه حرارت وسایل گرمازا برای صرفه­جویی­انرژی» کم­ترین میانگین را به خود اختصاص داده است، و گویه «استفاده از لامپ کم­مصرف برای روشنایی منزل» بیش­ترین میانگین را در میان پاسخ­گویان داراست.

 

 

شکل 2- میانگین سواد زیست محیطی

 

 

شکل (2) نشان می­دهد، پاسخ­ها در مقوله میزان سواد­زیست­محیطی در حد متوسط است (میانگین کل 82/2)، به­عبارت­دیگر، در حدود نیمی از پاسخ­گویان در حد متوسط رو به پایین از سواد زیست­محیطی برخوردارند. انحراف معیار این مقوله 597/0 است، اما نسبت پاسخ در میان گویه­های مختلف تشکیل­دهنده سواد زیست­محیطی برابر نیست. از میانگین و انحراف استاندارد می­توان استنباط کرد که گویه «آگاهی درمورد زباله­های دیر تجزیه شونده» کم­ترین میانگین را به خود اختصاص داده است، و گویه «مطالعه کتاب­های زیست­محیطی» بیش­ترین میانگین را در میان پاسخ­گویان داراست.

 

 

شکل 3- درصد فراوانی سوالات نگرش نوین زیست محیطی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (3) نشان می­دهد، پاسخ­ها در مقوله میزان نگرش نوین زیست­محیطی در حد متوسط است (میانگین کل 88/2)، به­عبارت­دیگر، در حدود نیمی از پاسخ­گویان در حد متوسط رو به پایین از نگرش نوین زیست محیطی برخوردارند. انحراف معیار این مقوله 581/0 است، اما نسبت پاسخ در میان گویه­های مختلف تشکیل­دهنده نگرش نوین زیست­محیطی برابر نیست. از میانگین و انحراف استاندارد می­توان استنباط کرد که گویه « هماهنگی انسان­ها با طبیعت جهت بقای خود و طبیعت» کمترین میانگین را به خود اختصاص داده است، و گویه «استفاده بی رویه انسان­ها از منابع طبیعی و محیط زیست» بیش­ترین میانگین را در میان پاسخ­گویان داراست.

 

 

 

شکل4- میانگین شناخت زیست محیطی خاص

 

 

شکل (4)  نشان می­دهد، پاسخ­ها در مقوله میزان­شناخت زیست­محیطی خاص در حد متوسط است (میانگین­کل 65/2)، به عبارت­دیگر، در حدود نیمی از پاسخ­گویان در حد­متوسط رو به پایین از شناخت زیست­محیطی خاص برخوردارند. انحراف معیار این مقوله 912/0 است، اما نسبت پاسخ در میان گویه­های مختلف تشکیل­دهنده شناخت زیست­محیطی خاص برابر نیست. از میانگین و انحراف استاندارد می­توان استنباط کرد که گویه «میزان استفاده از وسایل برقی کم مصرف در سطح شهر» کم­ترین میانگین را به خود اختصاص داده است، و گویه «رضایت از محل قرارگیری و جانمایی سطل زباله­ها درسطح شهر» بیش­ترین میانگین را در میان پاسخ­گویان داراست.

 

 

 

شکل 5- میانگین نقش منابع آموزشی در آموزش زیست محیطی

 

 

یافته­های جدول (5): نشان می­دهد، پاسخ­ها در مقوله میزان آموزش زیست­محیطی در حد متوسط است (میانگین­کل 76/2)، به عبارت دیگر، در حدود نیمی از پاسخ­گویان درحدمتوسط رو به  پایین از آموزش زیست محیطی برخوردارند. انحراف معیار این مقوله 608/0 است، اما نسبت پاسخ در میان گویه­های مختلف تشکیل دهنده آموزش زیست محیطی برابر نیست. از میانگین و انحراف استاندارد می­توان استنباط کرد که گویه «رسانه­های گروهی (تلویزیون، رادیو، مجلات و ...)» کم­ترین میانگین را به خود اختصاص داده است، و گویه «خانواده» بیش­ترین را در میان پاسخ­گویان داراست.

آزمون فرضیات

به منظور آزمون دو فرضیه اول تحقیق، از آزمون T تک­نمونه­ای استفاده شده است. بدین­منظور، میانگین متغیرها یا حد وسط مقیاس ابزار اندازه­گیری (پرسش­نامه) یعنی عدد 3 مورد مقایسه قرار گرفت، که نتایج آزمون­ها به تفکیک هر متغیر در ادامه بیان می­گردد.

 

 

جدول2- نتایج شناخت دانش آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست محیطی عام (سواد زیست محیطی)

متغیر

میانگین

انحراف استاندارد

DF

مقدارT

sig

حد پایین

حد بالا

شناخت زیست محیطی عام (سواد زیست محیطی)

82/2

597/0

359

611/5-

000/0

238/0-

114/0-

 

 

جدول (2) نشان می­دهد که میانگین شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی عام (سوادزیست­محیطی) (82/2=m) می­باشد که از مقدار آزمون 3 کم­تر است و همچنین با توجه به سطح معنی­داری برآورد شده که این مقدار در سطح اطمینان 95/0 معنادار است (000/0)، می­توان ادعا کرد که شناخت دانش آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست محیطی عام (سواد زیست محیطی) کم­تر از حد متوسط است. از طرفی با مدنظر گرفتن یک طرفه بودن آزمون و منفی بودن حد بالا و پایین، مقدار میانگین از مقدار مورد آزمون کم­تر است، در نتیجه فرضh0 تأیید می­شود، درواقع چون مقدار بحرانی (T) بدست آمده (611/5-) از T جدول (64/1) کم­تر است. فرض صفر تأیید و نقیص آن رد می­شود، به­عبارت­دیگر میزان شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی عام (سواد زیست­محیطی) بالا نیست.

 

 

جدول3- نتایج شناخت دانش آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست محیطی خاص

متغیر

میانگین

انحراف استاندارد

DF

مقدارT

sig

حد پایین

حد بالا

شناخت زیست محیطی خاص

65/2

912/0

359

205/7-

000/0

4411/0-

2519/0-

 

 

جدول (3) نشان می­دهد که میانگین شناخت دانش آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی خاص (65/2=m) می­باشد که از مقدار آزمون 3 کم­تر است و همچنین با توجه به سطح معنی­داری برآورد شده که این مقدار در سطح اطمینان (95/0) معنادار است (000/0)، می­توان ادعا کرد که شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی خاص کم­تر از حد متوسط است. از طرفی با مدنظر گرفتن یک طرفه بودن آزمون و منفی بودن حد بالا و پایین، مقدار میانگین از مقدار مورد آزمون کم­تر است، در نتیجه فرضh0 تأیید می­شود، در واقع چون مقدار بحرانی (T) بدست آمده (611/5-) از T جدول (64/1) کمتر است. فرض صفر تأیید و نقیص آن رد می­شود، به­عبارت­دیگر میزان شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی خاص پایین است.

به­منظور بررسی فرضیه­های سوم تا پنجم از آزمون­های­رگرسیون خطی چندگانه استفاده شده و متغیرها از روش­Enter وارد مدل رگرسیونی شدند که نتایج آزمون­ها در سطح تشخیص 5 درصد خطا و اطمینان 95 درصد در جدول (9) نشان داده شده است:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4- بررسی واریانس خطی بودن مدل و آزمون ضرایب رگرسیون چندمتغیره

مدل

ضریب تعیین (R2)

F

(ANOVA)

t

Beta

Sig

نگرش نوین زیست محیطی

-

-

127/1

066/0

260/0

سواد زیست محیطی

-

-

851/6

361/0

000/0

آموزش زیست محیطی

-

-

650/1

093/0

100/0

تأثیر نگرش نوین، سواد و آموزش زیست محیطی در رفتار زیست محیطی

436/0a

864/27

-

-

000/0

معادله رگرسیونی

 

 

 

چنان­چه جدول (4) نشان می­دهد، نتیجه آزمون­­­تحلیل­­واریانس جهت بررسی خطی بودن مدل رگرسیونی در سطح تشخیص 05/0 معنادار است. بنابراین، بااحتمال 95درصد مدل خطی رگرسیونی به درستی برازش شده است.

در این معادله رگرسیونی که رفتارهای حفاظت محیط­زیست y به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شد؛ نتایج حاکی از آن است که ضریب تأثیر متغیر مستقل نگرش نوین زیست­محیطی (x1) در سطح تشخیص 05/0 معنادار نیست (127/1t=، 260/0Pvalue=). بنابراین، فرضیه سوم تحقیق (تأثیر مثبت نگرش نوین زیست­محیطی بر رفتار حفاظت ­از­محیط­­زیست) رد شد.

در این معادله، ضریب تأثیر متغیر مستقل دانش و سواد­زیست­محیطی (x2) که هم­زمان با متغیر نگرش­نوین­زیست ­محیطی (x1) وارد مدل شد، در سطح تشخیص 05/0 بااحتمال 95 درصد معنادار است (851/6t=، 000/0Pvalue=). بنابراین، فرضیه­چهارم پژوهش (تأثیر مثبت دانش و سواد زیست­­­­محیطی در رفتار حفاظت از محیط­زیست) مورد تایید قرار گرفت.

در نهایت، در این معادله ضریب تأثیر متغیر مستقل آموزش زیست­محیطی (x3) که هم زمان با دو متغیر دیگر وارد مدل شده است، در سطح تشخیص 05/0 با احتمال 95 درصد معنادار نشد (650/1t=، 100/0Pvalue=). بنابراین، فرضیه­پنجم پژوهش (تأثیر مثبت آموزش مسایل زیست محیطی بر رفتار حفاظت از محیط زیست) مورد تایید قرار نگرفت. درمجموع، با توجه به ضریب تعیین محاسبه شده، این سه متغیر (x1وx2 و x3) تنها 25 درصد در شکل­گیری رفتار زیست محیطی (y) نقش داشته اند و بقیه عواملی هستند که در این تحقیق به علت محدودیت موضوعی مورد بررسی قرار نگرفتند.

بحث و نتیجه گیری

هدف از انجام این پژوهش بررسی آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست دانش­آموزان دبیرستان­های دخترانه شهر ایلام بود. این پژوهش با روش میدانی و کتابخانه­ای انجام شد. نتایج بررسی­ها به شرح ذیل قابل تفسیر است:

چنان­چه از بررسی آمار توصیفی بر می­آید در حدود سه چهارم از دانش­آموزان در حد زیاد به درستی به رفتار زیست محیطی می­پردازند و میانگین به دست آمده برای این متغیر بیش­تر از نیم و در حدود 03/3 به دست آمد. این رفتار شامل میزان مصرف انرژی، استفاده از وسایل دارای استاندارد زیست­محیطی و استفاده دوباره از وسایل قابل ­استفاده می­باشد. درحدود نیمی­از پاسخ­گویان در حد متوسط رو­ به ­پایین از سوادزیست­­محیطی، نگرش نوین­زیست­محیطی، شناخت زیست­محیطی خاص و آموزش زیست­محیطی برخوردارند و این نتیجه بیان­گر این است که دانش­آموزان نسبت به مسایل زیست­محیطی دانش لازم ندارند و آموزش­های لازم و کافی به آن­ها صورت نمی­گیرد.

در بخش آمار استنباطی نتایج نشان داد که شناخت عام دانش­آموزان نسبت به مسایل زیست­محیطی درحد پایینی است. این نتیجه با پژوهش­ صالحی و قائمی اصل (1392)، صالحی و پازوکی نژاد (1392) مطابقت ندارد. دلیل این امر به نظر می­رسد عدم مطالعه کافی دانش­آموزان و در دسترس نبودن منابع اطلاعاتی چون کتاب، نشریات، مجلات و ... باشد. یکی دیگر از نتایج پژوهش حاضر این بود که شناخت خاص دانش­آموزان نسبت به مسایل زیست­محیطی درحد پایینی است. این نتیجه با پژوهش صالحی و قائمی اصل مطابقت دارد. یکی از دلایل این امر ممکن است عدم توجه این قشر از افراد جامعه به مسایل زیست محیطی شهر باشد.

از دیگر نتایج پژوهش حاضر این بود که نگرش نوین زیست­محیطی در رفتار حفاظت از محیط­زیست دانش­آموزان تأثیر مثبت و معناداری نداشت. این نتیجه با نتایج پژوهش­های صالحی و همکاران (1392) مطابقت ندارد. شولتز (2009) مطرح می­کند که نوع نگرش به محیط ریشه در نظام ارزشی اشخاص دارد. بنابراین می­توان نتیجه گرفت که نهاد آموزشی در تغییر نوع نگرش دانش­آموزان نسبت به محیط زیست عملکرد مثبتی نداشتند یا این­که نگرش موجب تغییر رفتار دانش­آموزان نسبت به حفظ محیط زیست ایجاد نشده است.

 همچنین در پژوهش حاضر نتایج نشان داد که آموزش زیست محیطی در رفتار حفاظت از محیط زیست دانش­آموزان تأثیر معناداری ندارد. این نتیجه با پژوهش شبیری و همکاران(1392) مطابقت ندارد. دلیل این امر آن است که آموزش­های زیست­محیطی به صورت اصولی و منظم پیاده­سازی و اجرا نمی­شوند و به صورت فرهنگ در بین دانش­آموزان نهادینه نمی­شود. بادکوبی و همکاران (1391) سطح تحصیلات و جنسیت را در رفتارهای زیست­محیطی مورد بررسی قرار داده­بود که در پژوهش حاضر مورد بررسی قرار نگرفت.  

از طرفی وجود رابطه مثبت و معنادار بین متغیرهای رفتار، سواد، نگرش نوین و آموزش زیست محیطی نشان دهنده آن است که هرچه سطح سواد، نگرش نوین و آموزش­های زیست­محیطی بالا باشد رفتار زیست­محیطی مسوولانه­تر و بهتر عمل می­شود. دلیل این امر که نگرش نوین زیست­محیطی و آموزش­های زیست­محیطی در رفتار حفاظت از محیط­زیست در بین دانش­آموزان تأثیرگذار نبود می­تواند عملکرد ضعیف نهادها و منابع آموزشی باشد. چرا که با عملکرد ضعیف نهادهای آموزشی و در دسترس نبودن منابع آموزشی نگرش نوین زیست­محیطی و شناخت در مورد مسایل عام و خاص نیز پایین خواهد بود.

پیشنهادهای تحقیق

در این بخش پیشنهادهایی به صورت پیشنهادهای حاصل از نتایج تحقیق و پیشنهادهایی برای محققین آتی ارایه می­شود:

به­منظور بالابردن شناخت خاص و عام دانش­آموزان می­بایست اقدامات اساسی و برنامه­ریزی شده­ای صورت گیرد: از جمله برگزاری اردوهای توجیهی، استفاده از فن­آوری اطلاعات در اجرای برنامه­های آموزشی، مشارکت­دادن دانش­آموزان در تدوین نشریات و مجلات دانش­آموزی، برگزاری همایش­های دانش­آموزی، تئاتر، اجرای برنامه­های شهردار و محیط­بان در مدرسه، فراخوانی اولیاء دانش­آموزان به انجمن­های مدارس به­منظور آگاهی دادن به اولیا و تقویت فرهنگ زیست­محیطی.

برای ایجاد فرهنگ زیست­محیطی و ترویج رفتارهای حفاظت از محیط زیست باید دانش­آموزان را با رفتارهای اصولی حفاظت از محیط­زیست آشنا نمود. این رفتارها در حوزه مصرف انرژی، استفاده از وسایل استاندارد زیست­محیطی و استفاده دوباره از وسایل قابل استفاده می­باشد. دانش­آموزان باید به­گونه­ای توجیه شده باشند که این فرهنگ را در خانواده و در بین دوستان خود ترویج دهند و نقش همیاران محیط زیست را درجامعه ایفا نمایند.

پیشنهاد می­شود از انواع منابع اطلاعاتی از جمله الکترونیکی، کتاب، کتابچه، سی­دی، نشریه، مجله، رادیو و تلویزیون برای آگاهی­دادن به دانش­آموزان استفاده شود. در دنیای امروز به­دلیل گسترش دنیای مجازی و تغییر شیوه مطالعه و اطلاع­رسانی، نهاد آموزش و پرورش نیز باید برنامه­هایش را در راستای پیشرفت تکنولوژی منعطف و قابل تغییر با نیازهای امروز اجرا نماید تا به نتایج بهتر منجر شود.

پیشنهاد می­شود به منظور بررسی بیش­تر مسایل­زیست­محیطی محققین در زمینه­های زیر پژوهش­هایی انجام دهند:

-     بررسی نقش فناوری اطلاعات و دنیای مجازی در آموزش­های زیست­محیطی

-     بررسی نقش نهادهای غیررسمی (NGO) در آموزش و فرهنگ­سازی حفظ محیط زیست در بین دانش­آموزان

-     بررسی میزان مشارکت دانش­آموزان در طرح­های حفظ محیط­زیست و تأثیر شرکت آن­ها در اجرای بهتر برنامه­ها

-     بررسی جدیدترین یافته­ها و راهکارهای حفظ­محیط­زیست در جهان و بومی­سازی این دستاوردها با محیط­زیست ایران و ایلام

منابع

1-      خورشیددوست علی­محمد، «آموزش محیط زیست». چاپ اول، تهران: انتشارات سمت، 1382.

2-   نواح عبدالرضا، فروتن­کیا، شهروز، «بررسی رابطه بین کنش عقلانی و رفتارهای زیست­محیطی (مورد مطالعه: جامعه شهری اندیمشک)»، فصلنامه علمی محیط زیست، زمستان 1391، شماره 51، 78-68.

3-   صالحی، صادق و پازوکی نژاد، زهرا، «محیط زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش زیست­محیطی دانشجویان دانشگاه­های دولتی مازندران». دو فصلنامه مطالعات برنامه­ریزی آموزشی، بهار و تابستان 1393، دوره 2، شماره 4، 220-199.

4-      Schmidt, J., E., 2007. From Intentions to Actions: The Role of Environmental Awareness on College Students, UW-L, Journal of Undergraduate Research, Vol 6 ،pp.1- 4.

5-      World Commission on Environment and Development, 1987. Our Common Future, Oxford University Press.

6-   خسروی رحمت­اله، فتحی واجارگاه، کوروش و عارفی، محبوبه، «نیازسنجی برای تدوین برنامه درس مهارت­های زندگی در دوره متوسطه نظری»، مجله علوم تربیتی (علوم تربیتی و روان­شناسی) دانشگاه شهید چمران اهواز، تابستان 1388، دوره 5، شماره 2، 136-113.

7-      Tomar, A. 2007. Environmental Education. India: Klpaz Publications.

8-      UNESCO, 1990. Source Book in Environmental Education for Secondary School Teachers. Pub by Unesco Principal Regional Office for Asia and the Pacific Bangkok.

9-      Schirmer J., 2011. Assessing Social Impacts at the Macro-Scale. Environmental Impact Assessment Review, Vol 31, pp.382-391.

10-  Staps, W., B., 1982. An Instructional Program Approach to Environmental Education K-12. Published in World Views on Science Education Edited by U-N Wanchoo Oxfor.

11- رشیدی، علیرضا. و رشیدی مریم. «بررسی نقش رسانه­ها در حفاظت از محیط زیست و تأثیر آنها در رفتار مردم و مدیران از منظر شکل­گیری فرهنگ مصرف»، ماهنامه مهندسی فرهنگی، مرداد و شهریور 1390، دور 5، شماره 55 و 56، 43-31.

12-  North American Association for Environmental Education, 2011. Excellence in Environmental Education, Guidelines for Learning K-12, Executive Summary and Self- Assessment Tool, Washington D.C.

13-  Byrka, K., Hartig, T. and Kaiser, F.G., 2010. Environmental attitude as a mediator of the relationship between psychological restoration in nature and self-reported ecological behavior. Psychological Reports, Vol: 107 (3): pp.847–859.

14-  Kaiser, F.G., Roczen, N. and Bogner, F.X., 2008. Competence formation in environmental education: advancing ecology-specific rather than general abilities. Umweltpsychologie, Vol: 12 (2): pp.56–70.

15-  Barrett GW, Peles JD, Odum EP., 1997. Transcending processes and the level of organization concept. BioScience Vol: 47 (8): pp.531-5.

16-  Orr, D., 1992. Ecological Literacy: Education and the Transition to a World. SUNY. Press: Albany, NY Postmodern

17-  Duailibi, M., 2006. Ecological literacy: What are we talking about? Convergence, Vol: 39 (4), pp. 65-68.

18-  Disinger, J., F., and Roth, C., E., 1992. Environmental and Education Research News. The Environmentalist, Vol: 12 (3), pp. 165-168.

19-  Volk, T., & McBeth, W., 1997. Environmental literacy in the United States.

20-  UNESCO, 1987. Moscow’87: UNESCO-UNEP International Congress on Environmental Education and Trainin.

21-  Moody, G., & Hartel, P., 2007. Evaluating an environmental literacy requirement chosen as a method to produce environmentally literate university students. The International Journal of Sustainability in Higher Education, Vol: 8 (3), pp. 356-370.

22- عظیمی، محمد، غلامی، مهدی، رامین آزاد، میلاد، «تبیین نشانگرهای سواد زیست محیطی براساس استانداردهای سواد علوم در پروژه 2061 آمریکا». اولین کنفرانس ملی آموزش فرهنگ و اخلاق زیست محیطی، سال 1392، 7 آذرماه، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ایران. https://www.civilica.com/Paper-EESD01-EESD01_034.html

23-  Wikipedia, s.v, 2008. environmentalism, 22 feb, www.wikipedia.org

24-  ELC, 2007. The Environmental Law Centre (ELC) Univercity of Victoria, www.elc.uvic.ca/2007/10/.

25-  گروه مترجمان، واینر، فیلیپ پی، «فرهنگ تاریخ اندیشه ها، مطالعاتی درباره گزیده ای از اندیشه­های اساسی»، چاپ اول، تهران: سعاد، 1385.

26-  Stern, P. C., 2000. Toward a Coherent Theory of Environmentally Significant Behaviour. Journal of Social Issues, Vol: 3, pp. 407-424.

27- کریمی، لیلا، «بررسی عوامل جامعه شناختی موثر بر رفتار زیست محیطی (با تکیه بر رفتار مصرف آب)»، پایان­نامه منتشر نشده کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام­نور مرکز پرند، 1389، 134-1.

28-  Kollmuss, A., Agyeman J., 2002. Mind the Gap: Why People Act Environmentaly and What are the Barriers to Pro-environmental Behavior?, Journal of Environmental Education Research, Vol: 8. (3), PP. 450-471.

29-  Monroe, M., 2003. Two Avenues for Encouraging Conservation Behaviors. Human Ecology Review, Vol: 10 (2): pp. 113–125.

30-  Manzanal, R. F., Barreiro L. R., Carrasquer J., 2007. Evaluation of Environmental Attitudes: Analysis and Results of a Scale Applied to University Student. Science Education. Vol 91 (6), pp. 988-1009.

31-  Rogers, W. S. 2003. Social Psychology Experimental and Critical Apperoaches. Open University Press

32- براهنی، محمدنقی، (مترجم)، روپیکوت، هیلگارد، اتکینسون، ریتال. ریچاردسی، اتکینسون، (نویسندگان)، «زمینه روان­شناسی هیلگارد». چاپ یازدهم، تهران: انتشارات رشد، 1388.

33- صالحی، صادق، پازوکی نژاد، زهرا، امامقلی، لقمان، «آموزش و پرورش و محیط زیست (نگرش، آگاهی و رفتارهای زیست محیطی دانش آموزان)»، مجله علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، پاییز و زمستان 1392، دوره 20، شماره 2، 190-171.

34- شبیری، سیدمحمد، شمسی پاپکیاده، سیده­زهرا، ابراهیمی، هادی، «اثرات اجرای برنامه­های آموزش زیست محیطی بر طبیعت گردی (مورد مطالعه : دانش آموزان مدارس لنگرود)»، مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری، زمستان 1392، دوره 2، شماره 7، 162-148.

35- صالحی، صادق، قائمی­اصل، زهرا، «بررسی رابطه آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست (مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستان های دخترانه شهر بابل)»، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار، بهار 1392، دوره 1، شماره 3، 79-67.

36- بادکوبی، احمد، «ارزیابی وضعیت آگاهی آموزگاران مقطع دبستان شاغل در مناطق آموزش و پرورش شهر تهران»، فصلنامه علمی محیط زیست، سال 1379، شماره 33، 36-40.

37-  Nordland, A., & Garvill, J., 2002. Value Structures and behavior toward the environment: The case of Lake Burder in TurkeyJournal of Environment and behavior. Vol: 34, pp. 363-377.

38-  Schultz, P. W., 2000.  Empathizing with nature: The effects of perspective taking: On concern for environmental issues. Journal of Social Issues, Vol: 34, pp. 496- 526.


 

 

 

 



1- استادیار گروه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه باختر ایلام، ایران *(مسوول مکاتبات)

2- کارشناسی ارشد گروه برنامه­ریزی توریسم، دانشکده گردشگری، دانشگاه باختر ایلام، ایران

[3]- مدرس مدعو دانشگاه باختر ایلام، ایران

[4]-Schmieder

[5]-William Stapes

[6]-Barrette

[7]-Orr

[8]-Duailibi

[9]-Disinger& Roth

[10]-Volk &McBeth

[11]-Moody &Hartel

[12]- LaPiere

 

1-      خورشیددوست علی­محمد، «آموزش محیط زیست». چاپ اول، تهران: انتشارات سمت، 1382.

2-   نواح عبدالرضا، فروتن­کیا، شهروز، «بررسی رابطه بین کنش عقلانی و رفتارهای زیست­محیطی (مورد مطالعه: جامعه شهری اندیمشک)»، فصلنامه علمی محیط زیست، زمستان 1391، شماره 51، 78-68.

3-   صالحی، صادق و پازوکی نژاد، زهرا، «محیط زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش زیست­محیطی دانشجویان دانشگاه­های دولتی مازندران». دو فصلنامه مطالعات برنامه­ریزی آموزشی، بهار و تابستان 1393، دوره 2، شماره 4، 220-199.

4-      Schmidt, J., E., 2007. From Intentions to Actions: The Role of Environmental Awareness on College Students, UW-L, Journal of Undergraduate Research, Vol 6 ،pp.1- 4.

5-      World Commission on Environment and Development, 1987. Our Common Future, Oxford University Press.

6-   خسروی رحمت­اله، فتحی واجارگاه، کوروش و عارفی، محبوبه، «نیازسنجی برای تدوین برنامه درس مهارت­های زندگی در دوره متوسطه نظری»، مجله علوم تربیتی (علوم تربیتی و روان­شناسی) دانشگاه شهید چمران اهواز، تابستان 1388، دوره 5، شماره 2، 136-113.

7-      Tomar, A. 2007. Environmental Education. India: Klpaz Publications.

8-      UNESCO, 1990. Source Book in Environmental Education for Secondary School Teachers. Pub by Unesco Principal Regional Office for Asia and the Pacific Bangkok.

9-      Schirmer J., 2011. Assessing Social Impacts at the Macro-Scale. Environmental Impact Assessment Review, Vol 31, pp.382-391.

10-  Staps, W., B., 1982. An Instructional Program Approach to Environmental Education K-12. Published in World Views on Science Education Edited by U-N Wanchoo Oxfor.

11- رشیدی، علیرضا. و رشیدی مریم. «بررسی نقش رسانه­ها در حفاظت از محیط زیست و تأثیر آنها در رفتار مردم و مدیران از منظر شکل­گیری فرهنگ مصرف»، ماهنامه مهندسی فرهنگی، مرداد و شهریور 1390، دور 5، شماره 55 و 56، 43-31.

12-  North American Association for Environmental Education, 2011. Excellence in Environmental Education, Guidelines for Learning K-12, Executive Summary and Self- Assessment Tool, Washington D.C.

13-  Byrka, K., Hartig, T. and Kaiser, F.G., 2010. Environmental attitude as a mediator of the relationship between psychological restoration in nature and self-reported ecological behavior. Psychological Reports, Vol: 107 (3): pp.847–859.

14-  Kaiser, F.G., Roczen, N. and Bogner, F.X., 2008. Competence formation in environmental education: advancing ecology-specific rather than general abilities. Umweltpsychologie, Vol: 12 (2): pp.56–70.

15-  Barrett GW, Peles JD, Odum EP., 1997. Transcending processes and the level of organization concept. BioScience Vol: 47 (8): pp.531-5.

16-  Orr, D., 1992. Ecological Literacy: Education and the Transition to a World. SUNY. Press: Albany, NY Postmodern

17-  Duailibi, M., 2006. Ecological literacy: What are we talking about? Convergence, Vol: 39 (4), pp. 65-68.

18-  Disinger, J., F., and Roth, C., E., 1992. Environmental and Education Research News. The Environmentalist, Vol: 12 (3), pp. 165-168.

19-  Volk, T., & McBeth, W., 1997. Environmental literacy in the United States.

20-  UNESCO, 1987. Moscow’87: UNESCO-UNEP International Congress on Environmental Education and Trainin.

21-  Moody, G., & Hartel, P., 2007. Evaluating an environmental literacy requirement chosen as a method to produce environmentally literate university students. The International Journal of Sustainability in Higher Education, Vol: 8 (3), pp. 356-370.

22- عظیمی، محمد، غلامی، مهدی، رامین آزاد، میلاد، «تبیین نشانگرهای سواد زیست محیطی براساس استانداردهای سواد علوم در پروژه 2061 آمریکا». اولین کنفرانس ملی آموزش فرهنگ و اخلاق زیست محیطی، سال 1392، 7 آذرماه، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ایران. https://www.civilica.com/Paper-EESD01-EESD01_034.html

23-  Wikipedia, s.v, 2008. environmentalism, 22 feb, www.wikipedia.org

24-  ELC, 2007. The Environmental Law Centre (ELC) Univercity of Victoria, www.elc.uvic.ca/2007/10/.

25-  گروه مترجمان، واینر، فیلیپ پی، «فرهنگ تاریخ اندیشه ها، مطالعاتی درباره گزیده ای از اندیشه­های اساسی»، چاپ اول، تهران: سعاد، 1385.

26-  Stern, P. C., 2000. Toward a Coherent Theory of Environmentally Significant Behaviour. Journal of Social Issues, Vol: 3, pp. 407-424.

27- کریمی، لیلا، «بررسی عوامل جامعه شناختی موثر بر رفتار زیست محیطی (با تکیه بر رفتار مصرف آب)»، پایان­نامه منتشر نشده کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام­نور مرکز پرند، 1389، 134-1.

28-  Kollmuss, A., Agyeman J., 2002. Mind the Gap: Why People Act Environmentaly and What are the Barriers to Pro-environmental Behavior?, Journal of Environmental Education Research, Vol: 8. (3), PP. 450-471.

29-  Monroe, M., 2003. Two Avenues for Encouraging Conservation Behaviors. Human Ecology Review, Vol: 10 (2): pp. 113–125.

30-  Manzanal, R. F., Barreiro L. R., Carrasquer J., 2007. Evaluation of Environmental Attitudes: Analysis and Results of a Scale Applied to University Student. Science Education. Vol 91 (6), pp. 988-1009.

31-  Rogers, W. S. 2003. Social Psychology Experimental and Critical Apperoaches. Open University Press

32- براهنی، محمدنقی، (مترجم)، روپیکوت، هیلگارد، اتکینسون، ریتال. ریچاردسی، اتکینسون، (نویسندگان)، «زمینه روان­شناسی هیلگارد». چاپ یازدهم، تهران: انتشارات رشد، 1388.

33- صالحی، صادق، پازوکی نژاد، زهرا، امامقلی، لقمان، «آموزش و پرورش و محیط زیست (نگرش، آگاهی و رفتارهای زیست محیطی دانش آموزان)»، مجله علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، پاییز و زمستان 1392، دوره 20، شماره 2، 190-171.

34- شبیری، سیدمحمد، شمسی پاپکیاده، سیده­زهرا، ابراهیمی، هادی، «اثرات اجرای برنامه­های آموزش زیست محیطی بر طبیعت گردی (مورد مطالعه : دانش آموزان مدارس لنگرود)»، مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری، زمستان 1392، دوره 2، شماره 7، 162-148.

35- صالحی، صادق، قائمی­اصل، زهرا، «بررسی رابطه آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست (مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستان های دخترانه شهر بابل)»، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار، بهار 1392، دوره 1، شماره 3، 79-67.

36- بادکوبی، احمد، «ارزیابی وضعیت آگاهی آموزگاران مقطع دبستان شاغل در مناطق آموزش و پرورش شهر تهران»، فصلنامه علمی محیط زیست، سال 1379، شماره 33، 36-40.

37-  Nordland, A., & Garvill, J., 2002. Value Structures and behavior toward the environment: The case of Lake Burder in TurkeyJournal of Environment and behavior. Vol: 34, pp. 363-377.

38-  Schultz, P. W., 2000.  Empathizing with nature: The effects of perspective taking: On concern for environmental issues. Journal of Social Issues, Vol: 34, pp. 496- 526.