بودجه گرمایی دریاچه ارومیه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مربی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد، باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان، بروجرد، ایران. *(مسوول مکاتبات)

2 دانشیار، گروه فیزیک دریا، دانشکده علوم و فنون دریایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.

3 مربی، گروه علوم پایه، آموزشکدة فنی سماء وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران.

4 استادیار، دانشکده علوم پایه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد جهرم، جهرم، ایران.

5 مربی، گروه علوم پایه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد میانه، میانه، ایران.

چکیده

موضوع بودجه‌ی گرمایی همواره یکی از مهم­ترین موارد مطالعه‌ی فیزیکی اقیانوس­ها، دریاها و دریاچه‌ها بوده است. هدف از نگارش این مقاله تعیین تغییرات هر یک از پارامترهای مؤثر در توازن بودجه گرمایی دریاچه ارومیه می‌باشد.­توازن گرمایی می‌تواند نقش مهمی در فیزیک، هواشناسی و حرکات آب دریاچه‌ی ارومیه داشته باشد.­در این مقاله هر یک از جملات بودجه گرمایی توسط روابط تجربی و  با استفاده از اطلاعات اندازه‌گیری شده و ماهواره‌ای شامل (دمای آب وهوا، میزان پوشش ابر، تابش خورشیدی، عرض جغرافیایی، سرعت باد، رطوبت نسبی، فشار بخار اشباع) محاسبه شده و مقادیر آن­ها (شار گرمای تابش خورشیدی = 42/ 8183 ، شار تابش آب = 47/2651- ، شار گرمای محسوس = 57/360 و شار گرمای نهان = 9/5173 وات بر مترمربع) بدست آمده است. سپس تأثیر هر یک از پارامترهای جوی بر روی جملات بودجه گرمایی مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است. درخاتمه مقادیر بدست آمده با اندازه‌های متوسط جهانی مقایسه شده و نتیجه این­که تبادل گرمابین هوا و دریا، باد، ورودی رودخانه‌ها و … می‌تواند جریاناتی را در دریاچه ایجاد کند و سبب انتقال گرما گردد که مقدار آن برابر (فرارفت گرما = 05/86 - وات بر مترمربع ) برآورد شده است. با احتساب این مقادیر گرما مشاهده می‌شود که بین جملات بودجه گرمایی دریاچه توازن خوبی برقراراست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 45، تابستان 97

 

بودجه گرمایی دریاچه ارومیه

 

حسام الدین مهرفر [1]*

hmehrfar@gmail.com

مسعود ترابی آزاد [2]

امین رئیسی [3]

عبدالرضا ثابت عهد جهرمی[4]

بلال پرتوی[5]

تاریخ دریافت: 28/01/1395

تاریخ پذیرش: 26/03/1395

 

چکیده

موضوع بودجه‌ی گرمایی همواره یکی از مهم­ترین موارد مطالعه‌ی فیزیکی اقیانوس­ها، دریاها و دریاچه‌ها بوده است. هدف از نگارش این مقاله تعیین تغییرات هر یک از پارامترهای مؤثر در توازن بودجه گرمایی دریاچه ارومیه می‌باشد.­توازن گرمایی می‌تواند نقش مهمی در فیزیک، هواشناسی و حرکات آب دریاچه‌ی ارومیه داشته باشد.­در این مقاله هر یک از جملات بودجه گرمایی توسط روابط تجربی و  با استفاده از اطلاعات اندازه‌گیری شده و ماهواره‌ای شامل (دمای آب وهوا، میزان پوشش ابر، تابش خورشیدی، عرض جغرافیایی، سرعت باد، رطوبت نسبی، فشار بخار اشباع) محاسبه شده و مقادیر آن­ها (شار گرمای تابش خورشیدی = 42/ 8183 ، شار تابش آب = 47/2651- ، شار گرمای محسوس = 57/360 و شار گرمای نهان = 9/5173 وات بر مترمربع) بدست آمده است. سپس تأثیر هر یک از پارامترهای جوی بر روی جملات بودجه گرمایی مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است. درخاتمه مقادیر بدست آمده با اندازه‌های متوسط جهانی مقایسه شده و نتیجه این­که تبادل گرمابین هوا و دریا، باد، ورودی رودخانه‌ها و … می‌تواند جریاناتی را در دریاچه ایجاد کند و سبب انتقال گرما گردد که مقدار آن برابر (فرارفت گرما = 05/86 - وات بر مترمربع ) برآورد شده است. با احتساب این مقادیر گرما مشاهده می‌شود که بین جملات بودجه گرمایی دریاچه توازن خوبی برقراراست.

کلمات کلیدی:  بودجه گرمایی، تابش خورشیدی، دریاچه ارومیه، دما.

.

 

 

Human & Environment., No. 45, Summer 2018

 

 

 

 


Heat Budget in Uremieh Lake

 

Hessamoddin Mehrfar [6]*(Corresponding Author)

hmehrfar@gmail.com

Masoud Torabi Azad [7]

Amin Raeesi [8]

Abdolreza Sabet Ahd Jahromi [9]

Balal Partovi [10]

Abstract

The subject of heat budget has always been one of the most important causes of physical studying of the oceans, the seas and the lakes. The purpose of this article is to determine the variation of each effective parameter in the heat balance of Uremieh lake. Heat balance can play an important role in the physics, meteorology and water movement of Uremieh lake. in this article, each heat budget term equation, by means of empirical relations and satellite measured information such as (water and weather temperature, cloud cover, wind speed, relative humidity, and the pressure of solar radiation of filled steam) has calculated and its measures (Qsw=8183.42 & QLw=-2651.47 & QS = 360.57 & QL = 5173.9 W/m2) is obtained later the effective of this atmosphere parameter on heat budget terms is analyzed and discussed. finally, the measurements obtained are compared with medium worldwide and concluded that the heat exchange among the sea, atmosphere, wind, basin volume, etc. can create processes in the lake and help to heat transmission. Its measure equals (QV = -86.05 W/m2) By obtaining these heat measurments we see that there is a good balance between the lake heat budget terms.

Keywords: Heat Budget, Solar Radiation, Uremieh Lake, Temperature.

 

 

 

 

 

مقدمه

 

دریاچه‌ی ارومیه بزرگ­ترین سطح آبی کشور بوده که بین دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی قرار دارد. دریاچه‌ی ارومیه بعد از بحر المیت شورترین دریاچه‌ی جهان می‌باشد و از نظر وسعت بیستمین دریاچه‌ی بزرگ جهان است که در شمال غرب ایران بین عرض‌های جغرافیایی  تا شمالی و طول جغرافیایی  تا  شرقی قرار گرفته است. میانگین طول آن به طور تقریب 135 تا 150 کیلومتر و پهنای آن بین 16 الی 63 کیلومتر متغیر است. وسعت دریاچه براساس عکس‌های ماهواره‌ای در سال 1990 معادل 5263 کیلومتر مربع برآورد شده است. مساحت متوسط دریاچه را حدود 5500 کیلومتر مربع تخمین زده‌اند. عمق متوسط این دریاچه 4/5 متر و حداکثر عمق آن 13 متر در شمال دریاچه وحجم تقریبی آن 31 میلیارد متر مکعب می‌باشد و از لحاظ تأثیراتی که بر شرایط اقلیمی منطقه می‌گذارد و نیز مسایل اقتصادی از اهمیت زیادی برخوردار می‌باشد(۱). از آنجا که دریاها، اقیانوس­ها و دریاچه‌ها منابع رطوبتی و محل تشکیل سیستم‌های مختلف جوی هستند، ویژگی گرمایی آب و ارتباط متقابل آن با دمای هوا در این امر حایز اهمیت می‌باشد. امروزه در دنیا مطالعات زیادی در مورد نقش دریاها و دریاچه‌ها برروی مناطق و اکوسیستم‌های مجاور آن­ها صورت می‌گیرد. انرژی گرمایی در تغییرات دمای آب دریاچه موثر بوده و به تبع آن اکوسیستم منطقه مجاور و فعالیت‌های انسانی اطراف منطقه نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند. برای استفاده‌ی بهینه از منابع دریایی، حمل ونقل، حفاظت تأسیسات در برابر امواج و بهره‌برداری از انرژی آب  داشتن اطلاعات کمی و کیفی از مشخصه‌های پهنه‌ی آبی لازم و ضروری می‌باشد که یکی از پارامتر‌های مربوط بودجه‌ی گرمایی است. دریاچه‌ی ارومیه به عنوان وسیع­ترین دریاچه داخلی در کشور محسوب می‌گردد که در زمینه‌ی ذخایر با ارزش آرتیما، خصوصیات محیط زیستی و صنعت توریسم وکشتیرانی دارای پتانسیل بالایی است. برخی از تحقیقات انجام شده در زمینه بودجه گرمایی عبارتند از :  کارا (1999)، ضرایب شار گرمای نهان و محسوس و ضریب درگ را بر حسب سرعت باد و اختلاف دمای هوا- دریا بدست آورده که از دقت بالایی برخوردار بوده و قابل استفاده برای مناطق مختلف می باشد. همچنین به مقایسه محاسبه شارهای گرمایی و تنش باد (در دریای عربی) از طریق روابط ریاضی و استفاده از مدل های جوی- اقیانوسی با بکارگیری بویه ها و ماهواره ها پرداخته است که نتیجه بیان­گر دقت فرمول ها برای محاسبه بودجه گرمایی می باشد(۲). ناوکی و همکارانش (1996) با استفاده از روابط موجود بودجه گرمایی دریای ژاپن را محاسبه کردند(۳). فان و براون (2003) به بررسی بودجه گرمایی برای خلیج کوچک (بین طول‌های جغرافیایی   و   غربی و عرض‌های جغرافیایی  و  شمالی) پرداختند که در این تحقیق اثر رودخانه ها نیز در نظر گرفته شده است(۴)و موارد مشابه دیگر. در داخل کشور نیز در مورد بودجة گرمایی دریای خزر، یعقوبی (1380) با در نظر گرفتن ویژگی­های بخش جنوبی دریای خزر درباره این دریا روابط بودجه گرمایی را به کاربرده و بعد از محاسبات لازم مربوط به هر یک از پارامترها درصد هر یک از جملات مربوطه را به دست آورده و درخاتمه مقادیر حاصل را با حدود اندازه­های متوسط جهانی مقایسه نموده و به چگونگی تغییرات و عوامل مؤثر در جملات بودجه گرمایی پرداخته است(۵). همچنین مهرفر (1385) به بررسی بودجه گرمایی خلیج گرگان پرداخته و هر یک از جملات را برای این دریاچه محاسبه نمود(۶). هدف از اجرای این تحقیق تعیین تغییرات هر یک از پارامترهای موثر در توازن بودجه گرمایی دریاچه‌ی ارومیه است. تغییرات تبخیر می‌تواند در ناپایداری ستون حرکت آب موثر باشد. از نتایج این تحقیق می‌توان به حرکات و تغییرات ناشی از تبادل گرمایی بین هوا و دریا در دریاچه‌ی ارومیه پی برد. برای بررسی معادله بودجه گرمایی به آمار و اطلاعات مربوط به دمای هوا، دمای آب، رطوبت نسبی، پوشش ابر عرض جغرافیایی در ایستگاه­های مورد مطالعه نیاز است. اطلاعات اولیه از ادارات کل هواشناسی استان‌های آذربایجان شرقی و غربی تهیه شد. اطلاعات جمع­آوری شده پیوستگی لازم را نداشتند به همین علت 3 ایستگاه ارومیه، بناب و بندر شرف­خانه که اطلاعات نسبتاً کاملی داشتند برای تحقیق انتخاب شدند. طول و عرض جغرافیایی ایستگاه­های مورد مطالعه و موقعیت آن­ها نسبت به دریاچه ارومیه به ترتیب در جدول (1) و شکل (1) آورده شده است(۷و۸).

 

 

جدول 1- معرفی ایستگاه­های مورد بررسی در اطراف دریاچه ارومیه

نام ایستگاه

طول جغرافیایی

عرض جغرافیایی

ارتفاع از سطح دریا(m)

ارومیه

5، 45

32، 37

9/1315

بناب

46

21، 37

1283

بندر شرفخانه

28، 45

11، 38

1282

 

 

شکل 1- موقعیت ایستگاه­های سطح دریاچه و ایستگاه­های هواشناسی اطراف دریاچه

 


روش تحقیق

 

لبه بیرونی جو زمین مقدار انرژی برابر ثابت خورشیدی ضربدر سطح مقطع عرضی زمین  دریافت می‌کند ( R شعاع زمین است) با متوسط‌گیری طی 24 ساعت مقدار انرژی توزیع شده در سطح زمین برابر با 4 می‌شود. بنابراین مقدار متوسط انرژی دریافت شده برابر با 340 وات‌برمتر مربع است. این شار انرژی خورشیدی(QSW) با زاویه میل خورشید تغییر می‌کند در قطب‌ها این شار می‌تواند از صفر تا 450 وات‌برمتر مربع و در عرض جغرافیایی 40 حدود 150 تا 420 وات‌برمتر مربع تغییر کند. ضریب بازتاب یک شی، درصد انرژی باز تابیده شده از سطح آن به مقدار کل انرژی تابشی وارد شده است. مقدار این ضریب ممکن است تغییرات قابل توجهی داشته باشد. به عنوان مثال، ضریب بازتاب سطح دریا می‌تواند از 30درصد برای زوایای کوچک خورشید برروی سطحی صاف و آینه مانند تا فقط 3 درجه برای حالت تابش مستقیم خورشید از بالای سطح آب تغییر کند. البته سطح دریا به ندرت     حالت آینه مانند داشته و مقدار میانگین پذیرش برای ضریب بازتاب از سطح دریا حدود 6 درصد است. برای محاسبه     مقدار شار انرژی خورشیدی(QSW) برحسب وات برمترمربع    از رابطه زیر استفاده شده است، زیرا این رابطه برای تمام مناطق آبی کار برد دارد ونیاز به اعمال ضرایب تصحیح ندارد(۹).

(1)                                                     

A= سپیدایی، qc=ثابت خورشیدی،  c= کسر پوشش ابر،     = زاویه‌ی تابش ظهرگاهی بر حسب درجه، و ، زاویه‌ی میل خورشید و عرض جغرافیایی بر حسب درجه است. مقدار زاویه‌ی میل در اول تیر ماه برابر 5/23 بوده و هرماه بطور میانگین ْ5/7 کاهش می‌یابد تا در اول دی به ْ5/23- برسد. برای سه ایستگاه مورد مطالعه بر اساس داده های هواشناسی برای پوشش ابر و زاویه میل خورشید در ماه های مختلف مقادیر QSW بر اساس جدول 2 تا 4 محاسبه گردید.

 

 

جدول2- زاویه تابش ظهرگاهی، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش خورشید برای ایستگاه ارومیه

 

C

 

ماه‌های سال

224

248

295

265

295

268

265

260

211

215

237

232

375/0

25/0

0

125/0

0

125/0

25/0

375/0

5/0

5/0

375/0

375/0

5/51

59

5/66

74

5/66

59

5/51

44

5/36

29

5/36

44

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

جدول 3- زاویه تابش ظهرگاهی، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش خورشید برای ایستگاه بناب

 

C

 

ماه‌های سال

2/197

5/0

7/۵۲

فروردین

 

ادامه جدول 3- زاویه تابش ظهرگاهی، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش خورشید برای ایستگاه بناب

 

C

 

ماه‌های سال

6/234

8/295

264

268

272

224

205

184

215

210

205

375/0

0

125/0

125/0

125/0

375/0

5/0

62/0

375/0

5/0

5/0

2/60

7/67

2/75

6/67

2/60

7/52

2/45

7/37

2/30

7/37

2/45

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

جدول 4- زاویه تابش ظهرگاهی، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش خورشید بندر شرف­خانه

 

C

 

ماه‌های سال

12/228

6/249

5/296

4/266

5/296

276

268

232

5/211

3/216

8/237

9/232

375/0

25/0

0

125/0

0

125/0

25/0

375/0

5/0

5/0

375/0

375/0

82/50

32/58

82/65

32/73

82/65

32/58

82/50

32/43

82/35

32/28

82/35

32/43

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

 

 

هر جسمی که دمای مطلق بزرگ­تر از صفر دارد، انرژی تابش می‌نماید که این تابش طبق قانون استفان بولتزمان با         توان چهارم دمای مطلق متناسب است و از طرفی طبق قانون جابه جایی وین هر قدر دمای مطلق بالاتر رود بیش­ترین طول موج تابشی به سمت مقادیر کوچک­تر میل می کند. برای محاسبه‌ی گرمای تابش سطح آب در طول موج های بلند (QLW) بر حسب وات برمترمربع رابطه زیر استفاده شده است(۹).

(2)                             در رابطه‌ی بالا: =ضریب گسیل مندی برای دریاجه ارومیه تقریبا 98/0 می‌باشد   

= ثابت استفان بولتزمن wm-2 k-1) 8-10×67/5 )

e = فشار بخار آب (میلی بار)

Ts=دمای سطح آب بر حسب کلوین

Ta=دمای هوا بر حسب کلوین

c =کسر پوشش ابر 

  k= ضریب پوشش ابر که مقدار آن از 5/0 در استوا تا 1 در قطب تغییر می‌کند.

در این تحقیق مقدار  k باتوجه به عرض جغرافیایی منطقه ، 7/0 در نظر گرفته شد.

در جدول های 5 تا 7 میزان تابش سطح آب دریاچه ارومیه در طول موج های بلند (QLW) به طور ماهانه برای سه ایستگاه مورد مطالعه محاسبه شده است.


 

جدول5- دمای آب، ‌دمای هوا، رطوبت نسبی، فشار بخار آب، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش آب برای ایستگاه ارومیه

 

c

e

( % )

eT

( میلی بار )

Ta

( K)

Ts

( K)

ماه‌های سال

67/99-

45/99-

54/102-

46/98-

14/101+

11/99+

6/106-

8/62-

14/100+

50/98+

6/106+

97/104+

375/0

25/0

0

125/0

0

125/0

25/0

375/0

5/0

5/0

375/0

375/0

55

50

36

41

38

39

53

67

73

76

64

56

96/7

77/8

17/9

06/12

59/11

94/8

56/7

96/5

37/5

39/4

5/4

13/6

35/284

75/291

35/294

75/299

95/306

75/302

95/280

15/285

55/280

95/281

15/280

64/282

56/288

48/293

71/299

3/300

25/300

6/300

45/283

45/285

6/277

99/277

45/276

95/279

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

جدول 6- دمای آب، ‌دمای هوا، رطوبت نسبی، فشار بخار آب، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش آب برای ایستگاه بناب

 

c

e

( % )

eT

( میلی بار )

Ta

( K)

Ts

( K)

ماه‌های سال

94/101-

5/0

45

69/7

5/288

06/291

فروردین

 

 

ادامه جدول 6- دمای آب، ‌دمای هوا، رطوبت نسبی، فشار بخار آب، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش آب برای ایستگاه بناب

 

c

e

( % )

eT

( میلی بار )

Ta

( K)

Ts

( K)

ماه‌های سال

89/101-

46/103+

94/98+

54/99+

86/103+

50/110+

75/99-

8/105+

100+

6/106+

8/106+

375/0

0

125/0

125/0

125/0

375/0

5/0

625/0

375/0

5/0

5/0

39

34

34

31

29

41

61

69

71

55

48

51/8

08/11

34/12

08/12

16/8

42/7

52/6

27/6

74/4

55/4

29/6

82/292

35/300

35/303

55/304

55/303

95/289

15/283

75/281

15/282

35/280

35/283

45/295

68/299

49/300

02/301

3/300

09/283

91/284

89/276

08/279

72/278

63/281

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

         

جدول 7- دمای آب، ‌دمای هوا، رطوبت نسبی، فشار بخار آب، کسر پوشش ابر، شار گرمای تابش آب برای ایستگاه بندرشرف­خانه

 

c

e

( % )

eT

( میلی بار )

Ta

( K)

Ts

( K)

ماه‌های سال

07/100-

8/100-

12/101-

58/102+

65/109+

19/98+

110-

47/107-

95/106+

67/101+

5/99+

7/101+

5/0

5/0

125/0

0

125/0

125/0

375/0

5/0

625/0

25/0

5/0

5/0

46

41

36

35

34

40

39

40

46

71

70

62

2/6

2/8

7/10

2/11

9/11

16/7

26/7

5/7

2/6

5/4

25/4

8/5

15/289

95/291

75/297

35/301

55/304

35/301

05/283

15/284

99/279

15/279

15/284

15/281

65/289

03/294

8/299

18/300

94/300

3/300

74/284

37/285

99/277

29/277

03/276

54/280

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

 

 

جمله‌ی مهم دیگر در معادله بودجه‌ی گرمایی مربوط به هدایت گرمایی است، که بین دریا و جو صورت می‌گیرد. عموماً دمای سطح دریا بزرگ­تر از دمای هوا است. بنابراین گرما معمولاً از دریا به هوا شارش دارد. و جمله Qs منفی می‌شود. برای محاسبه‌ی شار گرمای محسوس(Qs) بر حسب وات برمترمربع از رابطه‌ی زیر استفاده می شود (2،3،4،6،9،10،11).

(3)                                                                                    

در این رابطه: = چگالی هوا       = ظرفیت گرمایی ویژه‌ی هوا

4-10×9=Cs = ضریب انتقال گرمای محسوس

V10 = سرعت وزش باد بر حسب متر بر ثانیه در سطح مرجع 10 متر

Ts = دمای سطح آب برحسب درجه سلسیوس

Ta = دمای هوا در 10 متری بالای سطح دریا برحسب درجه سلسیوس

در جدول های 8 تا 10 میزان تابش شار گرمای محسوس(Qs) به طور ماهانه برای سه ایستگاه مورد مطالعه محاسبه شده است.

 

 

جدول 8- دمای هوا، دمای آب، ‌سرعت باد در ارتفاع 10 متری زمین، شارگرمای محسوس برای ایستگاه ارومیه

   

Ts

( K)

Ta

( K)

ماه‌های سال

41/23-

62/9-

45/7-

58/4-

26/37+

66/48+

47/3-

17/4-

10/4+

02/22+

57/20+

96/14+

4

4

1

6

4

4

1

10

1

8

4

4

56/288

48/293

71/299

3/300

25/300

6/300

45/283

45/285

6/277

99/277

45/276

95/279

35/284

75/291

35/294

75/299

95/306

75/302

95/280

15/285

55/280

95/281

15/279

64/282

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

جدول9- دمای هوا، دمای آب، ‌سعت باد در ارتفاع 10 متری زمین، شار گرمای محسوس برای ایستگاه بناب

   

Ts

( K)

Ta

( K)

ماه‌های سال

8/19-

7/29-

4

۸

5/287

82/292

06/291

49/295

فروردین

اردیبهشت

 

 

 

ادامه جدول9- دمای هوا، دمای آب، ‌سعت باد در ارتفاع 10 متری زمین، شار گرمای محسوس برای ایستگاه بناب

   

Ts

( K)

Ta

( K)

ماه‌های سال

72/3+

90/15+

35/88-

07/18-

90/15+

84/4-

75/6+

4/6+

59/13+

8/4+

4

4

18

4

4

2

1

5/1

6

2

35/300

35/303

25/305

55/300

95/285

15/283

75/281

15/282

35/280

35/283

68/299

49/300

02/301

3/300

09/283

91/284

89/276

15/279

72/278

63/281

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

جدول 10- دمای هوا، دمای آب، ‌سرعت باد در ارتفاع 10 متری زمین، شارگرمای محسوس برای ایستگاه بندر شرف­خانه

   

Ts

( K)

Ta

( K)

ماه‌های سال

81/27-

03/26-

263/71-

71/79+

59/36+

22/4+

84/1-

41/42-

51/14+

27/23+

54/42+

20/21+

2

3

5

7

7/2

7/1

6/0

5

3

3

2

5

15/289

95/291

75/297

35/301

55/304

35/301

05/283

15/284

15/279

15/279

15/284

15/281

65/289

03/294

8/299

18/300

94/300

3/300

74/284

37/285

99/277

29/277

53/276

54/280

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

QSW

 

اسفند

 

 

فرآیند تبخیر یک عمل گرماگیر است. وانرژی گرفته شده توسط آب دریا برای توانا ساختن مولکول­های آب در گریز از سطح است. فقط مولکول­هایی با انرژی زیادکه انرژی جنبشی آن­ها برای غلبه بر نیروی چسبندگی مولکول­های آب دریا کافی است می‌توانند بخار شوند. خارج شدن این مولکول­ها با انرژی زیاد سبب کاهش انرژی جنبشی متوسط مولکول­های آب دریا می‌شود و در نتیجه دمای آب دریا کم می‌شود برای محاسبه‌ی شار گرمای نهان (QL) بر حسب وات برمترمربع از رابطه‌ی زیر استفاده شده است(2،3،4،6،9،10).

(4)

در رابطه‌ی بالا:  = چگالی هوا ،  =گرمای نهان تبخیر ،              ۳-10×35/1=CL = ضریب انتقال   گرمای نهان (بدون بعد)،   V10 = سرعت وزش باد بر حسب متر بر ثانیه در سطح مرجع 10 متر

qa و qs از روابط زیر محاسبه می‌گردند که در آن eT فشار بخار اشباع و RH رطوبت نسبی می‌باشد.: 

 (5)

(6)  

(7)

qT = نسبت اختلاط بخار آب توسط هوا و سطح دریا در ارتفاع10متر    qs = رطوبت ویژه در سطح دریا

qa = رطوبت ویژه هوا در ارتفاع 10 متری زمین         eT = فشار بخار اشباع بر حسب میلی بار

RH = رطوبت نسبی برحسب درصد

Ts = دمای سطحی آب برحسب درجه سلسیوس 

Ta = دمای هوا برحسب درجه سلسیوس

در جدول های 11 تا 13 میزان تابش شار گرمای نهان (QL)  به طور ماهانه برای سه ایستگاه مورد مطالعه محاسبه شده است.


 

جدول 11- دمای آب، دمای هوا، سرعت باد در ارتفاع 10 متری زمین رطوبت ویژه در سطح دریا، رطوبت ویژه هوا در ارتفاع  10 متری زمین، شار گرمای نهان برای ایستگاه ارومیه

QL

qa

qs

 

Ta

( K)

Ts

( K)

ماه‌های سال

66/101-

16/135-

68/55-

55/287-

7/299-

66/256-

462/37-

5/202-

08/47-

1/89-

87/70-

475/119-

0096/0

0094/0

0070/0

0105/0

0090/0

0013/0

0089/0

0087/0

0087/0

0074/0

0064/0

0075/0

0169/0

0183/0

0180/0

0247/0

0238/0

0182/0

0163/0

0127/0

0118/0

0096/0

0099/0

0134/0

4

3

1

6

4

4

1

10

1

8

4

4

25/284

75/291

35/294

75/299

95/306

75/302

95/280

15/285

55/280

95/281

18/280

64/282

56/288

48/293

71/299

3/300

25/300

6/300

45/283

45/285

6/277

99/277

45/276

QSW

 

95/279

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

 

 

 

جدول 12- دمای آب، دمای هوا، سرعت باد در ارتفاع 10 متری زمین رطوبت ویژه در سطح دریا، رطوبت ویژه هوا در ارتفاع 10 متری زمین، شار گرمای نهان برای ایستگاه بناب

QL

qa

qs

 

Ta

( K)

Ts

( K)

ماه‌های سال

17/146-

25/159-

72/301-

15/336-

3/430-

95/238-

35/190-

67/54-

26/43-

87/10-

15-

7/56-

0075/0

0071/0

0078/0

0087/0

0077/0

0048/0

0066/0

0087/0

0096/0

0074/0

0055/0

0066/0

0162/0

0176/0

0227/0

0253/0

0247/0

0166/0

0160/0

0141/0

0138/0

0103/0

0100/0

0136/0

4

3

4

4

5

4

4

2

1

5/1

6

2

5/287

82/292

35/300

35/303

55/304

55/303

95/285

15/283

75/281

15/282

35/280

35/283

06/291

49/295

68/299

49/300

02/301

3/300

09/283

91/284

89/276

08/279

72/278

63/281

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

جدول 13- دمای آب، دمای هوا، سرعت باد در ارتفاع 10 متری زمین رطوبت ویژه در سطح دریا، رطوبت ویژه هوا در ارتفاع 10 متری زمین، شار گرمای نهان برای ایستگاه بندرشرف­خانه

QL

qa

qs

 

Ta

( K)

Ts

( K)

ماه‌های سال

08/85-

72/101-

25/344-

8/226-

8/222-

83/99-

59/31-

51/42-

3/68-

68/14-

32/107-

3/149-

0074/0

0070/0

0079/0

0081/0

0073/0

0066/0

0054/0

0076/0

0084/0

0075/0

0053/0

0069/0

0158/0

0162/0

0215/0

0241/0

0236/0

0182/0

0158/0

0137/0

0129/0

0104/0

0106/0

0128/0

2

2/3

5

7

7/2

7/1

6/0

5

3

3

2

5

15/289

95/291

75/297

35/301

55/304

35/301

05/283

15/284

15/279

15/279

15/284

15/281

65/289

03/294

8/299

18/300

94/300

3/300

74/286

37/285

99/277

29/277

53/276

54/280

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

 

 

 

میانگین ماهانه شارهای گرمایی و مجموع آن به ترتیب در
جدول (14) و شکل (2) آورده شده است.


 

 

 

جدول14- مجموع گرماهای مربوط به سه ایستگاه

QT

()

مجموع QL در ایستگاه‌ها

()

مجموع QS در

ایستگاه ها ()

مجموع QLW در ایستگاه ها ()

مجموع QSW در ایستگاه‌ها ()

ماه‌های سال

58/3-

41/31-

73/10+

3/3+

23/87+

07/18-

21/1

8/75-

42/12

26/65

14/54

20-

249-

13/396-

65/701-

95/967-

8/952-

44/595-

75/438-

68/299-

64/316-

65/288-

79/241-

47/325-

02/71-

35/65-

99/74-

03/81+

5/89+

51/62+

06/10+

42/51-

36/25+

69/51-

61/76-

96/40+

88/332-

14/302-

12/100-

82/94+

03/91+

14/301-

1/327-

02/270-

8/302-

7/300-

26/312-

47/313-

32/649

2/732

5/887

4/795

5/859

816

757

697

5/606

3/646

8/684

9/699

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

05/86

9/5173

57/360

47/2651-

42/8381

جمع سالانه

 

 

شکل2-میانگین انتقال گرما به دریاچه از طریق QSW و اتلاف توسط تابش موج بلند QLW ، شار گرمای محسوس  QS و شار گرمای نهان QLبرحسب ماه­های سال

 


بحث و نتیجه گیری

 

در فرآیند تابش انرژی خورشیدی و عبور آن از جو زمین بخشی از آن به فضای بیرون به علت اختلاف ضریب شکست بین جو و خلاء اطراف آن بازتابیده می‌شود، بخشی نیز توسط جو جذب و بخشی هم پراکنده می‌گردد. مقدار کمی نیز صرف واکنش‌های شیمیایی و در لایه‌های بالایی جو منجر به تولید ازن می‌شود. در رابطه‌ای که برای محاسبه‌ی Qswاستفاده شد عواملی چون وجود ابر، زاویه‌ی تابش خورشید، مقدار ثابت خورشیدیو سپیدایی لحاظ شده است. با توجه به این­که عرض جغرافیایی ایستگاه‌های مورد مطالعه با تقریب خوبی یکسان است، مقدار Qsw در ماه‌های گرم سال دارای حداکثر مقدار می‌باشد زیرا   در این ماه‌ها زاویه‌ی تابش خورشید دارای بیش­ترین مقدار است. افزایش QSWباعث افزایش بخار آب در هوا، کاهش جذب انرژی خورشیدی توسط سطح آب می‌شود. در ماه‌های سرد سال به علت مایل تابیدن خورشید به نیمکره‌ی شمالی و افزایش پوشش ابر مقدار بیش­تری از انرژی توسط ابر‌ها جذب می گردد بنابراین مقدار QSW در این ماه­ها کاهش می‌یابد. مقدار QLW بستگی به بخار آب و میزان ابر دارد یعنی عامل کنترل کننده فقط دمای سطح آب نیست بلکه مقدار بخار آب موجود در اتمسفر نیز مهم است. در ماه‌های فروردین و اردیبهشت مقدار QLWبرای هر سه ایستگاه تقریباً یکسان می‌باشد و چون دمای سطح آب از دمای هوا بیش­تر است بنابراین آب گرما از دست داده و مقدار آن منفی می‌شود. در ماه‌های تیر و مرداد دمای سطح آب از دمای هوا کمتر بوده و مقدار فشار بخار نیز به حداکثر خود می‌رسد در نتیجه در ایستگاه‌های مورد مطالعه مقدار QLWمثبت می‌گردد. اما در ماه‌های مهر و آبان دوباره دمای سطح آب بیش­تر از دمای هوا گردیده و باز مقدار QLWمنفی می‌گردد. از فروردین تا مرداد از میزان پوشش ابر کاسته شده و بر مقدار فشار بخار آب اضافه می‌شود، رطوبت نسبی نیز کاهش می‌یابد و دمای آب و هوا هر دو افزایش می‌یابد. بنابرین تابش از اتمسفر به سوی دریا زیاد شده و حتی می‌تواند بزرگ­تر از تابش دریا شود. به طوری که در ماه‌های گرم سال مقدارQLW مثبت می‌شود یعنی سطح دریاچه به طور خالص گرما را جذب می‌کند. از مهر ماه بر میزان پوشش ابر اضافه شده مقدار فشار بخار آب کاهش یافته و بر رطوبت نسبی اضافه می گردد. به طور کلی بالا بودن        دمای سطح آب باعث افزایش بخار آب در هوا شده پس تابش در اتمسفر به سوی دریا زیاد می‌شود، حتی می تواند این تابش بزرگ­تر از تابش در طول موج های بلند از سطح دریا شود. علامتQSمربوط به اختلاف دمای هوا و سطح دریا است اگر دمای هوا بیشتر از دمای سطح آب باشد مقدار QS مثبت است و زمانی که مقدار دمای سطح آب بیش­تر از دمای هوا باشد علامت QS منفی می‌گردد. باد باعث جابه جایی هوا شده و تعادل گرمایی بین سطوح نزدیک به هم آب و هوا را به هم می‌زند. در ایستگاه ارومیه در ماه‌های فروردین تا تیر دمای آب از دمای هوا بیش­تر است بنابراین مقدار QS منفی می‌شود و در ماه‌های مرداد و شهریور دمای هوا از دمای آب بیش­تر شده مقدار QSمثبت می‌گردد یعنی انتقال گرما از هوا به آب می­باشد. دوباره در مهر و آبان دمای آب بیش­تر از دمای هوا شده باز مقدار  QSمنفی می‌شود. در ماه‌های آذر تا اسفند به علت بیش­تر بودن دمای هوا از دمای آب مقدار QS مثبت می‌شود. عموماً در تابستان با یک پایداری نسبی وضیعت هوا مواجه می­شویم و سرعت باد نیز تغییرات محسوسی ندارد، به علت     تابش عمودی خورشید دمای هوا زیاد شده و به علت افزایش ساعات روز نسبت به شب و گرمای ویژه آب که در مقایسه با گرمای ویژه ساحل بسیار بالا است، در طی شب گرما به ساحل منتقل شده و دمای آب پایین می‌آید و در روز در اثر تابش، هوای بالای سطح آب گرم­تر از سطح آب می‌شود و جمله QSمثبت می‌گردد. با گذشت فصل گرما سرعت باد‌ها به تدریج زیاد شده، مدت روز‌ها کاهش یافته بنابراین گرما مدت طولانی‌تری در آب می‌ماند و با کوتاه شدن طول روز آب فرصت دارد که گرما را در مدت طولانی‌تر ذخیره کند، پس دمای آب بیش­تر  از دمای هوا می‌شود. جمله‌ی مربوطه به تبخیر(QL) برای سه ایستگاه ارومیه، بناب و بندر شرف­خانه منفی می‌باشد که بیان­گر اتلاف گرما به محیط در اثر این فرآیند می‌باشد. اگر      عکس عمل تبخیر روی دهد فرآیند تراکم صورت می گیرد،  این فرایند هنگامی اتفاق می‌افتد که هوای مجاور سطح آب گرم باشد و مقداری از انرژی جنبشی مولـکول­های خود را به دریا منـتقل نـماید. شار گرمای نهان به دو عامل سرعت باد و اختلاف رطوبت ویژه بین سطح آب و هوا بستگی دارد. برای ایستگاه ارومیه در ماه­های خرداد، مهر و آذر QL حداقل مقدار و در ماه­های تیر و شهریور به علت زیاد بودن سرعت باد و بیش­تر بودن اختلاف (qa-qs )، دارای بیش­ترین مقدار می‌باشد. برای ایستگاه بناب در دی ماه مقدار QLبه حداقل رسیده و در ماه مرداد دارای بیش­ترین مقدار است. برای ایستگاه بندر شرف­خانه مقدار QL دردی ما به حداقل رسیده و در ماه خرداد دارای بیشترین مقدار است.

معادله‌ی  یک رابطه‌ی کلی بوده و برای هر مکان و یا هر زمانی دقیقاً      با این جملات به کار نمی رود. در مناطق حاره‌ای اقیانوس‌ها بیش­تر گرما دریافت می‌کنند. و در مناطق قطبی و       عرض‌های جغرافیایی بالا گرما را به اتمسفر می‌دهند. در نهایت چرخش آب اقیانوس‌ها و اتمسفر، گرما از دست داده یا بدست آورده است. در رابطه‌ی بالا QT گرمایی است که بر سطح دریا یا دریاچه اضافه می‌شود و یا از آن کاسته می‌شود. در ماه‌های فروردین و اردیبهشت، شهریور و آبان مقدار QT منفی بوده یعنی دریاچه گرما از دست داده است. اما در ماه‌های خرداد، تیر، مرداد، مهر، آذر، دی، بهمن مقدار QTمثبت بوده یعنی در مجموع دریاچه گرما بدست آورده است.

بطور کلی انتقال هر نوع ویژگی توسط جریانات (QV) با واژه فرارفت (advection)  بیان می‌شود. بخشی از گرمای دریاچه توسط جریان­ها جابجا می‌گردد. در مورد الگوی جریانات لازم به ذکراست که سه پارامتر اصلی در پیدایش جریانات می‌تواند موثر باشد که عبارتند از: 1- عامل باد 2- ورودی رودخانه‌ها   3- عامل دما

از آنجایی که دبی ورودی رودها در دو فصل زمستان و پاییز    به حداکثر خود می‌رسد. تغییراتی در جریانات در قسمت جنوبی دیده می‌شود. البته باید توجه داشت که نحوه شکل‌گیری    مسیر جریان، باد و سیستم‌های فشاری حاکم بر منطقه و نیز شکل سواحل و توپوگرافی بستر می‌تواند تاثیرگذار باشد، ازطرفی ورودی رودخانه‌ها نیز تاثیر مهمی در کاهش دما در ایستگاه‌های مجاور ورودی رودخانه‌ها دارند. با توجه به موقعیت جغرافیایی دریاچه که در عرض‌های بالای جغرافیایی و در ارتفاع حدود 1275 متری واقع است. در ماه سرد سال میزان تاثیر گذاری تابش دریافتی از خورشید بر تعادل دمایی سطح آب دریاچه ناچیز است، و عامل عمده و تاثیر گذار بر دمای سطحی آب دریاچه ورودی رودخانه‌ها و چشمه‌ها محسوب می‌شوند. هر چه میزان شوری آب زیاد باشد همراه با افزایش دما ظرفیت گرمایی نیز افزایش یافته در نتیجه انرژی بیش­تری را در خود ذخیره می‌کند. میزان شوری دریا‌های آزاد و اقیانوس‌ها در حدود30 الی 40 گرم بر کیلوگرم است که با مقایسه با شوری دریاچه ارومیه که 210 الی 280 گرم برکیلوگرم بعضی مواقع محاسبه گردیده دارای اختلاف زیادی می‌باشد. در مورد آب­های شور حداکثر چگالی زمانی روی می‌دهد که دمای سطحی آب در حد نقطه انجماد باشد و این دما برای آبهای شور مقدار ثابتی نیست بلکه با میزان شوری نسبت عکس دارد. اما اگر در مجموع آب­های بستر دریاچه دمای بالاتری نسبت به آب­های سطحی داشته باشند می‌تواند اختلاط صورت گیرد. این پدیده در فصل سرد سال بیش­تر اتفاق می‌افتد زیرا آب­های سطحی با سرعت سرد می‌شوند.

بحث و نتیجه گیری

1- میزان انرژی گرمایی که به دریاچه می‌رسد برابر  42/8381 = (Qsw ) می‌باشد (مجموع سه ایستگاه ارومیه، بناب و بندرشرف­خانه) که به عرض جغرافیایی، فصل، روز و شب و مقدار ابر بستگی دارد. مجموع انرژی گرمایی رسیده به دریاچه در ماههای خرداد، تیر، مرداد و شهریور بیش­تر از سایر ماه­ها است. و در آذر ماه این مقدار نسبت به ماه­های دیگر سال      به حداقل خود رسیده است.

2- میزان انرژی گرمایی تابش شده توسط آب دریاچه( Qlw)  به دمای سطح آب، پوشش برف و یخ در سطح آب،           مقدار آب موجود در اتمسفر، کسر پوشش ابربستگی دارد نسبت = در مقیاس جهانی 40% می‌باشد که این مقدار برای دریاچه ارومیه در این محاسبات 32%            به دست آمد.

3- شار گرمای مخصوص( Qs ) در درجه اول تحت تأثیر باد و اختلاف دمای هوا - دریا قرار دارد. بادهای شدید و        اختلاف دمای زیاد سبب شار زیاد گرما می‌گردد. مجموع Qs برای سه ایستگاه ارومیه، بناب و بندرشرف­خانه برابر 57/360- می‌باشد و نسبت  برابر 5% به دست می‌آید که در مقیاس جهانی این مقدار 14% می‌باشد          این اختلاف بیشتر مربوط به داده‌های سرعت باد در ایستگاه­های مربوطه می‌باشد.

4- شار گرمای نهان ( Ql) به سرعت باد ورطوبت نسبی هوا بستگی دارد به طوریکه بادهای شدید و هوای خشک موجب تبخیر بیش­تر آب می‌گردند. مقدار Ql محاسبه شده برای      سه ایستگاه برابر 9/5173 وات بر متر مربع می‌باشد و نسبت  برابر 58% به دست می‌آید که در مقیاس جهانی 43% می‌باشد و این اختلاف مربوط به کوهستانی بودن منطقه که موجبات وزش بادها بر سطح دریاچه را فراهم آورده و سبب تبخیر بیش­تر آب می‌گردد. شوره زارهای اطراف دریاچه و میزان املاح آب دریاچه گواه بر تبخیر بیش­تر آب می‌باشد.

5- بارش مستقیم برف وباران روی آب دریاچه، کوهستانی بودن اطراف دریاچه، ورودی آب های سرد ناشی از ذوب برف و یخ در سواحل دریاچه وجریان­های آب درون دریاچه در جابجایی بخشی از گرمای دریاچه مؤثر هستند و به علت نداشتن روابط لازم مقدار‌آن­ها محاسبه نگردیده است، اگر این مقدار با (QV) معرفی شود مقدار آن با ( QT ) برابر شده و مجموع جبری گرماها برابر صفر می شود در نتیجه توازن خوبی بین پارامترهای معادله بودجه گرمایی برقرار می‌گردد.

منابع

1-      دانشور، نظام الدین و اشعثی سرخابی، حبیب، مطاله‌ی فیزیکی‌و شیمیایی‌آب دریاچه ارومیه، نشریه محیط شناسی، ۱۳۷۴، شماره 17، صفحه ۳۴-۴۱.

2-      Kara A. B. 1999 , “Efficient and Accurate Bulk Parameterizations of Air-Sea Fluxes for Use in General Circulation Models” , Journal of Atmospheric and Oceanic Technology, vol. 17, pp. 1421-1438.

3-      Naoki Hirose , C. Kim , J. H. Yoon , 1996 ,  “Heat Budget in the Japan Sea” , Journal of Oceanography, vol. 52, 553-574.

4-      Fan Y. , W. Brown , 2003, “The Heat Budget for Mt. Hope Bay”, The School for Marine Science and Technology,University of Massachusetts Dartmouth.

5-      یعقوبی، سیروس، مدل بودجه گرمایی خزر جنوبی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، ۱۳۸۰.

6-   مهرفر، حسام الدین و همکاران مطالعه و فرمولاسیون میزان بودجه گرمایی تحت اثر وزش بادهای شدید در خلیج گرگان ، نشریه علوم پایه دانشگاه آزاد، 1386، شماره 63، صفحه ۱۹-۳۱.

7-      سالنامه‌های هوا شناسی 1381-1388 ، سازمان هوا شناسی کشور.

8-   پور اصغر، ف، توزیع دما در سطح دریاچه‌ی ارومیه با استفاده از تصاویرماهواره‌ای پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس دانشکده‌ی علوم و فنون دریایی، 1383.

9-      Emery J. W. ,L. D. Talley and G. L. Pickard , 2005 , “Descriptive physical oceanography”, Elsevier.

10-  Stewart R. H. 2005, “Introduction to Physical Oceanography, Department of Oceanography”, Texas A&M University.

11-  Simonsen Kund, M.Haugan, 1996, “Heat Budgets of the Arctic Mediterranean and sea surface heat flux parameterizations for the Nordic Seas”, Journal of Geophysical Research, vol. 101, No. C3, 6533-6576

12-  Wunsch Carl , 2005 , “The Total Meridional Heat Flux and Its Oceanic and Atmospheric Partition” , Journal of Climate, vol. 18, pp. 4374-4380.



1- مربی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد، باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان، بروجرد، ایران. *(مسوول مکاتبات)

2- دانشیار، گروه فیزیک دریا، دانشکده علوم و فنون دریایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.

[3]- مربی، گروه علوم پایه، آموزشکدة فنی سماء وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران.

[4]- استادیار، دانشکده علوم پایه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد جهرم، جهرم، ایران.

[5]- مربی، گروه علوم پایه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد میانه، میانه، ایران.

[6]- Lecturer, Young and Elite Research Club, Islamic Azad University, Borujerd, Iran. *(Corresponding Author)

[7] - Associate Professor, Faculty of Marine Science &Technology, Islamic Azad University, North Tehran    Branch, Tehran, Iran

[8]- Lecturer, Fundamental Sciences Department, Sama Technical College, Islamic Azad University, Shiraz, Iran.

[9]- Assistant Professor, Department of Basic Sciences, Islamic Azad University, Jahrom Branch, Jahrom, Iran.

[10]- Lecturer, Department of Basic Sciences, Islamic Azad University, Miyaneh Branch, Miyaneh, Iran.

1-      دانشور، نظام الدین و اشعثی سرخابی، حبیب، مطاله‌ی فیزیکی‌و شیمیایی‌آب دریاچه ارومیه، نشریه محیط شناسی، ۱۳۷۴، شماره 17، صفحه ۳۴-۴۱.

2-      Kara A. B. 1999 , “Efficient and Accurate Bulk Parameterizations of Air-Sea Fluxes for Use in General Circulation Models” , Journal of Atmospheric and Oceanic Technology, vol. 17, pp. 1421-1438.

3-      Naoki Hirose , C. Kim , J. H. Yoon , 1996 ,  “Heat Budget in the Japan Sea” , Journal of Oceanography, vol. 52, 553-574.

4-      Fan Y. , W. Brown , 2003, “The Heat Budget for Mt. Hope Bay”, The School for Marine Science and Technology,University of Massachusetts Dartmouth.

5-      یعقوبی، سیروس، مدل بودجه گرمایی خزر جنوبی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، ۱۳۸۰.

6-   مهرفر، حسام الدین و همکاران مطالعه و فرمولاسیون میزان بودجه گرمایی تحت اثر وزش بادهای شدید در خلیج گرگان ، نشریه علوم پایه دانشگاه آزاد، 1386، شماره 63، صفحه ۱۹-۳۱.

7-      سالنامه‌های هوا شناسی 1381-1388 ، سازمان هوا شناسی کشور.

8-   پور اصغر، ف، توزیع دما در سطح دریاچه‌ی ارومیه با استفاده از تصاویرماهواره‌ای پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس دانشکده‌ی علوم و فنون دریایی، 1383.

9-      Emery J. W. ,L. D. Talley and G. L. Pickard , 2005 , “Descriptive physical oceanography”, Elsevier.

10-  Stewart R. H. 2005, “Introduction to Physical Oceanography, Department of Oceanography”, Texas A&M University.

11-  Simonsen Kund, M.Haugan, 1996, “Heat Budgets of the Arctic Mediterranean and sea surface heat flux parameterizations for the Nordic Seas”, Journal of Geophysical Research, vol. 101, No. C3, 6533-6576

12-  Wunsch Carl , 2005 , “The Total Meridional Heat Flux and Its Oceanic and Atmospheric Partition” , Journal of Climate, vol. 18, pp. 4374-4380.

13-