بررسی سرانه و عوامل تاثیرگذاردردست یابی به فضای سبزمطلوب درشهرهای کوچک (مطالعه ‌موردی ‌شهر زیارتعلی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد رشته برنامه ریزی محیط زیست،، گروه برنامه ریزی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران. *(مسوول مکاتبات)

2 مربی رشته مهندسی فضای سبز،گروه زیست شناسی، دانشگاه سیستان وبلوچستان، زاهدان، ایران.

3 دانشیاررشته برنامه ریزی محیط زیست، گروه برنامه ریزی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

4 استادیار رشته برنامه ریزی محیط زیست، گروه برنامه ریزی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

فضای سبز نقش مهمی درپایداری یک شهر دارد که درصورت توجه به استاندارد های زیست محیطی وپراکنش مناسب آن در ارتباط با فاکتور­های مختلفی چون جمعیت، تراکم و مساحت، می­تواند نقش مثبتی را بر بهبود کیفیت زندگی ایفا کند. از همین رو بررسی و تحلیل کاربری فضای سبز و تعیین سرانه آن با استفاده ازمدل معماری بهرام سلطانی و تخمین حجم نمونه با استفاده از مدل کوکران در یکی از گرم و خشک­ترین شهرهای ایران و ارایه پیشنهاد­های ایده­آلی در راستای ایجاد تعادل درساختار کالبدی- اجتماعی شهر مورد مطالعه، به عنوان موضوع پژوهش حاضر می­تواند حایز اهمیت باشد.
این پژوهش از نوع کاربردی و براساس شیوه توصیفی _ تحلیلی نگاشته شده، که اقدام به جمع­آوری اطلاعات اسنادی (کتابخانه­ای) ومیدانی کرده که ابتدا با ایجاد مدل شاخص مشکلات فضای سبز شهری درقالب پنج شاخص وسپس شکستن این شاخص ها به چهارده مولفه، و امتیاز بندی این مولفه ها از 10-0 که نهایتا با استفاده ازتحلیل سلسله مراتبی، میزان درجه اهمیت هرکدام ازمولفه ها مشخص شد. همچنین 340پرسش نامه به طور تصادفی بین این تعداد شهروند توزیع شد.
نتایج پژوهش روشن ساخت که وضعیت موجود فضای سبز، پراکنش و توزیع آن در منطقه از استاندارد­های معمول در شهرهای کوچک به دور بوده و ساکنین آن را با مشکلاتی رو به رو کرده است. بیش ترین مشکل موجود درفضاهای سبزشهری کاستی درتجربه های متنوع بوده که میانگین 23/4 را به خود اختصاص داده و ازسویی محاسبات انجام شده نیزگویای کمبود مقدار فضای سبزی در حد 3/64977 متر مربع است. 

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 45، تابستان 97

 

بررسی سرانه و عوامل تاثیرگذاردردست یابی به فضای سبزمطلوب درشهرهای کوچک

(مطالعه ‌موردی ‌شهر زیارتعلی)

امید حیدری [1]*

Heydari.o@ut.ac.ir

بهروز نارویی [2]

اسماعیل صالحی [3]

لعبت زبردست [4]

تاریخ دریافت: 06/05/1395

 

تاریخ پذیرش: 03/09/1395

چکیده

فضای سبز نقش مهمی درپایداری یک شهر دارد که درصورت توجه به استاندارد های زیست محیطی وپراکنش مناسب آن در ارتباط با فاکتور­های مختلفی چون جمعیت، تراکم و مساحت، می­تواند نقش مثبتی را بر بهبود کیفیت زندگی ایفا کند. از همین رو بررسی و تحلیل کاربری فضای سبز و تعیین سرانه آن با استفاده ازمدل معماری بهرام سلطانی و تخمین حجم نمونه با استفاده از مدل کوکران در یکی از گرم و خشک­ترین شهرهای ایران و ارایه پیشنهاد­های ایده­آلی در راستای ایجاد تعادل درساختار کالبدی- اجتماعی شهر مورد مطالعه، به عنوان موضوع پژوهش حاضر می­تواند حایز اهمیت باشد.

این پژوهش از نوع کاربردی و براساس شیوه توصیفی _ تحلیلی نگاشته شده، که اقدام به جمع­آوری اطلاعات اسنادی (کتابخانه­ای) ومیدانی کرده که ابتدا با ایجاد مدل شاخص مشکلات فضای سبز شهری درقالب پنج شاخص وسپس شکستن این شاخص ها به چهارده مولفه، و امتیاز بندی این مولفه ها از 10-0 که نهایتا با استفاده ازتحلیل سلسله مراتبی، میزان درجه اهمیت هرکدام ازمولفه ها مشخص شد. همچنین 340پرسش نامه به طور تصادفی بین این تعداد شهروند توزیع شد.

نتایج پژوهش روشن ساخت که وضعیت موجود فضای سبز، پراکنش و توزیع آن در منطقه از استاندارد­های معمول در شهرهای کوچک به دور بوده و ساکنین آن را با مشکلاتی رو به رو کرده است. بیش ترین مشکل موجود درفضاهای سبزشهری کاستی درتجربه های متنوع بوده که میانگین 23/4 را به خود اختصاص داده و ازسویی محاسبات انجام شده نیزگویای کمبود مقدار فضای سبزی در حد 3/64977 متر مربع است. 

کلمات کلیدی: سرانه فضای سبز، مدل معماری بهرام سلطانی، شهرکوچک، شهر زیارتعلی.

 

 

Human & Environment., No. 45, Summer 2018

 

 

 

 


Studying Per Capita and the Factors Affecting the Attainment of a Favorable green space in small cities (Case study:  Zeyaratali city)

 

Omid Heidary [5]*(Corresponding Author)

Heydari.o@ut.ac.ir

Behrouz Narouyi [6]

Esmail Salehi [7]

Lobat Zebardast [8]

 

Abstract

Green space has an important role in the stability of a city. If environmental standards are met and a proper dispersion in connection ibith various factors suches population, density and area is observed, it can play a positive role in improving people’s quality of life. Hence analysis of green space application and determining its per capita through Bahram Soltani’s architectural model and estimating volume of the sample using Kocharan’s model in one of the most arid cities of Iran, and providing ideal suggestions in order to create a balance in the socio-physical structure of the aforementioned city, can be important as the subject of the current study.

Being a practical research, this study has been written based on a descriptive – analytic style, which collects documentary (library) and field data. It begins with creating an index model for problems in urban green spaces with five indices. Later these indices are classified into fourteen factors. Then the factors are scored from 0 to 10. Finally, the importance of each factor is specified by AHP. Also, 340 questionnaires were distributed among the citizens randomly.

The results of this study show that current situation of the green space, its dispersion and distribution in

the region is far from the usual standards in small cities and has made its residents face some isuses. The most problem in urban green space is lack of various experiments which stands at an average of 4.23.

Conducted calculations also show that this shortage of green space is up to 64977.3m2

Key Words: Per Capita Green Space, Bahram Soltani’s Architecture Model, Small City, Zeyaratali City.

مقدمه

 

امروزه شیوه زندگی مدرن شهری و توسعه روز افزون و بی رویه شهرها و معضلات زیست محیطی ناشی از آن سبب شده تا مفهوم شهرها بدون وجود فضای سبز موثر در اشکال گوناگون آن دیگر قابل تصور نباشد. شهرها به عنوان کانون های متمرکز فعالیت وزندگی انسان ها برای این که بتوانند پایداری خود را تضمین کنند چاره ای جز پذیرش ساختار و کارکردی متأثر از سیست مهای طبیعی را ندارند. بنابراین سلامت جامعه شهری بر تلفیق سیستم اکولوژیک طبیعی وابسته است. رشد توجه به ارتباط بین شهر وطبیعت نوید بخش یک هم گرایی اکولوژیکی با برنامه ریزی شهری است (1).  لذا باتوجه این مهم شهر زیارتعلی نیز به عنوان شهری کوچک دارای ساختاری کالبدی – اقتصادی و جمعیتی کوچک تر(درقیاس با سایر طبقه بندی های سیاسی) و پایدار شهری به معنای شیوه زیست و فعالیت محدودتر و تعادل بیش تر فعالیت ها و تقاضاهای شهری با شرایط حساس زیست محیطی و در نتیجه عوارض سوء کم ترمی باشد؛ این ویژگی ها ازشاخصه های محیطی واقتصادی شهرهای کوچک به حساب می آیند. از همین منظر در چنین ساختارشهری ای، هر خرد ناحیه تا حدود زیادی با خودکفایی و ملاحظات زیست محیطی در ادامه حیات کانون شهری، نقش تعیین کننده ای دارد به طوری که ساکنان آن ها، تمهیدات وتدابیری را به تبعیت و سازگاری با طبیعت اتخاذ نموده و پایداری و زندگی معناداری را عرضه می کنند(2) . در این میان امروزه جدا از موضوع شهرهای کوچک، فرآیند شهرنشینی سریع درتمام نقاط دنیا ازیک سو باعث شکل گیری محیط هایی مصنوعی شده است که درکشورهای توسعه یافته تاثیرفیزیکی وروانی این نواحی که آثاری نامطلوب را ایجاد می کنندراگسترش داده است. این تغییر در نواحی شهری باعث شده که اشتیاق بسیاری در مردم به منظور سهیم شدن آن ها در ایجاد نواحی طبیعی درون شهری متبلور شود. درآغاز، نواحی سبز به منظور پاسخ گفتن به اشتیاق ذاتی وطبیعی مردم ایجاد می شدند(3). لذا محققان تولیدات اجتماعی حاصل از فضاهای شهری را با پیچیدگی هایی که در محیط زیست شهری نابرابری ایجاد می کنند باهم ارتباط می دهند(4). ازهمین منظربه گفته فردریک لاوالمستد نیز پاسخ فیزیولوژیک انسان به زیبایی و تنوع زیستی اشکال و رنگ های طبیعی (مخصوصا سبز) قابل اندازه گیری نیستند، اما بهتر است که درمطالعات کیفیت محیط درنظر گرفته شوند(5).

ضرورت واهمیت موضوع

فضاهای سبز در شهرها ضرورت عناصر اکولوژیکی، زیبایی شناختی وارزش سرگرمی را بالا برده و این فضاها به همراه پارک ها جزو فضاهای باز شهری محسوب می شوند. امروزه نحوه توزیع ومکان گزینی پارک ها و فضاهای سبز در شهرها، آن‌هم ‌به‌ عنوان‌ یکی‌ازمهم ترین‌ مراکز خدمات‌رفاهی‌ وتفریحی، علاوه‌ برجنبه‌های ‌بهداشتی ‌وروانی،‌ درتوسعه ‌پایدارشهری ‌ازاهمیت‌ بالایی‌ برخورداراست(6). توانایی این فضاهای سبز عمومی به عنوان مسکن های طبیعی درمناطق شهری بسیارمفید می باشند. به طوری که وجود درختان وعلفزارها درفضاهای عمومی بیرون از خانه وابستگی های اجتماعی که درشهرهای امروزی روزبه روز ازهم گسسته می شوند را، قوت می بخشد و برای کاهش پرخاش گری ورسیدن به آرامش روحی بسیارموثرند وعاملی برای صمیمیت شده وهمچنین می توان از این مکان ها به عنوان منابع ومنافع اقتصادی برای شهروندان بهره جست (7). بنابراین فراهم نمودن خدمات مرتبط با حفظ وصیانت از این فضاها  می توانداز مهم ترین بخش های مورد توجه در مدیریت شهری  باشد(8).

با این شرایط گفتنی است که شهر مورد مطالعه درپژوهش حاضر، شهرزیارتعلی واقع در استان هرمزگان و شهرستان رودان است. مقصوداصلی انتخاب این موضوع والبته شهر مورد پژوهش ازتجربیات نگارندگان دراین شهر ناشی می شود و هدف از انجام این تحقیق نیز رسیدن به پاسخ صحیح پرسش های زیرمی باشد:

- اثربخشی اکولوژیکی فضای سبز شهری در شهرهای کوچکی مانند زیارتعلی به چه میزانی است ؟

- اظهارنظر و پیشنهادات شهروندان ، پیرامون عملکرد و وضعیت موجود فضای سبزشهر چگونه است؟

- مدل معماری بهرام سلطانی نشانگر چه مقدار کمبودی ازفضای سبزدرشهر موردمطالعه است؟

- امکان دردسترس بودن پارکها وفضای سبز توسط شهروندان درشهر مورد مطالعه به چه میزان است؟

- وضعیت کنونی فضای سبز این شهر نسبت به استانداردهای موجود در شهرهای کوچک به چه شکلی است؟

پس با نظر به مطالب فوق، وضعیت موجود فضای سبز در این شهرنه تنها ایجاد فضای سبزی استاندارد وبرنامه ریزی شده ای را تاکید می کند، بلکه بیش از هرزمان دیگری خواهان  فضای سبزی مطابق با اقلیم منطقه، به منظور برقراری موازنه اکولوژیک در مقابل محیط های انسان ساخت شده است. این پژوهش با توجه به مطالعات میدانی، یافته های اسنادی و... به مطالعه‌و بررسی وضعیت فضای سبز شهر زیارتعلی، که هدف اصلی آن، مطالعه تفضیلی وضعیت فضای سبز وکیفیت آن در شهر مورد مطالعه وهمچنین قیاس موضوع مورد بررسی (سرانه فضای سبز) که با درنظر گرفتن ابعاد جمعیتی، تراکم، مساحت شهرو استانداردها و... است، به نگارش درآمده است که به ضرورت انجام این تحقیق می افزاید.

چارچوب نظری و پیشینه تحقیق

ایده و موضوع مطالعه تاثیر کارکردی شهرها یا نقاط شهری کوچک در سطح منطقه ای و محلی، شاید اولین بار با کار جانسون (1970م) و بحث ((مرکز توسعه روستایی)) توسط فانل (1976م) آغاز و مطرح گردید که تقریبا جدیدترین موضوع در کار توسعه منطقه ای بود. به طور کلی در گذشته شهرها شواهدی برای تلاش انسان جهت تسلط بر طبیعت بوده اند. شهر محل تحقق خواست های انسان از طبیعت و کسب تجربه، مصرف و لذت از آن بوده است و توقع از طبیعت پایان ناپذیر فرض شده است(1). بر طبق معیارهای ارایه شده توسط سازمان ملل جهت تشخیص شهرهای کوچک از بقیه گروه های شهری، رقم یک صد هزار نفر سکنه و کمتراز آن است(جدول 1)، ولی در هر کشور و منطقه ای، با توجه به شرایط و مقتضیات جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی این معیار متفاوت می گردد. (2). شهرهای کوچک به دلیل موقعیتی که دارند در توسعه کشورهای کم رشد بسیار موثر می باشند. از همین سو به موجب اهمیت شهرهای کوچک، هاردوی و ساتروایت در سال1986اقدام به تالیف کتابی با نام نقش شهرهای کوچک و متوسط درتوسعه ملی و منطقه ای در جهان سوم نموده اند که نتایجی نظیر تاکید بر عدم تجانس شهرهای کوچک و متوسط با شهرهای بزرگ، تاثیر قدرت مند سیستم های جدید حمل ونقل بر توسعه مراکز کوچک شهری و ... را در بر داشت (9).  بعد از این کتاب در سال 1989نیز مقاله ای تحقیقی با عنوان شهرهای کوچک توسعه نگارش شد که در مجله مطالعات شهری انگلستان درج شده است. در این مقاله به توان های اقتصادی برای توسعه شهرهای کوچک در جهان سوم و جلوگیری از جریان مهاجرت از روستاها اشاره داشت (10). از این رو فضای سبزشهری به عنوان عاملی برای داشتن ارتباطاتی اکولوژیک درچنین شهرهای ضرورت داشته که واژه فضای سبزشهری، عبارتی نو محسوب می شود که کم تراز نیم قرن درادبیات برنامه ریزی شهری سابقه دارد.  فضای سبز درمنابع مختلف تعاریف متفاوتی رادارا می باشد. مثلا به گفته تایستا وهمکاران، فضای سبز شهری راشامل نواحی گیاهی محصورشامل پارک ها، جایگاه های درخت کاری شده، درختان تنها درگوشه ای از شهر وخیابان وهمچنین فضاهای سبزی که به عنوان دارایی های شخصی انسان محسوب است، تعریف نموده اند(11).


 

 

جدول1- نمونه ای از سلسله مراتب سطوح و مراکز با ابعاد تقریبی و جایگاه شهر کوچک در آن

طبقه

نقاط کالبدی

سطح

شعاع نفوذ

جمعیت در ناحیه (نفر)

            جمعیت درمرکز(نفر)

شهری

شهربزرگ

ملی منطقه ای حداقل 150

حداقل 500

حداکثر 30000

200000

200000

5000000

شهرمیانی و کوچک

منطقه حداقل 50

حداقل 150

حداکثر 7500

800000

210000

100000

روستایی

روستا شهر یا شهرک بخشی

بخش

حداقل 15

حداکثر 50

20000

100000

2000

2500

شهرک محلی یا

روستای بزرگ

دهستان

حداقل 5/7

حداکثر 15

5000

20000

500

2500

-روستای خدماتی

-روستای کشاورزی- دهکده

محلی

حداقل 5/2

حداکثر 5/7

500

5000

100

1000

 


 

 

مناظرسبزفضاهایی هستند که تعاریف ومفاهیم گوناگونی داشته ولی به طور عام به کاربری ای از زمین (درهرشهر و منطقه) اطلاق می شود که با گیاهانی طبیعی ویا مصنوعی پوشیده شده است(3). ویا بر اساس تعریف سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، فضای سبز شهری بخشی از فضاهای باز شهری است که عرصه های طبیعی یا اغلب مصنوعی آن زیر پوشش درختان، درختچه ها، بوته ها، گل­ها، چمن­ها، و سایر گیاهانی است که بر اساس نظارت و مدیریت انسان، با درنظر گرفتن ضوابط، قوانین و تخصص های مرتبط با آن برای بهبود شرایط زیستی، زیستگاهی و رفاهی شهروندان، حفظ و نگهداری یا احداث می­شود(12).

بنابراین با توجه به مبانی نظری فوق به طورکلی نقش ساختارهای سبزدربرنامه ریزی منظرشهری اهمیت بسزایی داشته و متخصصین منظر با تلفیق ساختارهای سبزشهری به عنوان بخشی ازطرح توسعه ای شهربه برنامه ریزی اصول وراهکارهایی به منظوررفع انتظارات جامعه، بهبودمنافع اقتصادی، اجتماعی و شرایط محیطی درشهرها کمک‌می‌کنند(13). دراین بین به نقل ازمنابعی دیگر مناظرسبزفضاهایی هستند که تعاریف ومفاهیم گوناگونی داشته ولی به طور عام به کاربری ای از زمین (درهرشهر ومنطقه ) اطلاق می شود که با گیاهانی طبیعی ویا مصنوعی پوشیده شده است(3). ویا بر اساس تعریف سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، فضای سبز شهری بخشی از فضاهای باز شهری است که عرصه های طبیعی یا اغلب مصنوعی آن زیر پوشش درختان، درختچه ها، بوته ها، گل ها، چمن ها، وسایر گیاهانی است که بر اساس نظارت و مدیریت انسان، با درنظر گرفتن ضوابط، قوانین و تخصص های مرتبط با آن برای بهبود شرایط زیستی، زیستگاهی ورفاهی شهروندان، حفظ ونگهداری یا احداث می شود(12). بنابراین با توجه به مبانی نظری فوق به طورکلی نقش ساختارهای سبزدربرنامه ریزی منظرشهری اهمیت بسزایی داشته و متخصصین منظر با تلفیق ساختارهای سبزشهری به عنوان بخشی ازطرح توسعه ای شهربه برنامه ریزی اصول وراهکارهایی به منظوررفع انتظارات جامعه، بهبود منافع اقتصادی، اجتماعی و شرایط محیطی درشهرها کمک ‌می‌کنند(13). از سویی به گفته کلی و همکاران فضاهای سبز نقش بی نظیری در ساخت سرمایه اجتماعی ایفا می کنند (14) و از عناصر اصلی چشم اندازهای شهری محسوب می شوند (15). لذا توسعه فضای سبز شهری در شهرهای کوچکی نظیر شهر زیارتعلی با توجه به خدمات، زیرساخت ها، و فعالیت های مولد به طور بالقوه وبالفعل، می توانند نقش مهمی در برانگیختن توسعه در عرصه های روستایی داشته باشند . کانون چنین شهرهای کوچکی به عنوان حلقه های اتصالی با نواحی روستایی، محور کار درتوسعه منطقه ای قرار می گیرند(2). درهر حال دربسیاری ازمطالعات شهری ازجمله مطالعات فضای سبز(درهرطبقه سیاسی)، پیش ازهرنوع برنامه ریزی، بایستی استانداردها وسرانه ها راتعریف نمود.

استاندارد، بیان گر وضعیتی بهینه است که در نظریه ها و سلیقه های گوناگون دخالت دارد. استاندارد فضاهای باز و سبز، دارای بعد اجتماعی، رفاهی و تکنیکی است که با توجه به مکان و موقعیت اقلیمی و فرهنگ خاص ساکنان محل مورد نظر، همچنین نیازها و ارزش های آنان فراهم می شود و ابعاد خاص خود را می طلبد(15). با این شرایط نمی توان برای سراسر ایران، سطح یاحجم استاندارد واحدی را برای فضای سبزارایه کرد، زیرا کمیت فضای سبز، ساخت، انتخاب گونه و ... دقیقا به شرایط اقلیمی، خصوصا بیوکلیماتیک هرمنطقه بستگی دارد. گلاوسون دراین باره معتقد است که استاندارد؛ یک راهنمای کلی است ونه دستورالعمل صریح، وسودمندی آن نیز فقط دراین‌ مفهوم ‌قابل ‌ارزیابی‌ مثبت ‌است.( 16).

پس در نظام شهرسازی مدرن و شهرسازی معاصر ایران در موارد بسیار زیادی نگاه صرفا سرانه ای به فضای سبز شهری وجود داشته است. ازسویی دیگر، در روند اختصاص سرانه های فضای سبز نیز ارقام و اعداد متفاوتی از سوی نهادهای مختلف اعلام شده است. به طور مثال بخشی از این ارقام واعداد از سوی سازمان محیط زیست کشور و سازمان پارک ها وفضای سبز شهر تهران است که به ترتیب 30 تا 50 متر مربع و 25 تا 50 متر مربع سطوح سرانه فضای سبز شهری را پیشنهاد داده شده است(12). لذا نمودار (1) میزان سرانه پیشنهادی فضای سبز از سوی نهادها وافراد مختلف را نشان می دهد. با کمی دقت در تحلیل نمودار زیر می توان دریافت که سرانه موجود فضای سبز شهر زیارتعلی چیزی حدود 7مترمربع است که این مقدار سرانه با میزان سایر سرانه های پیشنهادی تفاوت معنا داری را دارد.


 


 


نمودار1- میزان سرانه پیشنهادی فضای سبز سازمان های مختلف

 

 

مواد وروش تحقیق

 

پژوهش حاضر، ازنوع کاربردی بوده و با روشی توصیفی – تحلیلی صورت گرفته است .

لازم به ذکر است که جمع آوری اطلاعات با روش اسنادی و مبتنی بر آمار ارایه شده توسط شهرداری و بخش داری شهر زیارتعلی صورت گرفته است. همچنین دراین پژوهش از روش مشاهده میدانی، ابتدا با ایجاد مدل شاخص مشکلات فضای سبز شهری درقالب پنج شاخص وسپس شکستن این شاخص ها به چهارده مولفه، و امتیاز بندی این مولفه ها از 10-0 که نهایتا با استفاده ازتحلیل سلسله مراتبی، میزان درجه اهمیت هرکدام ازمولفه‌ها مشخص‌شده‌است. همچنین 340پرسش نامه(به روش لیکرت) را که درارتباط با سنجش میزان رضایت شهروندان از عملکرد ووضعیت موجود فضای سبز شهر است را به طور تصادفی بین این تعداد شهروند توزیع شده است. گفتنی است که برای برآورد سرانه فضای سبز، روش پیشنهادی مدل معماری بهرام سلطانی به کاربرده شده است. درمدل بهرام سلطانی به عنوان یکی از مدل های متداول مورد استفاده در زمینه برنامه ریزی وطراحی فضای سبز، فاکتورهایی چون ویژگی های اقلیمی، کیفیت محیط زیست، تعداد واحدهای مسکونی مورد استفاده قرار می گیرد. بر این اساس، طیف های مختلف حرارتی متناسب با شرایط ایران مطالعه، و برای هریک از آن ها ضریبی اختصاص داده شده است. در یکی دیگراز مراحل این مدل، طبقه بندی طیف متوسط حداکثر دمای هوا درگرم ترین ماه ، سال و ضرایب فضای سبز، مورد تاکید است. به طوری که برای منظور نمودن ویژگی های اقلیمی محل مورد برنامه ریزی، از عامل متوسط حداکثردمای هوا درگرم ترین ماه سال، که معیاری مناسب برای تشخیص شدت گرمای هوا در تابستان است، صورت می گردد. همچنین برای دخالت دادن ویژگی های کیفی محیط در محاسبات، از پارامتر آلودگی هوا استفاده می شود.

با توجه به این که اطلاعات کمی در این زمینه بسیار ناچیز است، در ارزیابی پارامترهای مذکور از چهار معیار توصیفیِ بسیار مناسب با ضریب فضای سبز0(آلودگی هوا اصلاً وجود ندارد)، مناسب با ضریب فضای سبز 1 (آلودگی هوا در برخی ساعات شبانه روز وجود دارد)، نامناسب با ضریب فضای سبز 2 (آلودگی هوا در ساعات شبانه روز در ایام سال وجود دارد) و بسیار نامناسب با ضریب فضای سبز 3 (آلودگی هوا در تمام ساعات شبانه روز در ایام سال وجود دارد)، استفاده می شود.  در مرحله بعدی، از تعداد افراد ساکن در اتاق های یک واحد مسکونی ، برای دخالت عوامل اجتماعی در سرانه ها استفاده می شود که در مراحل بعدی این پژوهش به تشریح مورد اشاره قرارداده خواهد شد . در مجموع می توان گفت که این مدل به عنوان یکی از مدل های ساده، اما کاربردی در مدیریت و برنامه ریزی شهری محسوب می گردد. نتایج آن به ویژه در کشورهایی مانند ایران که در کمربند اقلیمی خشک و نیمه خشک قرار دارد، می تواند اهمیت فراوانی داشته باشد. حال گفتنی است که فرمول محاسبه میزان سرانه فضای سبز بر اساس مدل معماری کامبیز سلطانی به شرح رایطه(1) ذیل می باشد(بهرام سلطانی، کامبیز، 1379):

Qt max + Qeq + Qpx          رابطه (1)

ضریب اقلیمی فضای سبز                         Qt max

ضریب کیفیت محیط فضای سبز                     Qeq

ضریب‌نفر/ اتاق فضای سبز                        Qp/r   

دراین پژوهش جهت به دست آوردن حجم نمونه نیز از مدل کوکران استفاده شده است که به صورت رابطه(2) در زیر آمده است:

مدل کوکران:                                   

n=حجم نمونه

n=z^ (2_pq)/ (1+1/N (z^ (2_pq)/d^2 -1))      رابطه(2)

N=حجم جمعیت آماری (3075)

z=درصدخطای معیار ضریب اطمینان قابل قبول (96/1)

p=نسبتی ازجمعیت (5/0)

q=نسبتی ازجمعیت (5/0)

d=درجه اطمینان (95/0). حال با توجه به مدل فوق حجم نمونه 5955/341 بدست آمده است.

منطقه مورد مطالعه

استان هرمزگان ازاستان هایی است که در اقلیم گرم وخشک قرار دارد. قرار گرفتن این استان در عرض های جغرافیایی نزدیک به مدار راس سرطان سبب بالا بودن‌میانگین‌دمادراکثرماههای‌سال‌ می‌شود(17). شهرزیارتعلی نیزبه عنوان یکی از بخش‌های ‌این ‌استان ‌با مساحتی‌معادل3142000 کیلومترمربع(شکل 4) در شرق استان هرمزگان و از بخش های توابع شهرستان رودان محسوب می شود( شکل های1 و 2). جمعیت این شهر نیز بنابر آخرین سرشماری انجام شده در سال 1390، 3075 نفر بوده است که هرساله نیز به این مقدار افزوده می شود(جدول 2).  این بخش در مختصات 27 درجه و11 دقیقه و 53 ثانیه شمالی و 54 درجه و 22 دقیقه و 7 ثانیه جنوبی واقع است. لازم به ذکر است که فاصله این شهر تا مرکز استان هرمزگان (شهر بندرعباس) 130کیلومتر می باشد(18).  بنا برشرایط ذکر شده آب وهوای شهر زیارتعلی به دلیل نزدیکی به دریا بسیار مرطوب وشرجی بوده ودرتابستان تحت تاثیر وزش بادهای گرمی است.

 

جدول2-جمعیت، تعداد و بعد خانوارسال های اخیر در شهر زیارتعلی منبع:( 18)

 

سال 1375

سال 1385

سال 1390

جمعیت

1907

2184

3075

تعداد خانوار

323

528

669

بعدخانوار

9/5

3/5

6/4


 


نقشه 1- مکان ومحدوده قرارگیری شهرزیارتعلی دراستان هرمزگان       منبع:(19)


 


یافته های پژوهش

 

ازاطلاعات بدست آمده از این پژوهش برآمده که، دروضعیت موجود شهر زیارتعلی تناسبی میان میزان جمعیت، وسعت و نیز سرانه فضای سبز موجود، آن هم مطابق با استانداردهای تعریف شده ملاحظه نمی شود و مشکلات بسیار زیادی دراین فضاها وجود دارد. لذا با ملاحظه اینکه شهرزیارتعلی در مسیرتوسعه وپیشرفت ساخت وساز قرار داشته، در رابطه با فضاهای سبز می توان گفت که طراحی وبرنامه ریزی دقیق ومناسب، خود ازعوامل موثردر کارایی فضا، ایمنی وسایل و حتی برقراری امنیت در پارک ها و فضاهای سبزتفریحی به شمار می رود، که اهمیت آن دو چندان خواهد شد.

به ویژه آنکه امروزه پارک های شهری و فضاهای سبزبیش از آنکه مورداستفاده شهروندان باشند، به محلی برای بزهکاری های اجتماعی تبدیل شده است. از همین رو مدلی از شاخص ها ومولفه های مربوط به ایجاد مشکلات درفضاهای سبزشهری به همراه میانگین رتبه ای و درجه اهمیت آنها ایجاد شده است که توسط کارشناسان اهل فن تکمیل شد که درزیر به نتایج این پرسش نامه ها اشاره شده است(جداول 3،4،5).  

این مدل شامل پنج شاخص نبود حس مکان، عدم شفافیت مالکیت، کمبود حس امنیت، عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن و کاستی در تجربه های متنوع می باشد که این شاخص ها به  چهارده مولفه شکسته شده است.

درجدول (4)شاخص های نبود حس مکان و عدم شفافیت مالکیت آمده است، که شاخص نبود حس مکان میانگین 20/4 و عدم شفافیت مالکیت نیز میانگین 36/3 را به خود اختصاص داده است. 

با توجه به میانگین امتیازات کسب شده توسط هرکدام از مولفه شاخص های نبود حس مکان و عدم شفافیت مالکیت، تحلیل سلسله مراتبی مولفه های آنها به صورتی حاصل آمد که: در
شاخص نبود حس مکان، مولفه های آگاهی اندک ازنشانه های تاریخی با کسب امتیاز 515/. بالاترین درجه اهمیت، نبود نشانه­ها و نمادهای کافی با کسب امتیاز247/. ویکنواختی زیاد درفضای سبز وپوشش های گیاهی با 238/. پایین درجه اهمیت را به خود اختصاص داد. در شاخص عدم شفافیت مالکیت، مولفه مشخص نبودن مسئول با امتیاز570/. به عنوان بالاترین درجه اهمیت، سپس مشخص نبودن مکان های مورد استفاده با امتیاز270/. و نهایتا مولفه مشخص نبودن افراد مسئول کنترل فعالیت ها با کسب امتیاز160/. حائز پایین ترین درجه اهمیت شد. لذا گفتنی است که برای بهترنشان دادن این تحلیل به صورت نمودارهایی در زیر نشان داده شده اند.

 

جدول3-مدل شاخص های مشکلات فضاهای سبزشهری

مدل مشکلات فضای سبز درفضاهای شهری

نبودحس مکان

عدم شفافیت مالکیت

کمبود حس امنیت

عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن

کاستی درتجربه های متنوع

 


 

جدول4- میانگین رتبه ای شاخص های نبود حس مکان و عدم شفافیت مالکیت درفضاهای شهری

شاخص ها

متغیر

فراوانی رتبه ها

میانگین

 رتبه ای

 

 

خیلی کم(1)

کم(2)

متوسط(3)

زیاد(4)

خیلی زیاد(5)

میانگین

رتبه ای

نبود حس مکان

نبود نمادها و نشانه های کافی

-

-

2

5

3

4.1

آگاهی اندک از نشانه های تاریخی

-

-

1

3

6

4.5

یکنواختی زیاد درفضای سبز وپوشش های گیاهی

-

1

2

3

4

4

 

میانگین مجموع رتبةهای شاخص (1)

4.2

عدم شفافیت مالکیت

مشخص نبودن مسئوول

-

-

2

5

3

4.1

عدم تشخیص مکان های مورد

-

-

1

3

6

4.5

مشخص نبود افراد مسئوول کنترل فعالیت ها

-

1

2

3

4

4

 

 

میانگین مجموع رتبه های شاخص (2)

3.36

 

نمودار2- وزن درجه اهمیت مولفه های شاخص نبود حس مکان درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

نمودار3- میزان میانگین رتبه ای مولفه های شاخص نبود حس مکان درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

نمودار4- میزان میانگین رتبه ای مولفه های شاخص عدم شفافیت مالکیت درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

نمودار5- وزن درجه اهمیت مولفه های شاخص عدم شفافیت مالکیت درفضای سبزشهر زیارتعلی

 


درجدول (5) نیزشاخص های کمبود حس امنیت، عدم وجود مکانهای راحت برای لذت بردن و کاستی درتجربه های متنوع آمده است، که شاخص کمبود حس امنیت میانگین 4، عدم وجود مکانهای راحت برای لذت بردن میانگین 4.05 و نهایتا شاخص کاستی درتجربه های متنوع نیز میانگین 4.23 را به خود اختصاص داده است. با توجه به میانگین امتیازات کسب شده توسط هرکدام از مولفه های شاخص های کمبود حس امنیت، عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن و کاستی درتجربه های متنوع، تحلیل سلسله مراتبی مولفه های آنها به صورتی حاصل آمد که: در شاخص کمبود حس امنیت، امتیاز حاصله ازهمه مولفه های آن با هم برابر بوده اند. در شاخص عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن نیز، مولفه وجود مکان های کم برای نشستن با امتیاز667/. به عنوان بالاترین درجه اهمیت، سپس فقدان مکان های مناسب برای راه رفتن و... با امتیاز333/.حائز درجه اهمیت پایین تری شد. لذا گفتنی است که برای بهترنشان دادن این تحلیل به صورت نمودارهایی در زیر نشان داده شده اند.


 

جدول5- میانگین رتبه ای شاخص های کمبود حس امنیت وعدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن وکاستی درتجربه های متنوع درفضاهای سبز شهری

شاخص ها

متغیر

فراوانی رتبه ها

میانگین رتبه ای

 

 

خیلی کم(1)

کم(2)

متوسط(3)

زیاد(4)

خیلی زیاد(5)

میانگین رتبه ای

کمبود حس امنیت

فقدان مکان های کاربرپسند

-

-

2

6

2

4

حس فضای بی دفاع

-

1

1

5

3

4

خسته کننده وکسل کننده بودن

-

-

2

6

2

4

 

میانگین مجموع رتبةهای شاخص (3)

4

عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن

وجود مکان های کم برای نشستن

-

-

2

4

2

4.2

فقدان مکان های مناسب برای راه رفتن و...

-

-

1

3

3

3.9

 

 

میانگین مجموع رتبه های شاخص (4)

3.36

کاستی درتجربه های متنوع

کمبود گیاهان متنوع ورنگارنگ

-

-

2

4

4

4.2

فقدان تحریک بصری

-

-

1

6

3

4.2

فقدان مقیاس انسانی

-

-

2

3

5

4.3

 

 

میانگین مجموع رتبه های شاخص (5)

4.23

                     

 

 


نمودار6- میزان میانگین رتبه ای مولفه های شاخص کمبود حس امنیت درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

نمودار7- وزن درجه اهمیت مولفه های شاخص عدم شفافیت مالکیت درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

نمودار8- میزان میانگین رتبه ای مولفه های شاخص عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

نمودار9- وزن درجه اهمیت مولفه های شاخص عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

نمودار10- میزان میانگین رتبه ای مولفه های شاخص کاستی درتجربه های متنوع درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

نمودار11- وزن درجه اهمیت مولفه های شاخص کاستی درتجربه های متنوع درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

با توجه به نمودار مولفه های میانگین رتبه ای و وزن درجه اهمیت پنج شاخص موثردرمشکلات فضای سبزشهری، نمودار(12) نیز میانگین رتبه ای این پنج شاخص را به شکلی کلی تحلیل کرده است. با نظربه نمودار زیر شاخص کاستی درتجربه های متنوع که با رنگ قرمز نمایش داده شده است با میانگین رتبه ای 4.23 نسبت به شاخص های نبود حس مکان، عدم وجود مکانهای راحت برای لذت بردن، کمبود حس امنیت و نهایتا شاخص عدم شفافیت مالکیت تفاوت معناداری را دارا است، بنابراین الویت بندی مشکلات فضای سبز شهرزیارتعلی به شرحی است که بیان شد.


 

نمودار12- میزان میانگین رتبه ای شاخص های مشکلات درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 

 

مشکلات درفضای سبزشهر زیارتعلی

 

 لذا از سویی برای سنجش کارآمدی فضای سبز شهری، معیارهای گوناگونی در اختیار مدیران سامانه های شهری قرار دارد. پیش از هرچیز باید مشخص گردد که فضای سبز موجود تا چه حد بر اساس سرانه استاندارد کفایت می کند (20). حال در این میان گفتنی است که سرانه فضای سبز وچگونگی دسترسی به فضاهای سبز وپارک های موجود در این شهر با توجه به مشکلات فوق الذکر شرایط بغرنجی را دارد. همان طور که قبلا گفته شد شهر زیارتعلی با جمعیتی معادل 3075 نفر و مساحتی معادل 3142000 هکتار فقط معادل 9/6 متر مربع سرانه فضای سبز را دراختیار دارد (18) که این رقم کم بوده و البته با توجه به شرایط آب وهوایی و اقلیم شهر این مقدار سرانه نامعقول می باشد (جدول6). حال لازم به یادآوری است که چنین وضعیتی ناشی از عدم توجه وبرنامه ریزی صحیح در ارتباط با توزیع صحیح فضای سبز بوده که با توجه به فاکتورهای بسیارمهمی چون پراکندگی جمعیت شهر، وکم توجهی به نیاز مبرم شهروندان به این فضای حیاتی است. بنابراین اهمیت دادن وتوجه به فاکتورهای جمعیتی، وسعت و پراکنش فضای سبز باید درالویت مدیران ومسئوولان شهری باشد، لذا با توجه به اینکه فضاهای سبز دریک شهر ریه های تنفسی آن شهر محسوب می شوند، طبق استاندارد ها و ضوابط ملی، باید 15درصد از سطح زمین را درمناطق شهری فضای سبز واماکن ورزشی به خود اختصاص دهد(21).

 

جدول6- وضعیت موجود فضای سبزشهرزیارتعلی       منبع:(18)

مساحت(مترمربع)

موقعیت

ردیف

7167

اراضی زراعی حول شهر

1

255503/6

باغات

2

ناچیز

معابر

3

بسیارناچیز

پارک ها

4

 

عکس هوایی(1) ضعف وکمبود فضای سبز و عدم پراکندگی صحیح فضای سبز را به خوبی نشان می دهد و به روشنی می توان ملاحظه نمود که با حذف نخلستان های انبوه اطراف شهر که  کارکردی اکولوژیکی را نداشته، به شکل خصوصی بوده و از چرخه تفریحی واجتماعی خارج اند، عاملی است که به خودی خود باعث می شود کمبود وعدم توزیع استاندارد فضاهای سبز بیشتر به چشم بیاید. حال علاوه برفقدان کارکرد عمومی نخلستان ها، درتعداد پارکها و وفضاهای سبزعمومی درشهر مورد مطالعه نیز ضعف وکمبود محسوسی را می توان شاهد بود. در این میان لازم به ذکر است که این شهر با چنین وسعتی فقط دو پارک و دو میدان کوچک شهری را دارد که این فضاها نیز فاقد طراحی کاشت صحیح بوده و مقدار سرانه این فضاها نیز به گونه ای است که به راحتی قابل اغماض می باشد. با شرایط حاکم بر این شهر حضور میدانی محققان در سطح شهر مورد مطالعه وتوزیع 340 پرسش نامه کوتاه در میان ساکنین شهر باعث روشن تر شدن بهتر این کمبود برای این محققان شده است. جدول شماره 7 نظر سنجی ای که از مردم صورت گرفته است را نشان می دهد که میزان رضایت مردم از کارکرد و وضعیت موجود فضای سبز منطقه را به نمایش گذاشته است. لذا نتایج حاصله از این نظرسنجی به خوبی روشن کرد که وضعیت فضای سبز و مکان گزینی آنها دچار مشکلاتی می باشد که میزان رضایت مردم ‌نیز بر این ‌امرصحه‌گذاشته‌ است.

نتایج حاصله از میزان رضایت شهروندان درمورد هرپنج پرسش صورت گرفته درپرسش نامه به شرح زیر است که: در پرسش به دلیل وجود فضای سبزی با کیفیت به طور منظم ازفضای سبز استفاده می کنم بیشترین رای کسب شده مربوط به کاملا مخالفم با 66درصد آراء که معادل رای 225 نفراست، درپرسش، دسترسی به فضای سبز از محل زندگی ام به راحتی برایم امکان پذیر است، بیشترین رای با کسب 94/32 درصد آراء که معادل رای 112 نفرااست مربوط به گزینه کاملا مخالفم، شهرداری زیارتعلی درنظم وارتقای فضای سبزشهرکوشش مناسبی را داشته است، بیش ترین رای با کسب 40 درصد آراء که معادل رای 136نفراست مربوط به گزینه مخالفم، به نظرم پارک وفضای سبز به طورصحیح واستانداردی درشهرپراکنده شده اند، بیش ترین رای با کسب 41درصد آراء که معادل رای 140 نفراست مربوط به گزینه کاملا مخالفم، و درنهایت درپرسش ازوضعیت موجود فضای سبز شهرزیارتعلی رضایت دارم، گزینه مخالفم با اختصاص 05/37 درصد آراء که معادل رای 126 نفرمی باشد حائز حداکثررای شد.


 

جدول7- میزان رضایت مردم از کارکرد و وضعیت فضای سبز شهر زیارتعلی       ماخذ: (نگارندگان، 1394)

کاملا موافقم

موافقم

نظری ندارم

مخالفم

کاملا مخالفم

شرح

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

به دلیل وجود فضای سبزبا کیفیت به طور منظم ازاین فضای سبز استفاده می کنم

0

8.52٪

29

0

25.2٪

86

66٪

225

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

دسترسی به فضای سبز ازمحل زندگی برایم به سادگی امکان پذیر می باشد

6.76٪

23

15.29٪

52

20٪

68

25٪

85

32.94٪

112

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

شهرداری منطقه درنظم وارتقای فضای سبز منطقه کوشش مناسبی داشته است

4.41٪

15

32.35٪

110

15.29٪

52

40٪

136

7.94٪

27

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

به نظرم پارک و فضاهای سبز در شهربه طور صحیح و استاندارد توزیع و پراکنده شده اند

17

19.11٪

65

6.47٪

22

28.23٪

96

41.17٪

140

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

ازوضیعت موجود فضای‌سبز در شهر رضایت دارم

11٪

11

16.47٪

56

15.29٪

52

37.05٪

126

31.17٪

106


 

 

محاسبه سرانه فضای سبزبا استفاده از مدل معماری بهرام سلطانی

محاسبه سرانه فضای سبز از طریق مدل بهرام سلطانی بسیار دقیق می باشد و ازهمین رو میزان سرانه فضای سبز درشهرهای ایران می تواند بین 7 تا 70 مترمربع متغیر باشد. دراین روش، محاسبه با استفاده کردن از ضرایبی که در ذیل به آنها اشاره شده است انجام شده است.

  • ویژگی های اقلیمی
  • کیفیت محیط زیستی
  • تراکم نفر/ اتاق در واحدهای مسکونی

 بدین منظور یکی از روش هایی که برای محاسبه سرانه فضای سبز معقول و مناسب وجود دارد، بهره گیری ازروش کامبیز بهرام سلطانی بوده که فرمول آن در زیر امده است.

 

درجدول شماره 8 طیف های مختلف حرارتی متناسب با شرایط ایران و برای هریک از آنها ضریبی اختصاص داده شده است (22). در این فرمول منظور از tmax همان متوسط حداکثر دمای هوا در گرم ترین ماه سال می باشد که معیاری مناسب برای تشخیص شدت گرمای هوای تابستان است.

پس با توجه به اینکه حداکثر دمای هوای شهر در مرداد ماه به بالای 40درجه می رسد، ضریب فضای سبز عدد 4 (بسیار نامناسب) به این پارامتر تعلق می گیرد. منظور ازeq نیز کیفیت محیط می باشد. لذا برای دخالت دادن ویژگی های کیفی محیط در محاسبات، از پارامتر الودگی هوا استفاده می شود. با توجه به اینکه اطلاعات کمی در این زمینه ناچیز می باشد، از چهار معیار توصیفی که در جدول زیر آورده شده است استفاده می شود. حال باتوجه به این جدول، وضعیت آلودگی هوای شهر زیارتعلی به گونه ای می باشد که آلودگی اصلا وجود ندارد. بنابراین با توجه به جدول6 ضریب فضای سبزی‌که‌به‌این پارامتر اختصاص داده می‌شود، عدد0( بسیارمناسب ) می باشد. حال در مرحله سوم منظور از p/r میزان تراکم نفر/اتاق می باشد. لذا از تعداد افراد ساکن در اتاق های یک واحد مسکونی، برای دخالت ‌عوامل‌اجتماعی در سرانه ها استفاده می شود. جدول شماره 10 به منظور ارائه ضرایب اجتماعی مورد نیاز در تعیین سرانه فضای ‌سبزتهیه ‌شده ‌است.

 

جدول8-طیف­های مختلف حرارتی متناسب با شرایط ایران       ماخذ:(23)

ردیف

C طیف حرارتی

توضیحات

ضرایب فضای سبز

1

≤ 25

بسیار مناسب

0

2

30 - 25

مناسب

1

3

35 - 30

قابل قبول

2

3

40 - 35

نامناسب

3

4

40≤

بسیار نامناسب

4

 

جدول9- کیفیت محیط و فضای سبز     

ماخذ: (23)

ردیف

کیفیت محیط

ضرایب فضای سبز

توضیحات

1

بسیار مناسب

0

آلودگی هوا اصلا وجود ندارد

2

مناسب

1

آلودگی هوا در برخی از ساعات شبانه روز وجود دارد

3

نامناسب

2

آلودگی هوا در ساعات شبانه روز در ایام سال وجود دارد

4

بسیارنامناسب

3

آلودگی هوا در تمام ساعات شبانه روز در ایام سال وجود دارد

 

جدول10- کیفیت محیط       ماخذ: (23)

ردیف

تراکم نفر/ اتاق

کیفیت

ضرایب فضای سبز

1

یک نفر/ اتاق

مناسب

0

2

دو نفر / اتاق

نامناسب

1

3

سه نفر / اتاق

بسیارنامناسب

2

 

براساس این جدول، معیار شرایط مطلوب این است که هریک از ساکنان یک واحد مسکونی اتاق خاص خود را داشته باشند. بر این مبنا، هرچه بر تعداد افراد ساکن در یک اتاق افزوده شود، به همان نسبت کیفیت فضای سبز مسکونی کاهش می یابد و نیاز به فضای سبز خارج از فضای مسکونی فزونی می یابد. در همین ارتباط ضریب مناسب فضای سبز برای شهر زیارتعلی عدد 0 (مناسب) می باشد. حال با استفاده از روش پیشنهادی محاسبه سرانه فضای سبز شهری، برای محاسبه سرانه فضای سبز شهر زیارتعلی، هر سه ضریب بدست آمده را بایکدیگر جمع کرده و سپس عدد حاصل را دررقم 7 متر مربع ضرب می کنیم.  حال دراین میان با توجه به میانگین حداکثر دمای هوا در شهر زیارتعلی، عدد اختصاص داده شده به ضریب فضای سبز عدد 4 می باشد، حال نیز با نگاه به جدول شماره 9و در ضمن بررسی های انجام شده می توان گفت که کیفیت محیط در شهر زیارتعلی به صورتی است که آلودگی هوا اصلا وجود ندارد؛ پس عدد ضریب فضای سبز مناسب برای این شرایط 0 می باشد. وسپس در مرحله سوم نیز با در نظر گرفتن جمعیت و واحدهای مسکونی در این شهر، ضریب فضای سبز مناسب برای این شهر عدد0 می باشد. گفتنی است که با توجه به اینکه سرانه فضای سبز در شهرهای ایران بین 70 تا 7 متر مریع تغییر می کند. از همین رو عدد بدست آمده (عدد4) را در عدد 7 ضرب می کنیم تا میزان سرانه فضای سبز برای هر نفر که در این جا همان 28 متر مربع برای هر نفر می باشد بدست آید. پس با این حال مقدار سرانه فضای سبز پیشنهادی (28 متر مریع برای هر نفر) با مقدار سرانه فضای سبز موجود که معادل 9/6 متر مربع برای هر نفربوده، فاصله بسیار زیادی دارد. از همین رو گفتنی است که مقدار کمبود فضای سبز در این شهر چیزی حدود 3/64977 متر مربع می باشد(جدول 11). نهایتا نتیجه گرفته می شود که شهر زیارتعلی از جهت کاربری های فضای سبز و وجود پارک که مورد مطالعه قرار گرفته در وضعیت نامطلوبی قرار دارد. پس با محاسبه ضرایب زیر:  

Qt max + Qeq + Qpx     = Q

 ضریب اقلیمی فضای سبز                     4  = Qt max

ضریب کیفیت محیط فضای سبز               0    = Qeq

ضریب نفر/ اتاق فضای سبز                       0  = Qpr

مترمربع  28=7x4        4=0+0+4

 

جدول11- مساحت سرانه فضای سبز موجود و پیشنهادی        ماخذ: (نگارندگان: 1394)

مساحت فضای سبز موجود در شهر زیارتعلی (مترمربع)

مساحت فضای سبز پیشنهادی برای شهر زیارتعلی (مترمربع)

کمبود فضای سبز شهر زیارتعلی (مترمربع)

7/21122

86100

3/64977

 

نتیجه گیری 

عرصه های عمومی، مهم ترین بخش شهرها و محیط های شهری اند. در چنین عرصه هایی بیشترین تماس، ارتباط و تعامل بین انسانها رخ می دهد و این عرصه ها تمامی بافت شهری را که مردم به آن دسترسی فیزیکی و بصری دارند را شامل می شود.

یکی از مهم ترین عناصر اینمجموعه ها، پارک ها و فضاهای سبز شهری اندکه همواره نقشی فعال را در سلامتی شهر و شهروندان ایفا نموده اند.

اما درپژوهش حاضر که درمورد فضای سبز شهر زیارتعلی بوده است، حاصل تکمیل پرسشنامه های مربوط به شاخص ها، مولفه ها وتحلیل سلسله مراتبی نتایج پرسش نامه های مذکوربه نحوی است که مشخص شد که بیشترین و بارزترین مشکل درفضاهای سبزشهرزیارتعلی به ترتیب مربوط به شاخص های کاستی درتجربه های متنوع، نبود حس مکان، عدم وجود مکان های راحت برای لذت بردن، کمبود حس امنیت ونهایتا شاخص عدم شفافیت مالکیت هستند که میزان میانگین رتبه ای شاخص های ذکرشده به ترتیب: 4.23، 20/4، 4.05، 4 و3.36 بدست آمده است. پس با نگاه به نتایج حاصل شده از پرسش نامه های مربوط به متخصصان اهل فن می توان نتیجه گرفت که باید به سمتی حرکت کرد که شاخص کاستی درتجربه های متنوع را که نسبت به سایرشاخص ها نیز تفاوت معناداری را نشان می دهد، تعدیل کرد.

دراین میان از نتایج حاصل از پرسش نامه های رضایت مندی مردم نیز برمی آید که به طورکلی نظرات مردم ازلحاظ میزان کیفیت، دسترسی ورضایت مندی ازعملکردشهرداری حدودا متوسط روبه پایین را نشان می دهد.

نهایتا با نظربه نتایج حاصله از هردوپرسش نامه مربوط به متخصصان اهل فن و مردم حاصل می آید که شرایط فضای سبزوکیفیت و دسترسی آن دراین شهر شرایط ایده الی را دارا نمی باشد. لذا محاسبه سرانه فضای سبزشهرزیارتعلی با استفاده از مدل معماری بهرام سلطانی براین واقعیت صحه گذاشته است به طوری که پس از محاسبه سرانه به این نتیجه رسیدیم که سرانه فضای سبزدراین شهربه ازای هرنفربایستی28مترباشد، درصورتی که درحال حاضرمیزان سرانه فضای سبزبه ازای هرنفرحدود6.9مترمربع برای هرنفربوده است. که به واقع میزان وسعت فضای سبزدراین شهرکمبودی معادل 64.977مترمربعی را به خود می بیند، که رفع این کمبود مساحت فضای سبز را دراین شهر به 86100 مترمربع می رساند ازآنجایی که شهرزیارتعلی(شهری کوچک) با توجه به طبقه سیاسی که دارد در گسترش و انتشار توسعه به نواحی تحت نفوذ خود، نقش مفید و موثری را ایفا می کند. پس برای تحقق این توسعه لازم است که فضای سبزآن به عنوان اجزای حیاتی یک شهر ترمیم شود. ازنگاهی دیگر، با توجه به روند گسترشی ورو به جلوی شهر زیارتعلی و افزایش واحد های مسکونی و نتیجتا افزایش جمعیت و تراکم آن باعث می شود که موضوع فضای سبز شهری و سرانه آن اهمیت بیشتری را به خود بگیرد. لذا مجموع عوامل مذکور باعث می شود که شوق و ذوق شهروندان جهت گذراندن اوقات فراغت برای دسترسی و استفاده از پارک ها و فضای سبز عمومی افزایش یابد. در نهایت  برای رفع مشکلات فضاهای سبزو افزایش سرانه در شهر زیارتعلی پیشنهادهای زیرمطرح می شود:

  • ساخت پارک ها وایجاد فضاهای سبزبزرگتربا امکانات بیشتر، البته با گسترش بررسی ها و انجام مطالعات فرهنگی، جمعیتی و اقتصادی روستاهای مختلف تحت نفوذ شهر زیارتعلی
  • اهمیت دادن به توزیع عادلانه پارک و فضاهای سبز با نظربه مشکلات کاربران در استفاده از این فضاها (با توجه به نتیجه پرسش نامه پژوهش).
  • فراهم آوردن زمینه ای جهت افزایش نقش و مشارکت مردم در حفظ وتوسعه فضای سبز در شهر، چراکه دریک شهر مردم کاربران فضای سبز شهری اند. بنابراین نگهداری از این فضاها را نباید فقط به شهرداری و مسئوولان شهری محدود کرد بلکه جایگاه مردم شهر و نحوه مشارکت آنها باید تعریف ودر دستور کار قرار گیرد. یکی از این راه ها با ارایه آموزش های فرهنگی و غیر رسمی و همچنین مشارکت مستقیم برخی گروه ها مانند بازنشستگان، زنان خانه دار، دانش آموزان و ... می توان سبب جذب مشارکت های عمومی شود.

منابع

1-      زبردست، اسفندیار،( 1383) ، اندازه شهر، مرکزمطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی ومعماری، چاپ اول.

2-      فنی، زهره، (1382) ، شهرهای کوچک، رویکردی دیگر در توسعه منطقه ای، انتشارات سازمان شهرداری های کشور، چاپ دوم.

3-      Bayram Cemil Bilgili, Ercan Gökyer, (2012), Urban Green Space System Planning, Çankırı Karatekin University, Çankırı2Bartın University, Bartın Turkey.                          

4-      Nik Heynen،Harold A. Perkins،Parama Roy، (2006) ، The Political Ecology of Uneven Urban Green Space the Impact of Political Economy on Raceand Ethnicity in Producing Environmental Inequality in Milwaukee.

5-      آذری دهکردی، فرود ، (1386) ، اصول اکولوژی سیمای سرزمین ، درمعماری سیمای سرزمین و‌ برنامه ریزی کاربری زمین ، تهران، نشرآیلار.

6-   محمدی، م، پرهیزگار، ع ،(1388) ، تحلیل توزیع فضایی و مکان گزینی پارک های شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی مطالعه موردی منطقه 2 شهر زاهدان، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 23.

7-   محمدی، ج، محمدی ده چشمه، م، ابافت یگانه، م، (1386) ، ارزیابی کیفی نقش فضاهای سبزشهری و بهینه سازی استفاده شهروندان ازآن درشهرکرد، محیط شناسی ، سال سی و سوم،شماره 44.

8-      Lindholst، Andrej Christian (2008) ، Improving contract design and management for urban green-space maintenance through actionresearch ،WWW.ScienceDirect.com. Urban Forestry & Urban Greening 7 (2008).

9-      Hardoy. J. E $ Satterthwaite. D,(1986) ,Small and Intermedediate Urban Centeres .

10-  Choguill.ch, (1989), Small Towns and Development: A Tale from two countries .    

11-  George Bull, Badrock Design, (2013), Green Infrastructure an integrated approach to land use.

12- لطفی، صدیقه، مهدی، علی ،(1393) ، بررسی پراکنش، استانداردها و محاسبه سرانه فضای سبزشهری براساس مدل بهرام سلطانی، موردشناسی:منطقه شماره یک شهرقم، جغرافیا و آمایش شهری – منطقه ای، شماره 10.

13-  خان سفید، مهدی،(1390) ، اصول برنامه ریزی فضای سبز شهر، سازمان شهردار ها و دهیاری ها کشور، چاپ اول.

14-  زیاری، کرامت، مهدنژاد،ح و فریاد پرهیز،(1388)، مبانی وتکنیک های برنامه ریزی شهری، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران.

15-  Rabare،rose susan. okech،roslyne and Georgemark onyango (2009) ، the role of urban parksand socio – economic ، development: casestudy of kisumu Kenya، Number 31(12) /August 2009 

16-  Maria zaninn، Elisabet.Dos santos، Joseedurado and Carlos Henke-Oliveira (2005) ، Environmental Analysis and Zoning for an Urban Park Management Purpose، Vol.48، n. 4، July 2005.

17-  دبیری، ف، ملکی، م، (1388) ، بررسی ظرفیت های حقوقی مرتبط با جلوگیری از تخریب و تغییر کاربری، فضای سبز.

18- عالی زاده ایسینی، حکیمه، حیدری هنگامی، آزیتا، داودی پور،صغری، جهانشاهی، سهیلا، باوقارزعیمی، نساءو زمانی، کوروش،(1393) ، استان شناسی هرمزگان، چاپ چهارم، شرکت چاپ ونشر کتابهای درسی ایران(سهامی خاص).

19-  مهندسین مشاور، (1394) ، شهرداری زیارتعلی.  

20-  www.google.acom

21-  مهدوی دامغانی، ع، عرفانیان سلیم، ر، (1391) ، گفتاری در ضرورت فضای سبز شهری مفاهیم، کارکردها و الزامات.

22-  شیعه، اسماعیل ، (1369)، مقدمه ای بر مبانی برنامه ریزی شهری، چاپ اول، انتشارات دانشگاه علم وصنعت، تهران.

23-  بهرام سلطانی،ک، (1374)، پیشنهاد روش محاسبه سرانه فضای سبزشهری، مجله آبادی.

 

 


 

 

 

 

 

 

 



1- کارشناسی ارشد رشته برنامه ریزی محیط زیست،، گروه برنامه ریزی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران. *(مسوول مکاتبات)

2- مربی رشته مهندسی فضای سبز،گروه زیست شناسی، دانشگاه سیستان وبلوچستان، زاهدان، ایران.

[3]- دانشیاررشته برنامه ریزی محیط زیست، گروه برنامه ریزی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

[4]- استادیار رشته برنامه ریزی محیط زیست، گروه برنامه ریزی محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

[5]- Department of Environmental Planning, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran.*(Corresponding Author)

[6] - Department of Environmental Planning, Faculty of Environment, University of Sistan and Balouchestan, Iran

[7]- Department of Environmental Planning, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran

[8]- Department of Environmental Planning, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran

 

1-      زبردست، اسفندیار،( 1383) ، اندازه شهر، مرکزمطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی ومعماری، چاپ اول.

2-      فنی، زهره، (1382) ، شهرهای کوچک، رویکردی دیگر در توسعه منطقه ای، انتشارات سازمان شهرداری های کشور، چاپ دوم.

3-      Bayram Cemil Bilgili, Ercan Gökyer, (2012), Urban Green Space System Planning, Çankırı Karatekin University, Çankırı2Bartın University, Bartın Turkey.                          

4-      Nik Heynen،Harold A. Perkins،Parama Roy، (2006) ، The Political Ecology of Uneven Urban Green Space the Impact of Political Economy on Raceand Ethnicity in Producing Environmental Inequality in Milwaukee.

5-      آذری دهکردی، فرود ، (1386) ، اصول اکولوژی سیمای سرزمین ، درمعماری سیمای سرزمین و‌ برنامه ریزی کاربری زمین ، تهران، نشرآیلار.

6-   محمدی، م، پرهیزگار، ع ،(1388) ، تحلیل توزیع فضایی و مکان گزینی پارک های شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی مطالعه موردی منطقه 2 شهر زاهدان، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 23.

7-   محمدی، ج، محمدی ده چشمه، م، ابافت یگانه، م، (1386) ، ارزیابی کیفی نقش فضاهای سبزشهری و بهینه سازی استفاده شهروندان ازآن درشهرکرد، محیط شناسی ، سال سی و سوم،شماره 44.

8-      Lindholst، Andrej Christian (2008) ، Improving contract design and management for urban green-space maintenance through actionresearch ،WWW.ScienceDirect.com. Urban Forestry & Urban Greening 7 (2008).

9-      Hardoy. J. E $ Satterthwaite. D,(1986) ,Small and Intermedediate Urban Centeres .

10-  Choguill.ch, (1989), Small Towns and Development: A Tale from two countries .    

11-  George Bull, Badrock Design, (2013), Green Infrastructure an integrated approach to land use.

12- لطفی، صدیقه، مهدی، علی ،(1393) ، بررسی پراکنش، استانداردها و محاسبه سرانه فضای سبزشهری براساس مدل بهرام سلطانی، موردشناسی:منطقه شماره یک شهرقم، جغرافیا و آمایش شهری – منطقه ای، شماره 10.

13-  خان سفید، مهدی،(1390) ، اصول برنامه ریزی فضای سبز شهر، سازمان شهردار ها و دهیاری ها کشور، چاپ اول.

14-  زیاری، کرامت، مهدنژاد،ح و فریاد پرهیز،(1388)، مبانی وتکنیک های برنامه ریزی شهری، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران.

15-  Rabare،rose susan. okech،roslyne and Georgemark onyango (2009) ، the role of urban parksand socio – economic ، development: casestudy of kisumu Kenya، Number 31(12) /August 2009 

16-  Maria zaninn، Elisabet.Dos santos، Joseedurado and Carlos Henke-Oliveira (2005) ، Environmental Analysis and Zoning for an Urban Park Management Purpose، Vol.48، n. 4، July 2005.

17-  دبیری، ف، ملکی، م، (1388) ، بررسی ظرفیت های حقوقی مرتبط با جلوگیری از تخریب و تغییر کاربری، فضای سبز.

18- عالی زاده ایسینی، حکیمه، حیدری هنگامی، آزیتا، داودی پور،صغری، جهانشاهی، سهیلا، باوقارزعیمی، نساءو زمانی، کوروش،(1393) ، استان شناسی هرمزگان، چاپ چهارم، شرکت چاپ ونشر کتابهای درسی ایران(سهامی خاص).

19-  مهندسین مشاور، (1394) ، شهرداری زیارتعلی.  

20-  www.google.acom

21-  مهدوی دامغانی، ع، عرفانیان سلیم، ر، (1391) ، گفتاری در ضرورت فضای سبز شهری مفاهیم، کارکردها و الزامات.

22-  شیعه، اسماعیل ، (1369)، مقدمه ای بر مبانی برنامه ریزی شهری، چاپ اول، انتشارات دانشگاه علم وصنعت، تهران.

23-  بهرام سلطانی،ک، (1374)، پیشنهاد روش محاسبه سرانه فضای سبزشهری، مجله آبادی.