ارایه چارچوبی با در نظر گرفتن ملاحظات بهداشت، ایمنی و محیط ‌زیست در تخریب ساختمان‌ها با استفاده از FAHP (مطالعه موردی: سعادت‌آباد تهران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد رشته ایمنی، بهداشت و محیط‌زیست، گروه برنامه‌ریزی مدیریت، دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار گروه مدیریت صنعتی و مالی، دانشکده مدیریت و حسابداری، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران. *(مسوول مکاتبات)

3 استادیار گروه مدیریت دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر به ارایه چارچوبی به منظور بررسی مسایل بهداشت، ایمنی و محیط زیست در ارتباط با تخریب ساختمان­ها می­پردازد. برای این منظور  ابتدا مشکلات موجود در زمینه تخریب ساختمان در شهر تهران و کمبودهای موجود در قوانین کشوری و شهری شناسایی شد. بررسی مشکلات موجود در کنار مطالعه حادثه سعادت آباد نشان داد که مبحث تخریب نیاز به چاره اندیشی و اقدامات موثر و سریع دارد. در کنار استخراج نقایص موجود، فاکتورهای موثر در تخریب ساختمان با توجه به مقالات موجود و نتایج تلاش محققان گذشته بدست آمد و این فاکتورها با توجه به نظرات کارشناسان مربوطه اعم از اعضای هیآت ­علمی دانشگاه و پیمانکاران تخریب با استفاده از روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی اولویت بندی شده و فاکتورهای مهم شناسایی شدند. در نهایت با استفاده از نتایج حاصل شده و با توجه به اهمیت فاکتورهای موجود راهکارهای اصلاحی و یک الگوی عملکردی برای بهبود شرایط کنونی ارایه شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 46، پاییز 97

 

ارایه چارچوبی با در نظر گرفتن ملاحظات بهداشت، ایمنی و محیط ­زیست در تخریب ساختمان­ها با استفاده از FAHP (مطالعه موردی: سعادت­آباد تهران)

 

محمد حسین شاه آبادی[1]

محمد رضا فتحی [2]*

Reza.fathi@ut.ac.ir

محمد حسن ملکی[3]

 

تاریخ دریافت: 11/06/1395

تاریخ پذیرش:03/09/1395

 

چکیده

پژوهش حاضر به ارایه چارچوبی به منظور بررسی مسایل بهداشت، ایمنی و محیط زیست در ارتباط با تخریب ساختمان­ها می­پردازد. برای این منظور  ابتدا مشکلات موجود در زمینه تخریب ساختمان در شهر تهران و کمبودهای موجود در قوانین کشوری و شهری شناسایی شد. بررسی مشکلات موجود در کنار مطالعه حادثه سعادت آباد نشان داد که مبحث تخریب نیاز به چاره اندیشی و اقدامات موثر و سریع دارد. در کنار استخراج نقایص موجود، فاکتورهای موثر در تخریب ساختمان با توجه به مقالات موجود و نتایج تلاش محققان گذشته بدست آمد و این فاکتورها با توجه به نظرات کارشناسان مربوطه اعم از اعضای هیآت ­علمی دانشگاه و پیمانکاران تخریب با استفاده از روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی اولویت بندی شده و فاکتورهای مهم شناسایی شدند. در نهایت با استفاده از نتایج حاصل شده و با توجه به اهمیت فاکتورهای موجود راهکارهای اصلاحی و یک الگوی عملکردی برای بهبود شرایط کنونی ارایه شده است.

کلمات کلیدی: تخریب، بهداشت، ایمنی، محیط­زیست، پسماند ساختمانی، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی، سعادت آباد تهران.

 

 

 


 

Human & Environment., No. 46, Autumn 2018

 

 

 

 


Providing a Framework based on Health, Safety and Environment (HSE) consideration using FAHP in the Demolition of Buildings

(Case study: Saadat Abad Tehran)

 

Mohammad Hossein Shahabadi  [4]

Mohammad Reza Fathi [5]*(Corresponding Author)

Reza.Fathi@ut.ac.ir

Mohammad Hasan Maleki [6]

 

Abstract

This study provides a framework to examine the issues of health, safety and environmental concerns associated with the demolition of the buildings. For this purpose, firstly, the existing problems, in the field of building’s demolition in Tehran and deficiencies in state and municipal laws were identified. Checking the existing problems in association with the study of Saadat Abad incident showed that demolition topic, requires fast actions and effective remedies. Besides extraction of the existing defects, according to the available literature and the results of the researcher's efforts, Effective factors on buildings demolition were obtained. According to the experts, including university professors and demolition contractors, significant factors were identified and prioritized using FAHP method. Finally, after obtained results and the significance of the factors, corrective strategies and a functional model for improving the current circumstances is presented.

Key Words: Demolition, Health, Safety, Environment, Construction waste, Fuzzy AHP, Saadat Abad Tehran.

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

 

کارگاه­های عمرانی یکی از پرخطرترین فضاهای کاری به شمار می روند که از دیدگاه تنوع خطرات موجود نیز با توجه به روال کاری در آن، در زمره کارگاه­های خطرناک به حساب می­آیند. آمار نشان می دهد در حوادث رخ داده در انواع صنایع کشور ژاپن که یکی از امن­ترین و ضابطه­مندترین کشورها از نظر رعایت مقررات به حساب می­آید، مرگ و میر در کارگاه های ساختمانی با فاصله زیادی در صدر علل فهرست مرگ و میرهای شغلی جا گرفته است.  با رشد فزاینده توسعه و اجرای طرح­ها و پروژه­های عمرانی در کشور، متاسفانه شاهد آن هستیم که آمار حوادث و وضعیت بهداشت و سلامت شغلی در این بخش وضعیت مناسب و مطلوبی را نداشته و در عین حال روند فزاینده و نگران کننده ای را در طول سالیان اخیر دنبال می­کند. امروزه در حالی که در بسیاری از صنایع و کارخانجات، موضوع ایمنی، بهداشت و محیط ­زیست به عنوان یک مقوله ساختارمند دنبال می شود و با هدف مدیریت پیشگیرانه حوادث همراه با برنامه ریزی های دقیق به کار گرفته می شود، شاهد هستیم در پروژه ها و طرح های عمرانی، به مقوله ایمنی، بهداشت و محیط ­زیست به صورت ابتدایی و صرفاً بر پایه مدیریت علاج بخشی و منفعلانه نگریسته می شود. نتیجه طبیعی این نگرش، رشد روز افزون آمار حوادث در پروژه­های کشور می­باشد. عملیات تخریب در بسیاری از فعالیت‌های ساختمانی و عمرانی به عنوان اولین و حساس‌ترین بخش از عملیات اجرایی است. متاسفانه طی سال‌های اخیر آمار حوادث صنعت ساختمان در کشور نمایان گر آن است که تخریب­‌های غیراصولی، خسارات مالی، زیست ‌محیطی و مهم‌تر از آن­ها آسیب‌های جانی سنگینی را به همراه داشته است. مساله قابل تامل اینجاست که آسیب‌های مذکور در تخریب ساختمان‌های یک یا چند طبقه، بروز کرده‌اند و در آینده‌ای نزدیک، عمر مفید ساختمان‌ها با تعداد طبقات بیش تر و همچنین سازه‌های گوناگون (سیلوها، سدها، منابع بتنی، سوله‌ها و...) رو به پایان بوده که در صورت عدم آمادگی و پیش‌بینی تمهیدات لازم در این زمینه، صنعت ساختمان با چالشی اساسی روبه‌رو خواهد شد. عملیات تخریب همواره به عنوان یکی از حساس ترین مراحل کارهای عمرانی به لحاظ مسایل ایمنی می باشد. توجه به این امر بسیار مهم است که در حال حاضر مساله تخریب در ارتباط با ساختمان های نه چندان بلند و در حد یک یا چند طبقه مطرح بوده است اما در آینده ای نه چندان دور و با پایان یافتن عمر سازه های بلند مرتبه و هم چنین با افزایش قیمت زمین و نیاز به ساختمان­های بلندتر، با تخریب این سازه ها مواجه خواهیم شد. و در صورت عدم آمادگی، چاره‌اندیشی و پیش‌بینی تمهیدات لازم در این زمینه، صنعت ساختمان با چالشی اساسی روبه‌رو خواهد شد. در ارتباط با تخریب می توان به سه مسئله بهداشت، ایمنی و محیط ­زیست[7] پرداخت. در تخریب مسائل بهداشتی اهمیت بسیاری دارد از جمله صدا و لرزش موارد مرتبط با بهداشت می باشند. همچنین توجه به مصالح استفاده شده در ساختمان که ممکن است روش­های مختلفی برای تخریب آن ها وجود داشته باشد، اما انجام برخی از روش­ها موجب تبعات بهداشتی شوند. ایمنی در تخریب نیز جزء جدایی ناپذیر است به طوریکه اگر مسایل ایمنی در تخریب ساختمان­ها رعایت نگردد ممکن است جان انسان­ها (کارگران به­طور مستقیم و شهروندان به صورت غیر مستقیم) به خطر بیفتد. تخریب به عنوان یک عملیات بالقوه خطرناک شناخته می شود، لذا در تمامی مراحل بایستی روش­ها، تجهیزات و مواد مورد استفاده در راستای به حداقل رساندن خطر به کار گرفته شوند.  بسیار مهم است که ریسک­های بهداشتی و ایمنی به وسیله ارزیابی ریسک مناسب و قبل از شروع کار شناسایی گردند و اقدامات لازم جهت کاهش ریسک در حین کار به عمل آید. در رابطه با دیگر مسایل محیط­زیستی ناشی از تخریب می­توان به مساله گرد و غبار و سر و صدای ایجاد شده ناشی از روش­های مختلف تخریب و همچنین نحوه دفن ضایعات ساختمانی و روش­های استفاده مجدد از نخاله­های ساختمانی اشاره کرد. تخریب بناها تولید آلاینده­هایی می کند که می تواند برای محیط زیست اطراف ساختمان­های مورد تخریب و کارگران فعال در این حرفه خطراتی در بر داشته باشد. از جمله مهم ترین ذرات خطرناک که بر اثر تخریب ساختمان­ها حاصل می­شود، ذارت آزبست است (1).

 بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد عواملی کلیدی‌ در بروز مشکلات و چالش­های ناشی از تخریب دخیل هستند که مهم‌ترین آن ها عبارتند از فقدان نگرش مهندسی و مدیریتی به مقوله تخریب، به ‌کارگیری روش‌های سنتی و پررنگ بودن نقش نیروی کار در عملیات تخریب، عدم گرایش به روش‌ها و متدهای نوین و به ‌کارگیری ماشین آلات، ضعف در دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌های موجود، فقدان موسسات و شرکت‌های تخصصی، فقدان و کمبود نیروی کار ذی‌صلاح، عدم نظارت کافی بر فرآیند تخریب توسط عوامل دخیل و سازمان‌های ذی‌ربط. با نگاهی به ضوابط و اصول مهندسی تخریب مشخص می‌شود که این عملیات نیازمند برنامه‌ریزی بوده و به عبارتی دیگر تخریب ایمن به جای قدرت بدنی نیازمند قوه تفکر و تعقل است. متاسفانه در کشور ما و در پروژه­های عمرانی مساله تخریب جدی گرفته نشده و برنامه ای برای آینده آن نیز در نظر نداریم. بنابراین ضروری است که در رابطه با روش­های تخریب و مسایل ناشی از آن از جمله مسایل بهداشتی، ایمنی و محیط­زیستی مطالعات جامع صورت گیرد. محقق امیدوار است که بتواند علاوه بر معرفی روش­های تخریب به مسائل بهداشت، ایمنی و محیط زیست آن ها توجه داشته و نظر متخصصین و پیمانکاران را در این زمینه جویا شود. در ادامه سوالات تحقیق به صورت ذیل ارایه می گردند:

- چه خطراتی (ایمنی و بهداشتی) در عملیات تخریب برای کارگران و افراد حاضر در سایت وجود دارد؟

- چه خطراتی (ایمنی و بهداشتی) در ارتباط با بیرون سایت وجود دارد؟

- اثرات زیست محیطی مرتبط با عملیات تخریب کدام است؟

- شاخص­های موثر در تخریب کدام است؟

- شاخص­ها دارای چه درجه­ای از اهمیت می­باشند؟

ادبیات تحقیق

در این قسمت به سه بحث بهداشت، ایمنی و محیط ­زیست می­پردازیم که در ادامه ارایه می گردد:

بهداشت H (خطرات بهداشتی)

به منظور شناسایی خطرات بهداشتی بسیار مهم است که کاربری ساختمان مورد تخریب مشخص باشد. خطرات اصلی که کارگران تخریب گر در معرض آن قرار دارند، استنشاق و یا بلع مواد خطرناک و یا واکنش و جذب مواد از طریق پوست است. این مواد شامل:

الف) گازها، دود و گرد و غبار که از طریق استنشاق این مواد ممکن است عوارض حاد یا مزمن سمی، حساسیت زایی، سرطان زایی، فیبروز شدن و خفگی را بوجود آورد.

ب) گرد و غبار، پودر و مایعات که ممکن است سمی یا خورنده بوده و در تماس با پوست منجر به بیماری­هایی از قبیل آماس پوست و سرطان گردد. مانند مواد منبسط­ شونده غیرانفجاری که معمولا قلیایی بوده و به هنگام کار با آن­ها باید از دستکش استفاده شود.

ج) گرد و غبارات بی­اثر که حجم زیاد آن­ها می­تواند منجر به حساسیت و التهاب گردد.

آلودگی­ها در سایت باید شناسایی گردند که این کار می تواند حاصل مطالعه بر روی کاربری پیشین ساختمان و مواد برجامانده از قبیل بررسی منبع­ها و تانکرها و ضایعات آلی باشد.

شناسایی و ارزیابی خطرات بهداشتی

در مواردی که در ارزیابی اولیه مشخص می­شود مواد آلاینده در ساختمان وجود دارد، باید از افراد متخصص کمک گرفته و مواد خطرناک موجود شناسایی گردند. پس از شناسایی مواد، خطر آن ها از نظر خطر استنشاق، بلعیدن و تماس با پوست مشخص شده و ارزیابی ریسک صورت می­گیرد. سپس اقدامات احتیاطی لازم بیان می­گردد. نظارت در ارتباط با مسایل بهداشتی در طول عملیات تخریب نیز صورت می­گیرد و برنامه ریزی­های لازم در این زمان انجام می­شود. مشکلات بهداشتی کارگران نیز باید در طول انجام پروژه مورد ارزیابی قرار گیرد و گزارش­های لازم تهیه گردد.

شناسایی و روش­های دفع مواد خطرناک

آب­های کثیف و آلوده

انباشت آب در هر مکانی می­تواند موجب آلودگی ­شود. آب آلوده را نیز باید تصفیه کرد و سپس در محیط رها کرد. آب کثیف نیز می­تواند در فاضلاب دفع گردد.

آزبست

آزبست­ها در اشکال مختلف در ساختمان استفاده می­شود، به عنوان مثال آزبست در صفحات عایق آزبستی، لوله­ها و بویلرها، عایق­های حرارتی و صوتی، سیمان آزبستی، لوله­کشی و فیلترها و پوشش­های سیمانی و زینتی وجود دارد و فرض بر این است که از آزبست در موارد بالا استفاده شده باشد مگر آن که در ارزیابی­ها به خلاف آن برسیم. بررسی و تحقیق اولیه، باید وجود آزبست و محل های احتمالی آن را مشخص کند . از آنجا که مصالح آزبستی در محل دیگ های بخار و سرویس ها، لوله ها، سقف ها و دیوارهای جدا کننده به مصرف می­رسند، باید این اماکن با دقت مورد آزمایش قرار گیرند، از این قسمت ها باید نمونه برداری صورت گیرد و به وسیله افراد ذی صلاح شناسایی شود . اشخاصی که کار نمونه برداری از آزبست را انجام می دهند، باید حفاظ مناسب داشته باشند و نمونه ها باید در یک کیسه پلاستیکی دربسته قرار گیرد . نمونه ها باید عمیق باشد، چون ممکن است هسته مرکزی حاوی آزبست باشد . باید تجهیزات لازم برای شناسایی به کار گرفته شود و احتیاط های لازم انجام گیرد. در هنگام تخریب، پخش گرد و غبار آزبست ایجاد گرفتاری می کند که برای جلوگیری از صدمات، باید وسایل حفاظت شخصی در اختیار افراد ذی ­ربط قرار گیرد. تخریب آزبست باید با احتیاط و دقت صورت گیرد. در زمان تخریب ساختمان ها باید با بکارگیری روش های مناسب و تحت مراقبت شدید فرآورده های گوناگون آزبست با آب آمیخته شده و بارگیری و تخلیه آن با دقت انجام گیرد . این مصالح باید پس از تخلیه در زباله دان های ویژه، بلافاصله و به نحوی مؤثر پوشانیده شوند. قبل از تخریب باید سایت ارزیابی شده و آزبست استفاده شده، مقدار و نوع آن مشخص گردد. آزبست قبل از تخریب ساختمان باید از محل دفع شود تا از پراکندگی آن در هوا جلوگیری به عمل آید. به هنگام دفع آزبست و بعد از آن نیز کنترل میزان آزبست موجود در محیط نیاز است. در آخر آزبست باید زیر نظر ارگان­های مربوط و در محل­های مجاز دفع گردد.

سرب

در جایی که احتمال وجود سرب مطرح است مانند رنگ های حاوی سرب و یا لوله های فاضلاب و غیره، باید هنگام کار دقت کافی به عمل آید. برای افرادی که کار تخریب را به عهده دارند، باید لباس های محافظ، رسپیراتور، تهویه محلی و تجهیزات پزشکی برای مقابله با خطرات احتمالی مهیا باشد (2).

مواد شیمیایی و دیگر مواد خطرناک بدون فیبر چنان چه کاربری مکان­های در معرض تخریب به گونه­ای بوده است که در آن از مواد شیمیایی، رنگ­های درخشان کننده رادیواکتیو، رنگ­های بر پایه سرب، جیوه، اسید، حلال­های قلیایی، مواد دود زا، مواد عمل آوری چوب و ... استفاده شده باشد، بررسی و ارزیابی باید توسط یک متخصص باصلاحیت صورت گیرد.

مواد شیمیایی نیز باید شناسایی شده و مورد ارزیابی ریسک قرار گیرد و اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی و مسایل مربوط به حمل­و­نقل و دفع آن ها پیش­بینی گردد.

ایمنی S

اجرای دستورالعمل­های سلامت و ایمنی افراد در درون و بیرون کارگاه از مراحل ابتدایی کار است و شامل گروه­های زیر می شود:

الف) افرادی که قبل از تخریب درگیر کار می باشند. (مانند متصدیان نقشه­برداری)

ب ) افرادی که مستقیما درگیر عملیات تخریب می باشند

ج ) افرادی که می توانند تحت تاثیر عملیات قرار بگیرند اما مستقیما درگیر مراحل «الف» و «ب» نیستند. (برای مثال اعضای جامعه و افرادی که در همسایگی پروژه می باشند از این دسته­اند.)

تدابیر ایمنی پیش از شروع عملیات تخریب

به منظور رعایت مسایل ایمنی بایستی قبل از شروع عملیات عمرانی برنامه ریزی کرد. در این بین برخی نکات وجود دارد که در نگاه اول بسیار ساده به نظر می رسند، اما برای پیش برد ایمن کار در حین اجرا بسیار مهم می باشند. یکی از این نکات مشخص کردن مکان­های امن و مکان­های خطرناک پیش از شروع کار است. پس از تعیین مکان­های امن و خطرناک بسیار مهم است که افراد زیر را در جریان نتیجه کار قرار دهیم:

الف) مسولین محلی از جمله شهرداری منطقه

ب ) صاحبان خانه­ها و اماکن تجاری مجاور

ج ) مسولین ذی ربط در ارتباط با معابر عمومی

د ) دیگر افرادی که تحت تاثیر عملیات تخریب قرار می گیرند.

تعیین مکان­های ایمن از مواردی است که در طول انجام پروژه درگیر آن خواهیم بود. و بسیار مهم است که مکان­های امن به همراه مسیرهای دسترسی ایمن در درون سایت به صورت دوره­ای مشخص گردند. یکی دیگر از اقداماتی که قبل از تخریب بایستی صورت گیرد تعیین محل تمام تاسیسات زیرزمینی و روزمینی است که این تاسیسات شامل سیستم آبرسانی، خطوط برق، کابل های تلفن و دیگر تجهیزات ارتباطی است. و چنان چه در حین عملیات تخریب قرار است برخی از تاسیسات در خارج از محیط سایت تخریب گردند، بایستی سازمان های مربوطه در جریان قرار بگیرند. هم چنین کابل ها و لوله هایی که در جریان عملیات تخریب و در اثر حرکات زمین ممکن است آسیب ببینند بایستی شناسایی گردند. حرکات زمین ممکن است ناشی از تردد وسایل نقلیه بر روی پیاده روها و یا ارتعاش زمین ناشی از رفت و آمد تجهیزات و یا سقوط واریزه ها صورت بگیرد. از موارد بسیار مهمی که پیش از تخریب بایستی لحاظ گردد روش های اجرایی برای مقابله با شرایط اضطراری از قبیل آتش سوزی و انفجار است. در برنامه مقابله با شرایط اضطراری موارد و نکاتی که نباید انجام شود مشخص می شود و به افراد برای مقابله با شرایط اضطراری در صورت وقوع، مسولیت داده میشود. علاوه بر افرادی که مسولیت هایی را عهده دار می شوند بقیه افراد نیز باید برای شرایط اضطراری آموزش لازم را ببینند. تجهیزات کمک­های اولیه مورد نیاز متناسب با اقداماتی که در کارگاه صورت می­گیرد، نیز پیش بینی می­گردد.

محیط­ زیست E (حفاظت از محیط­زیست)

تخریب اساسا به عنوان یک عملیات تولید ضایعات در نظر گرفته می­شود. بنابراین در این رابطه به برنامه­ریزی و کنترل دفع پسماندها نیاز است و آلودگی­های ناشی از تخریب همانند نشت مواد شیمیایی، سروصدا و گرد و غبار کنترل گردد. تخریب باید به گونه­ای باشد که موجب تخریب محیط ­زیست نشود و برای این منظور استفاده از روش­هایی از قبیل استفاده مجدد و یا بازیافت مصالح و اجزا ساختمانی مد نظر قرار می­گیرد. همه افراد درگیر در فرآیند تخریب باید به مسئولیت خود برای مدیریت مناسب دفع پسماندها واقف باشند. در بازیابی مواد توجه به مسایل ایمنی و بهداشتی نیز ضروری می­باشد به عنوان مثال مسایلی از قبیل تماس با مواد و مصالح و کارکردن در ارتفاع باید در نظر گرفته شود. تحقیقات صورت گرفته حاکی از آن است که امروزه پسماندهای ناشی از عملیات ساختمانی (ساخت ­و ساز و تخریب) بزرگ ترین بخش مواد زائد جامد در ناحیه­های شهری می­باشند. در کشورهای اروپایی از جمله المان، انگلیس، فرانسه و دانمارک تحقیقات بسیاری بر روی نخاله­های ساختمانی انجام گرفته و درصد بالایی از آن ها مورد استفاده مجدد و بازیافت قرار می­گیرد. تنها در دانمارک 95 درصد از نخاله های ساختمانی بازیافت و استفاده مجدد می­شوند. بتن که در این کشورها بیش ترین حجم نخاله­های ساختمانی را دارد و 67 درصد کل نخاله­های ساختمانی را در امریکا تشکیل می­دهد، سالیانه در حدود 10 تا 12 میلیون تن از آن به نحوی مورد استفاده مجدد قرار می­گیرد (3). در ایران پیشنهاد شده است از آنجا که حمل آوارها هزینه زیادی در بر دارد، از آن ها به عنوان، مصالح پرکننده در کف ها و بسترها بهره­گیری شود. چنان چه نیاز به افزودن ماده چسبنده­ای باشد، بهترین ماده دوغاب آهک و پس از آن چسبنده­های سیاه شامل انواع قیر، به شکل قیر خالص، قیر محلول و امولسیون، انواع قطران است (4).

پسماندهای مضر و خطرناک

پیمانکاران تخریب باید براساس میزان خطر پسماندهای تولید شده در فرآیند تخریب آن را دسته بندی کرده و به محل­های دفع مناسب بفرستند. البته در کشور ما کلیه پسماندهای ساختمانی به صورت یک جا و بدون جداسازی در گودهای در نظر گرفته شده توسط شهرداری، دفن می شود. چنان چه برای دفن پسماندهای ساختمانی و عدم جداسازی آن ها هزینه و جریمه در نظر گرفته می­شد، پیمانکاران در این ارتباط دقت نظر بیشتری را به عمل می­آوردند. البته مواد زاید خطرناک درصد ناچیزی از زایدات ساختمانی را تشکیل می ­دهند و براساس مطالعاتی که در امریکا انجام گرفته است مقدار آن حدود 4/0 درصد از نخاله­های ساختمانی می­باشد (1383).

 لازم به ذکر است چنان چه مواد مخلوط شده باشند، کلیه محموله باید به صورت بالقوه جزو پسماندهای خطرناک دسته بندی شود به طور مثال چنان چه بتن و لاشه سنگ با آزبست مخلوط شود کل پسماند به عنوان زباله ویژه در نظر گرفته می­شود. بنابراین همین مقدار کم از پسماندهای خطرناک، اهمیت بالایی نیز خواهد داشت. تا سال ها برای دفع نخاله های ساختمانی قوانینی وضع نشده بود و همراه با دیگر مواد زائد شهری دفع می­شدند. جدید ترین روش دفع نخاله های ساختمانی مشابه با شرایط دفع زباله­های خانگی می­باشد و زمین دفع آن به زهکش­های جمع­آوری شیرابه، ذخیره و تصفیه و سیستم­های پایش، پوشش دوره­ای نخاله ­ها و سایر شرایط نیاز دارد. در بسیاری از مکان­ها، هزینه­های دفن این مواد با هزینه­های دفن بهداشتی برابر است. لوله کشی زمین دفع، سیستم جمع­آوری شیرابه و تجهیزات کنترل گاز نیز می­تواند مورد نیاز باشد. اما به دلیل این که پوشش روزانه نخاله­ های ساختمانی الزامی نیست، هزینه­های بهره برداری کاهش می­یابد. همچنین از 5 تا 10 درصد نخاله­ های ساختمانی می­تواند جهت پوشش مواد زائد شهری استفاده نمود. نخاله­ های ساختمانی که قابل دفع در محل­های دفن زباله شهری هستند، شامل سیمان، آجر و سنگ تمیز، چوب فرآوری نشده، گچ، مواد ساختمانی کف و پایه ساختمان و پوشش کف می­باشند. لذا با توجه به پتانسیل آلودگی این پسماندها برای خاک و بهداشت عمومی و با توجه به حجم بالای تولید آن  در شهرها می­توان آن را در گروه پسماندهای ویژه کم خطر پر مقدار طبقه بندی نمود. باید این موضوع را در نظر داشت که امروزه با پیشرفت روز افزون تکنولوژی ورود مصالح ساختمانی جدید در ساخت و سازها، به تدریج بسیاری از مواد شیمیایی و خطرناک نیز وارد پسماندهای ساختمانی شده و مسلما بخشی از این دسته پسماندها به عنوان جزء ویژه پسماند عادی محسوب خواهندشد که نیاز به توجه و مدیریت خاص دارند.

فاکتورهای موثر در تخریب ساختمان

برای تخریب ساختمان، مهندسان باید متناسب ترین روش با خصوصیت ­های ایمن بودن، آرام و کم سروصدا بودن و با صرفه اقتصادی را انتخاب کنند. برای این منظور مهندسان باید با استفاده از راهنماهای تدوین شده و شاخص­های بیان شده در منابع علمی تصمیم­گیری نمایند. در هر یک از منابع علمی و مقالات به شاخص­های متفاوتی اشاره شده است که این شاخص­ها دارای اشتراک و تفاوت می باشند. این شاخص­ها و شباهت ­ها و تفاوت آن­ها در ادامه آورده خواهد شد. در تحقیقی که توسط عبدا... و همکارانش (6) در سال 2003 انجام شده است سیزده فاکتور برای تخریب یک ساختمان شناسایی شده است که توجه به این فاکتورها برای تعیین روش مناسب تخریب اجتناب ناپذیر است. این سیزده فاکتور را می توان در قالب پنج دسته در نظر گرفت: بهداشت و ایمنی، زمان، فیزیک (شرایط ساختمان)، محیط ­زیست و مسایل اقتصادی. در مطالعه دیگری از ابودعایه (7) در سال 1998 که برای انتخاب روش تخریب پل بتنی انجام شده است، نه فاکتور شناسایی شده است که در قالب چهار گروه از پنج گروه قبلی قرار می گیرد. هارلی (8) بر پایه مطالعات کاسای و همکارانش هشت فاکتور را در نظر گرفته­اند. فاکتورهای مورد نظر هارلی به غیر از فاکتور "پیمانکاران و فرهنگ پیمانکار تخریب " قابل دسته بندی در چهار گروه از پنج گروه یاد شده است. مساله قابل بررسی این است که هیچ کدام از از افراد یاد شده فاکتورهای در نظر گرفته را براساس نظر کارشناسان و پیمانکاران رتبه­بندی نکرده­اند.

 

 

جدول 1- فاکتورهای موثر در تخریب از نظرعبدا... ، ابودعایه و هارلی

هارلی (2001)

عبدا...و همکارانش(2003)

ابودعایه (1998)

قیمت تمام شده

1

مسایل مالی

1

مسایل مالی

1

دوره زمانی

2

محدودیت زمانی

2

زمان مورد نیاز

2

فرم ساختاری ساختمان

3

پایداری ساختمان

3

کیفیت و استحکام ساختمان

3

ابعاد ساختمان

4

بزرگی و شکل ساختمان

4

بزرگی، شکل و در دسترس­بودن ساختمان

4

مکان قرارگیری ساختمان

5

مکان و میزان دسترسی به ساختمان

5

محدوده تخریب

6

میزان و وسعت تخریب

6

میزان بتنی که در معرض تخریب قرار گرفته و دفع شود

5

ایمنی

7

بهداشت و ایمنی

7

ایمنی کارگران و جامعه

6

کاربری ساختمان در گذشته

8

ملاحظات محیط­ زیست

8

ملاحظات محیط ­زیست

7

بررسی و برنامه­ریزی در رابطه با مسایل آتی ساختمان

9

بازیافت

9

بازیافت

8

انتقال آوار و نخاله

10

انتقال و دفع آوارها

9

پیمانکاران و فرهنگ پیمانکار تخریب

10

وجود مواد خطرناک

11

حد مجاز ایجاد سروصدا

11

تاییدیه مهندس ساختمان

12

درخواست کارفرما

13

 

 

عبدا...  و همکارانش بر این اعتقادند که انتخاب روش تخریب تنها با توجه به سیزده فاکتور امکان­پذیر نیست و این فاکتورها در کنار تجربه، مهارت و دانش به نتیجه مطلوب خواهد رسید. این در حالی است که ابودعایه  و همکارانش توجه به نه عامل شناسایی شده را کافی می­دانند، به طور مشابه هارلی و همکارانش نیز برای انتخاب روش تخریب توجه به فاکتورها و عوامل کلیدی را کافی می دانند اما بر این باورند که لزوما یک روش تخریب منحصر به فرد وجود نخواهد داشت. لذا انتخاب روش نهایی براساس تجربه، مهارت و دانش خواهد بود.  تحقیقات انجام گرفته توسط عبدا... و همکاران، ابودعایه و هارلی از یک جنبه کاملا مشابه است، یعنی پژوهش آن ها، فرد را در راستای تجزیه و تحلیل فاکتورهای مورد نظر راهنمایی می­کند؛ اما در راستای انتخاب روش تخریب راهکار جدی را پیشنهاد نمی­کند.  براساس تحقیقات عبدا... و همکاران، ابودعایه و هارلی دوازده فاکتور انتخاب شده است که در ذیل می­آید:

جدول 2- فاکتورهای موثر در تخریب ساختمان

فاکتورهای کلیدی

سود برای پیمانکار

1

زمان مورد نیاز برای تخریب

2

فرم ساختاری ساختمان

3

ابعاد سازه

4

مکان و میزان دسترسی به ساختمان

5

میزان گستردگی تخریب

6

میزان سر و صدای مجاز

7

بهداشت و ایمنی نیروی کار

8

بهداشت و ایمنی جامعه

9

مسایل آتی پس از تخریب

10

پیشینه استفاده از ساختمان

11

درخواست کارفرما

12

 

توضیحات مربوط به فاکتورهای مورد نظر در جدول 3 می آید:

 

 

جدول 3-  تعریف فاکتورهای موثر در تخریب

 

ردیف

فاکتور

تعریف فاکتور

1

سود برای پیمانکار

عملیات تخریب نسبت به عملیات ساخت دارای ریسک بیشتری می باشد و لذا دارای سود بیشتری نیز خواهد بود اما مساله مهم در ارتباط با سود بحث ایمنی حین کار است. که علاوه بر اقتصادی بودن روش به ایمن بودن آن نیز باید توجه شود.

2

زمان مورد نیاز برای تخریب

تمامی روش های تخریب نیازمند یک زمان حداقل می باشند و این زمان با تغییر روش تخریب تغییر خواهد کرد. احتمالا هرچه روش سریع تر انجام گیرد، دارای ریسک بیشتری هم خواهد بود اما در برخی موارد می توان این ریسک ها را کنترل کرد.

3

فرم ساختاری ساختمان

مواردی از قبیل نوع مصالح به کار رفته، شکل هندسی سازه، عمر ساختمان و روش ساخت (ساختمان فولادی و بتنی و یا استفاده از بتن پیش تنیده و پس تنیده)

4

ابعاد سازه

ابعاد فیزیکی ساختمان به طور مستقیم با روش تخریب در ارتباط است. برای نمونه چنان چه تعداد طبقات یک ساختمان بیش تر از سه طبقه باشد روش­های مناسب برای تخریب محدود خواهد شد. هم­چنین چنان چه فاصله دهانه­های بین تیرها در یک سالن زیاد باشد روش تخریب را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

5

مکان و میزان دسترسی به ساختمان

این که ساختمان در چه مکانی واقع شده است؟ میزان دسترسی به آن چقدر است؟ و آیا نوع دسترسی به آن موجب محدودیت در انتخاب روش می شود یا خیر؟

6

میزان گستردگی تخریب

کل ساختمان و یا بخش هایی از آن تخریب شود.

7

میزان سر و صدای مجاز

علاوه بر میزان سر و صدا میزان ارتعاش و آلودگی هوا نیز دارا ی اهمیت می باشد.

8

بهداشت و ایمنی نیروی کار

فقط در ارتباط با مسایل ایمنی و بهداشتی نیروی کار حاضر در کارگاه

9

بهداشت و ایمنی جامعه

بهداشت و ایمنی هر فردی که تحت تاثیر پروژه به صورت غیر مستقیم باشد.

10

مسائل آتی پس از تخریب

آیا پسماندهای باقی مانده بازیافت میشود یا دفع می گردند؟ آیا پسماندها شامل مواد خطرناک می باشد یا خیر؟

11

پیشینه استفاده از ساختمان

کاربری گذشته ساختمان مهندس تخریب را آگاه می­سازد که با چه مواردی روبرو خواهد شد.

12

درخواست کارفرما

درخواست های کارفرما که از قبیل میزان زمان مورد نظر کارفرما و .... می باشد.


 

روش تحقیق

 

تحقیق حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی تحلیلی بوده که به صورت پیمایشی صورت می گیرد. در این پژوهش برای جمع آوری داده ها و اطلاعات مورد نیاز از دو شیوه مطالعات کتابخانه ای و پرسش نامه استفاده شده است. این تحقیق از لحاظ موضوعی در قلمرو مبحث تخریب ساختمان و کاربرد روش های تصمیم گیری چند شاخصه در فاکتورهای مرتبط با این حوزه قرار می گیرد. قلمرو زمانی این پژوهش از اوایل تیرماه سال 1391 تا بهمن ماه سال 1391 می­باشد. همچنین این تحقیق در ارتباط با حادثه سعادت­آباد انجام شده است. داده­های این تحقیق شامل داده­هایی است که از طریق پرسش نامه­ها بدست آمده و روش های تحلیل سلسله مراتبی فازی با استفاده از نرم افزار ماکروسافت اکسل مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در ادامه روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی به طور خلاصه تشریح می گردد.

فرایند تحلیل سلسله مراتبی فازی

در این تحقیق به منظور تعیین وزن و اولویت فاکتورها، پرسش نامه ای طراحی گردید و میان خبرگان مهندسی تخریب توزیع گردید. تعداد 10 پرسش نامه میان 4 عضو هیات علمی، 4 پیمانکار تخریب، و 2 کارشناس نظام مهندسی توزیع گردید که هر 10 پرسشنامه به صورت کامل تکمیل و در اختیار محقق قرار گرفت. این 10 پرسش نامه بصورت اعداد مثلثی فازی، در 10 ماتریس جداگانه نوشته شد. سپس براساس روابط ریاضی فازی، 10 ماتریس بصورت یک ماتریس که به ماتریس مقایسات زوجی فازی تجمیعی مصطلح است تبدیل و محاسبه گشت و مقدار اوزان بهنجار شده­ی فاکتورها به دست آمده است. مقیاس های فازی مورد استفاده در روش تحلیل سلسله مراتب فازی در شکل شماره 1 و جدول شماره 4 نشان داده شده است.

 

 

 

 

شکل 1- مقیاس های زبانی اعداد مثلثی برای بیان درجه اهمیت

 

جدول4-  مقیاس تبدیل فازی مثلثی

مقیاس زبانی برای درجه اهمیت

مقیاس اعداد فازی مثلثی

مقیاس معکوس اعداد فازی مثلثی

عینا یکسان

(1و1و1)

(1و1و1)

نسبتا مهم تر[8]

(2و1.5و1)

(1و0.66و0.5)

مهم تر[9]

(2.5و2و1.5)

(0.66و0.5و0.4)

خیلی مهم تر[10]

(3و2.5و2)

(0.5و0.4و0.33)

بی نهایت (کاملا) مهم تر[11]

(3.5و3و2.5)

(0.4و0.33و0.28)

عینا یکسان

(1و1و1)

(1و1و1)

 

 


 


مراحل انجام تحلیل سلسله مراتبی فازی

مرحله اول ـ ترسیم درخت تصمیم‌گیری :

در این مرحله بایستی درخت تصمیم‌گیری که در آن سطوح سه‌گانه هدف، معیارها و گزینه‌ها موجود می‌باشد، ترسیم شود.

مرحله دوم ـ انجام مقایسات زوجی:

 در این مرحله باید علاوه بر مقایسه متقابل متغیر های تایید شده، هر یک از صنایع بر اساس هر متغیر نسبت به هم مقایسه شود. از آنجایی که جدول مقایسه زوجی بایستی به وسیله اعداد مثلثی فازی تکمیل شود تا از طریق تحلیل سلسله مراتبی فازی قابل حل باشد، این جداول نیز بایستی بوسیله عدد فازی M) l, m, u  (تکمیل گردد.

مرحله سوم ـ انجام محاسبات در FAHP :

در این مرحله با استفاده از تعاریف مطرح شده در بخش های قبل، ضرایب هر یک از ماتریس‌های مقایسات زوجی محاسبه می‌شود. برای این منظور فرمول‌های مورد نیاز در این مرحله به ترتیب زیر خواهد بود:

ابتدا داریم:

 , ,…, , i=1, 2,…,n

(j=1,2, 3,…, m) 

بایستی Si  مربوط به هر یک از معیارها (عناصر فازی) را با استفاده از فرمول زیر محاسبه نمود:

(1)

Si=

که در آن i بیان گر شماره سطر و j نشان­دهنده شماره ستون است.   در فرمول فوق، اعداد فازی مثلثی موجود در جداول مقایسات زوجی هستند. به منظور محاسبه    می­توان از فرمول زیر استفاده نمود:

(2)

=

همچنین برای محاسبه و   می­توان از فرمول­های زیر نیز استفاده کرد:

(3)

=

(4)

= (

Where ui, mi, li >0

Si= =                                        (5)       

پس از محاسبه Si باید درجه بزرگی آن ها را نسبت به هم به دست آورد. درجه بزرگی هر یک از عناصر فازی نسبت به دیگری به ترتیب زیر محاسبه میشود:

V ( ≥  ) = s[ min ((x) , (y))] (6)  بطور کلی اگر  و  دو عدد فازی مثلثی باشند درجه بزرگی آن ها به صورت زیر تعریف می شود:

V ( ≥  ) = hgt (  (d) =                (7)         

میزان بزرگی یک عدد فازی مثلثی از k عدد فازی مثلثی دیگر نیز از رابطه زیر به دست می آید:

V ( ≥   , ,….,) =min V(  ≥ ) ,    I =1,2,…,k

در روش تحلیل توسعه ای برای محاسبه وزن شاخص ها در ماتریس مقایسه زوجی به صورت زیر عمل میکنیم.

حال می توان  که وزن سازه ها قبل از نرمال شدن می باشد را محاسبه کرد:

W’(Si)=Min [V (Si≥S1, S2,…,Sk)]→

W’= [ W’(S1) ,…,W’(Sn)]

 را می‌توان با استفاده از فرمول زیر نرمالیزه کرد:

 

 

چنانچه ضرایب مقایسات زوجی موجود باشد، نتایج نهایی به ترتیب زیر خواهد بود:

 

F: وزن مربوط به گزینه‌ها

W: وزن مربوط به معیارها

A: وزن نهایی گزینه‌ها

مرحله چهارم ـ اولویت بندی گزینه‌ها :

پس از این که وزن هر یک از گزینه‌ها مشخص شد، گزینه‌ها را براساس وزن آن ها می‌توان اولویت بندی نمود.

تجزیه و تحلیل داده ها

ابتدا پرسش نامه مقایسات زوجی طراحی و در اختیار خبرگان قرار می گیرد به طوری که بتوان مقایسه هایی بین فاکتورهای موثر در تخریب ساختمان را انجام داد. به این منظور، فاکتورها به صورت دو به دو مقایسه و وزن آنها به صورت کیفی که نشان دهنده ارجحیت یا اهمیت بین دو فاکتور است صورت می­گیرد. از این پس برای سادگی فاکتورها را با حروف اختصاری زیر در جداول فازی نشان می دهیم.

 

جدول 5-  معرفی حروف اختصاری سازه ها

سود پیمانکار

C1

زمان مورد نیاز تخریب

C2

شاخص­های فیزیکی ساختمان

C3

بهداشت و ایمنی

C4

محیط ­زیست

C5

 

محاسبات FAHP

گام اول: جهت بدست آوردن وزن های مربوط به فاکتورهاست، از آن جایی که مساله دارای 5 فاکتور است، باید 10 مقایسه زوجی صورت بگیرد. در این تحقیق پرسش نامه مقایسات زوجی محقق ساخته، که در ضمایم ارایه شده است، میان 10 نفر از اعضای هیات علمی دانشگاه و خبرگان، توزیع و سپس جمع آوری گردید.

گام دوم: پس از انجام محاسبات اولیه و گرفتن میانگین از گزینه های پرسش نامه، ماتریسی به نام ماتریس تجمیع فازی محاسبه شد که در جدول شماره 6 ارایه شده است.

 

 

جدول 6- ماتریس تجمیع فازی

 

C5

C4

C3

C2

C1

 

u

m

L

u

m

L

u

m

L

u

m

L

u

m

L

5/0

4/0

33/0

5/0

4/0

33/0

5/0

4/0

33/0

5/1

1

5/0

-

-

-

C1

66/0

5/0

4/0

5/0

4/0

33/0

1

66/0

5/0

-

-

-

2

1

66/0

C2

1

66/0

5/0

5/1

1

5/0

-

-

-

2

5/1

1

3

5/2

2

C3

5/1

1

5/0

-

-

-

2

1

66/0

3

5/2

2

3

5/2

2

C4

-

-

-

2

1

66/0

2

5/1

1

5/2

2

5/1

3

5/2

2

C5


گام سوم: پس از محاسبه ماتریس تجمع فازی وزن هر کدام از فاکتورها بدست می­آید که در زیر محاسبات مربوط به آن آورده شده است.

 

S1= (2.5, 3.2, 4)  (0.0259, 0.034, 0.044)

= (0.064666, 0.10877, 0.176108)

S2= (2.89, 3.56, 5.16)  (0.0259, 0.034, 0.044)

 = (0.07484, 0.121006, 0.227179)

S3= (5, 6.66, 8.5)  (0.0259, 0.034, 0.044)

= (0.129333, 0.226377, 0.37423)

S4= (6.16, 8, 10.5)  (0.0259, 0.034, 0.044)

 = (0.159338, 0.271924, 0.462284)

S5= (6.16, 8, 10.5)  (0.0259, 0.034, 0.044)

= (0.159338, 0.271924, 0.462284)

گام چهارم: با توجه به مراحل بیان شده در قسمت قبلی، ماتریس درجه بزرگی استخراج میگردد.

 

 

جدول 7- ماتریس درجه بزرگی

S5

S4

S3

S2

S1

درجه بزرگی (V)

0.071

0.071

0.24

0.67

 

S1

0.286

0.286

0.504

 

1

S2

0.747

0.747

 

1

1

S3

1

 

1

1

1

S4

 

1

1

 

1

S5

 


گام پنجم: در این ماتریس مینیمم هر سطر از ماتریس درجه بزرگی محاسبه می شود که وزن و اهمیت هر فاکتور را نشان می دهد و با 'W نشان داده میشود.

گام ششم: در مرحله بعد وزن هر فاکتور باید نرمال شود که با W نشان داده می شود. با استفاده از این اوزان، اهمیت و رتبه هر فاکتور بدست می آید که در جدول زیر ارایه شده است.

 

جدول 8- وزن فاکتورهای موثر در تخریب


w' (MIN)

W

فاکتورها

0.072

0.023

سود پیمانکار

0.29

0.092

زمان مورد نیاز تخریب

0.75

0.24

شاخص­های فیزیکی ساختمان

1

0.32

بهداشت و ایمنی

1

0.32

محیط­زیست

3.1

1

 جمع

 

اولویت فاکتورها بر اساس اهمیت به شرح زیر می باشد که در آن فاکتور بهداشت و ایمنی به همراه محیط­زیست دارای بالاترین اهمیت و فاکتور سود پیمانکار دارای پایین ترین اهمیت در میان پنج فاکتور است.

 

جدول 9- اولویت­بندی فاکتورهای موثر در تخریب

وزن

سازه ها

اولویت

0.32

بهداشت و ایمنی

1

0.32

محیط­زیست

2

0.24

شاخص­های فیزیکی ساختمان

3

0.092

زمان مورد نیاز تخریب

4

0.023

سود پیمانکار

5

 

مطالعه موردی (سعادت­آباد تهران)

 روز دوشنبه دهم تیرماه سال 1387 یک ساختمان هفت طبقه بتنی در حال تخریب واقع در بلوار فرهنگ سعادت آباد فرو ریخت. در این حادثه که در ساعت هشت و چهل و چهار دقیقه صبح و به صورت ناگهانی رخ داد، هفده انسان جان خود را از دست دادند. این تخریب ناخواسته علاوه بر گرفتن جان انسان­ها موجب ایجاد خسارت برای ساختمان­های هم جوار نیز شد. آن چه در این تحقیق مهم است بررسی دلیل ریزش ساختمان و نحوه تخریب آن است و برای رسیدن به این موضوع نیازمند اطلاعات گذشته این سازه می باشیم. پروانه ساخت این زمین در سال 1370 و برای دو طبقه زیرزمین و سه طبقه روی آن صادر شده و در سال 73 نیز گواهی عدم خلاف برای این ملک  صادر گردیده بوده است. پس از گذشت سه سال از دریافت گواهی عدم خلافی، پروانه ساختمانی جدیدی مبنی بر موافقت با احداث پنج طبقه ساختمانی بر روی ساختمان موجود صادر می­شود و پس از ایجاد بنای جدید در سال 79 برای این ساختمان پایان­ کار صادر می­شود. با این حساب ساختمان مذکور شامل دو طبقه زیرزمین و هشت طبقه روی آن شده بود که دارای سی و دو واحد مسکونی بوده است. استفاده مسکونی از ساختمان از سال هفتاد و نه تا سال هشتاد و سه ادامه می­یابد که در این سال ساکنین به دلیل مشاهده ترک­های طولی و عرضی در اسکلت ساختمان، اقدام به تخلیه آن می­کنند. پس از تخلیه و اقدام قضایی در سال مذکور این ساختمان بسیار خطرناک و غیرقابل ترمیم  اعلام می­گردد. اما این بنا در وضعیت بحرانی و بلاتکلیف باقی می­ماند و برای ساختمان دستور تخریب و نوسازی داده می­شود اما اقدام مناسبی صورت نمی­گیرد. پس از گذشت یک روند طولانی شهرداری منطقه دو در سال هشتاد و هفت اقدام به تخریب ساختمان می­کند که در همان مراحل ابتدایی تخریب، ساختمان به صورت ناخواسته و برنامه­ریزی نشده فرو می­ریزد.

 

 

 

 

 

 

شکل 2- ساختمان 2 ماه قبل از اقدام به تخریب

 

 

نکته قابل توجه در این تخریب این است که به هنگام تخریب این ساختمان بررسی ساختمان و شرایط سازه­ای در نظر گرفته نشده است و این مساله موجب بروز حادثه شده است. به طور کلی در تخریب این ساختمان فاکتورهای موثر برای انتخاب روش تخریب مناسب در نظر گرفته نشده است. چنان چه در تخریب این ساختمان از کتراکت و مواد انفجاری با قدرت پایین استفاده می­شد و نیروی انسانی از درون ساختمان حذف می­شد، این فاجعه بوجود نمی­آمد. این ساختمان به هنگام ناپایداری و تخریب ناگهانی خود در درون خود فرو ریخت لذا بهتر آن بود که با روش انفجاری و یا استفاده از مواد منبسط­ شونده این ناپایداری به صورت پیش­بینی شده و در نظر گرفتن تمهیدات لازم انجام می­شد. مطالعات در حوزه مهندسی ساختمان نشان دهنده آن است که کیفیت پایین ساخت و ساز در کشور از عواقب عدم رعایت مقررات ملی ساختمان، معیوب بودن چرخه مدیریت ساخت و ساز، حضور متولیان متعدد که پاسخ گویی یا مسوولیت هیچکدام صراحت ندارد، مقاومت در برابر صنعتی شدن ساخت و ساز در کشور، به کار گیری مصالح غیر استاندارد و یا گواهی و تاییدیه‌های غیر واقعی، کنترل های شدید ظاهری بدون توجه به محتوا، نامشخص بودن نحوه کنترل کیفیت، دست یازیدن به امر ساخت و ساز توسط سوداگران اقتصادی، عقیم ماندن طرح شناسنامه دار کردن بناها، نبود بانک های اطلاعاتی مدرن و به روز، طراحی معماری غیر مناسب برای جامعه امروز ایران، استفاده غیر اصولی و بی رویه از منابع و ذخایر طبیعی، بهره برداری زود هنگام از بناها و سازه‌های تکمیل نشده، بازسازی‌های ظاهری با وجود نواقص اولیه و حتی تضعیف بیش تر ساختمان، تخریب با روش و وسایل بدوی، پراکنده سازی و عدم بهره گیری از تولید انبوه در صنعت ساختمان و بحث تضمین کیفیت و نامعلوم بودن وضعیت بیمه ساختمان، و عدم اقتدار سازمان نظام مهندسی کشور، روند ناصحیح احراز صلاحیت‌ها، بی توجهی به حفاظت وصیانت از حقوق مهندسان، ناکافی بودن حق‌ الزحمه مهندسان ساختمان، عدم رعایت اصول اخلاق حرفه‌ ای، عدم درجه‌بندی نیروی کار ماهر و عدم بهره‌گیری از مجریان ذی‌صلاح و مسوولان در اجرای ساختمان‌ها  است.

 

 

 

شکل 3- وجود ترک­های عمیق در ساختمان سعادت­آباد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

از آنجایی که وجود مقررات در زمینه ساخت و تخریب بسیار مهم و حیاتی است و علی­رغم عدم توجه برخی از پیمانکاران به آن وجود این آیین ­نامه­ها در جلوگیری از بروز بسیاری از حوادث موثر خواهد بود. زیرا مقررات علاوه بر روشن نمودن روش­های صحیح، امکان نظارت مفید و موثر را بوجود خواهد آورد. لیکن در مقررات ملی و آیین­نامه­های کشورمان به مساله تخریب ساختمان توجه بسیار پایینی شده است و این مساله موجب نگرانی و تکرار حوادث در این زمینه است. در ادامه به بررسی تطبیقی آیین­نامه­های موجود در رابطه با تخریب در ایران(به خصوص شهر تهران) با آن چه در جهان وجود دارد می­پردازیم.

 

نتیجه گیری

تخریب ساختمان­ها به علت اثرات متعددی که بر محیط شهری و شهروندان می گذارد، از اهمیت فراوانی برخوردار است. تخریب ساختمان می تواند باعث آسیب به افراد و دارایی ­های عمومی و خصوصی شود، سلامت افراد مرتبط با پروژه را به مخاطره بیاندازد و به محیط پیرامونی و همسایگان آسیب برساند. مساله تخریب تاکنون در ایران مورد توجه قرار نگرفته و آیین نامه­ای برای آن تدوین نشده است. هر چند که به صورت پراکنده آیین نامه­هایی برای تخریب در مبحث ١٢ مقررات ملی ساختمان، نشریه مشخصات عمومی کارهای ساختمانی سازمان مدیریت و آیین نامه حفاظت کارگاه­های ساختمانی وزارت کار و امور اجتماعی وجود دارد، ولی این موارد بیش تر حفاظت و ایمنی در حین کار را در نظر می گیرند و هیچ صحبتی از برنامه، جزئیات و چگونگی روش­های تخریب نشده است، ضمناً مقررات این آیین نامه­ها در ارتباط با ایمنی هم به صورت خلاصه مطرح شده است.  بنابراین در این پژوهش سعی گردید تا فاکتورهای مهم در مبحث تخریب شناسایی شده و با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی این فاکتورها رتبه بندی شوند. رتبه­بندی این فاکتورها در کنار در نظر داشتن نقایص موجود، راهی برای مدیریت و اولویت­بندی برای رفع مشکلات بوجود خواهد آورد. بدین منظور داده‌های حاصل از پرسش نامه تحلیل سلسله مراتبی فازی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. داده های حاصل از پرسش نامه جهت محاسبات FAHP تهیه شد و با استفاده از آن پردازش های لازم روی داده ها انجام گردید. سپس اولویت و وزن فاکتورها بدست آمد که به شرح ذیل میباشد.

-    فاکتور بهداشت و ایمنی با وزن 32/0

-    فاکتور محیط­زیست با وزن 32/0

-    فاکتور شاخص­های فیزیکی ساختمان با وزن 24/0

-    فاکتور زمان مورد نیاز تخریب با وزن 092/0

-    فاکتور سود پیمانکار با وزن 09/0

همان گونه که در بالا مشاهده می شود پنج فاکتور موثر در تخریب سازه­ها رتبه بندی شده است . نتایج حاصل از 10 پرسش نامه مقایسات فازی که با روش سلسله مراتب فازی بدست آمده به فاکتور ایمنی و بهداشت به همراه فاکتور محیط­ زیست ضریب اهمیت 0.32 را اختصاص داده است. این بدین معناست که فاکتورهای ایمنی، بهداشت و محیط ­زیست بیش از شصت درصد از مسایل تخریب را شامل می­شوند. فاکتور شاخص­های فیزیکی ساختمان نیز دارای اهمیت حدود بیست و پنج درصد است و دو فاکتور دیگر مجموعا ده درصد از مسایل تخریب را به خود اختصاص می­دهد. با توجه به مسایل ذکر شده در بالا می­توان نتیجه گرفت:

- داشتن یک برنامه جامع ایمنی، بهداشت و محیط­ زیست در تخریب ساختمان اجتناب ناپذیر است و چنان چه این برنامه به صورت موثر اجرا شود، بیش از شصت درصد از مشکلات موجود در تخریب ساختمان برطرف خواهد شد. برای اجرایی شدن این برنامه نیز باید مجری تخریب مشخص باشد و کلیه عملیات تخریب توسط دفاتر مهندسی و اشخاص مشخص صورت گیرد. به منظور تحقق برنامه­های ایمنی و بهداشت نظارت ناظران نیز اجتناب ناپذیر است.

-  خطر در تمامی روش­های مرتبط با تخریب وجود دارد اما مهم آن است که بوسیله مدیریت و انتخاب روش مناسب خطرها را به حداقل ممکن کاهش داد. بنابراین در ارتباط با هیچ ساختمانی قبل از بررسی آن، نمی­توان روش خاصی را پیشنهاد کرد و در عین حال ممکن است در یک پروژه چند روش مناسب و قابل اجرا باشد اما در آخر مجری است که باید روش خود را با توجه به تجربه و مسائل اقتصادی و ملاحظات HSE و.... انتخاب کند.

-  تا زمانی که در ایران به مبحث تخریب به عنوان یک فرآیند مهندسی نگاه نشود و برنامه­های ایمنی مرتبط با آن از قبل طراحی نگردد، احتمال وقوع حادثه بسیار بالا خواهد بود، بنابراین از نظر محقق با وضع موجود بهتر آن است که میزان درگیری مستقیم نیروی انسانی در این عملیات کم تر شود و بیش تر از ماشین­آلات استفاده گردد.

-  به منظور ارتقای بهداشت و ایمنی نیروی کار و جامعه ضروری است آیین ­نامه­ هایی مرتبط با مبحث تخریب تدوین شود و الزامات آن­ها توسط پیمانکاران اجرایی گردد.

-    در بین مباحث مقررات ملی جای یک مبحث با عنوان تخریب ساختمان خالی است و تدوین این مقررات بایستی در اولویت قرار بگیرد.

-  روش­های ساخت نیز در مسایل مربوط به تخریب ساختمان بسیار تاثیرگذار است و چنان چه عملیات ساخت­ و ساز به صورت اصولی و در صورت امکان به صورت پیش­ ساخته انجام گیرد، تخریب آن نیز دارای مشکلات کم تر و از ایمنی بیش تری برخوردار خواهد بود. بدون تردید تغییر در روش های سنتی ساخت و بهره گیری از مصالح و فناوری های جدید در جهت افزایش سرعت اجرای ساختمان و نیز کاهش هزینه ساخت و در نهایت سادگی و سرعت در تخریب، امری ضروری و اجتناب ناپذیر است. این امر به خصوص در کاهش نخاله های تولید شده و آلودگی کمتر محیط زیست می تواند بسیار حایز اهمیت باشد.

-  به دلیل آلودگی بیش تر پسماندهای صنعتی همواره به ارزیابی اثرات این دست از پسماندها پرداخته شده است اما در ارتباط با پسماندهای ساختمانی اقدام عملی قابل توجهی صورت نگرفته است، این در حالی است که این پسماندها نیز موجب آلودگی آب­های زیر زمینی، کاهش PH آب  و تولید گاز سولفید هیدروژن می­شود. بنابراین دفع پسماندهای ساختمانی نیز باید به صورت بهداشتی انجام شود. با توجه به مسئله بیان شده قابل ذکر است که در تهران در سال 1390 حجم خاک و نخاله تولیدی 17424032 متر مکعب بوده است و این حجم در سال­های 87 تا 89 به ترتیب 24717122، 18134061، 18312841 بوده است که این میزان در گودهای اطراف تهران دفع شده است. که این حجم از آوار موجب آلودگی بسیار بالایی خواهد شد.

-    برای دفع پسماندهای ساختمانی باید آیین ­نامه ­هایی تدوین شود و جداسازی پسماندها از مبدا در دستور کار قرار گیرد.

-  لازم است مجموعه قوانین جامع که تمام ابعاد تخریب را پوشش دهد، تدوین گردد. این قوانین از یک طرف خود بنا، محیط و ساکنین اطراف ساختمان مورد تخریب را باید مدنظر قرار دهد و از طرف دیگر نقش عوامل اجرایی (مجری-  ناظر) مرتبط با تخریب را باید مشخص کند. یکی از اساسی ترین راهبردهای اجرایی برای تامین آسایش و امنیت شهروندان تدوین و انتشار یک مبحث از مقررات ملی ساختمان در زمینه تخریب ساختمان می باشد.

-  طبق ملاحظات HSE باید در هر کاری از چرخه دمینگ یاPDCA   (برنامه­ریزی، اقدام، بررسی مجدد، انجام عملیات) استفاده کرد. بر این اساس محقق با استفاده از منابع و تجربه­ای که در تحقیقات خود به دست آورده است مدلی را تدوین کرده است که در ادامه می­آید.

 

 



 

 

 

 

 

 

 

شکل 4-  مدل اجرایی تخریب ساختمان

 

در مدل ارایه شده، هر دو  مجموعه شهرداری و سازمان نظام مهندسی دارای وظایفی می­باشند. بنابراین همکاری این دو مجموعه برای پیش برد اهداف و اجرای صحیح مراحل کاری اجتناب ناپذیر است. سازمان نظام مهندسی موظف است مهندس ناظر مسلط به تخریب ساختمان را به شهرداری معرفی کرده و سپس مسایل فنی مربوط به برنامه تخریب را کنترل و تایید کند. پیشنهاد تحقیقات آتی به صورت ذیل ارایه می گردد:

- مکان­یابی ایستگاه­های دفع پسماندهای ساختمانی در تهران و دیگر کلان­شهرهای کشور

- بررسی روش­های بازیافت آوارهای ساختمانی در گودهای اطراف شهرها

- تدوین سیستم مدیریت پسماندهای ساختمانی و تفکیک در مبدا

- بررسی روش انفجاری و امکان­سنجی اجرای آن در ایران

- بررسی ترکیب آوارهای ساختمانی و ارزش گذاری هریک از ترکیبات

منابع

1)      kaikan, N.D.,(1988),"Reuse of Demolition Waste" volume tow, Chapman & Hall, Tokyo, Japan.

2)       سازمان مدیریت و برنامه­ریزی کشور، (1383) "مشخصات فنی عمومی کارگاه­های ساختمانی(تجدید نظر دوم) نشریه شماره 55.

3)      Hansen. T.C, (1992), "Recycling of Demolished conctete and Masonry", RILEM (The International Union of Testing and Research laboratories for Materials and Structures), Reports.

4)    ماجدی محمدحسین(1382) "استفاده بهینه از آوارهای ساختمانی و نقش کاهش تخریب در دارایی­های بخش ساختمان"، مرکز تحقیقات ساختمان مسکن.

5)    جعفرزاده، نعمت ا...- تکدستان، افشین- ابطحی، مهرنوش (1383) نخاله­های ساختمانی جداسازی، بازیافت و دفع؛ مجله مدیریت پسماندها شماره 2-3 - صفحه39-31.

6)      Abdullah.a., (2003)." Intelligent Selection of demolition Techniques." Ph.D. thesis, Loughborough University.

7)      Abdullah.a and Anumba.c.j.,(2002). "Decision Model for The Selection of Demolition Techniques", Advances in Building Technology, Volume 2.

8)      HURLEY, J.W., (2001)." Deconstruction and reuse of construction materials". UK: Building Research Establishment.


 



1- کارشناسی ارشد رشته ایمنی، بهداشت و محیط­زیست، گروه برنامه­ریزی مدیریت، دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2- استادیار گروه مدیریت صنعتی و مالی، دانشکده مدیریت و حسابداری، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران. *(مسوول مکاتبات)

3- استادیار گروه مدیریت دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه قم، قم، ایران.

1-MSc of HSE, Management Planning Department, Faculty of Environmental Tehran University, Tehran, Iran.

2-Assistant Professor, Department of Management and Accounting, College of Farabi, University of Tehran, Qom, Iran. *(Correspondence Author)

3-Assistant Professor, Department of Management and Economic, University of Qom, Qom, Iran.

1-HSE

1-Weakly More Important (WMI)

2-Strongly More Important (SMI)

3-Very Strongly More Important (VSMI)

4-Absolutely More Important (AMI)

1)      kaikan, N.D.,(1988),"Reuse of Demolition Waste" volume tow, Chapman & Hall, Tokyo, Japan.

2)       سازمان مدیریت و برنامه­ریزی کشور، (1383) "مشخصات فنی عمومی کارگاه­های ساختمانی(تجدید نظر دوم) نشریه شماره 55.

3)      Hansen. T.C, (1992), "Recycling of Demolished conctete and Masonry", RILEM (The International Union of Testing and Research laboratories for Materials and Structures), Reports.

4)    ماجدی محمدحسین(1382) "استفاده بهینه از آوارهای ساختمانی و نقش کاهش تخریب در دارایی­های بخش ساختمان"، مرکز تحقیقات ساختمان مسکن.

5)    جعفرزاده، نعمت ا...- تکدستان، افشین- ابطحی، مهرنوش (1383) نخاله­های ساختمانی جداسازی، بازیافت و دفع؛ مجله مدیریت پسماندها شماره 2-3 - صفحه39-31.

6)      Abdullah.a., (2003)." Intelligent Selection of demolition Techniques." Ph.D. thesis, Loughborough University.

7)      Abdullah.a and Anumba.c.j.,(2002). "Decision Model for The Selection of Demolition Techniques", Advances in Building Technology, Volume 2.

8)      HURLEY, J.W., (2001)." Deconstruction and reuse of construction materials". UK: Building Research Establishment.