بررسی عوامل موثربر تحقق پذیری کاربری فضای سبز با رویکرد راهبرد توسعه شهری درکلانشهر شیراز (مطالعه موردی شهرداری منطقه یک)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یاسوج، یاسوج، ایران

2 کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه بین المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران(مسوول مکاتبات)

3 کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج، یاسوج، ایران.

چکیده

شاید بتوان به جرات گفت مهم ترین مساله در طرح های توسعه ی شهری و به ویژه در زمینه ی اجرا موضوع تحقق پذیری در راستای تحقق منافع همگانی وتمامی ذی نفعان در حیطه ی برنامه ریزی شهری است. بنابراین باید فرایند تهیه، تصویب واجرای این طرح ها به شکلی باشد که ضمن استفاده و بهره گیری از تمامی پتانسل ها، ظرفیت های ساکنین شهر درفرآیند تهیه و تصویب، در اجرا نیز مطابق با خواسته ها و نیازهای شهروندان بارعایت اصول و قوانین مصوب شهرسازی و معماری باشد تا در عمل بیشترین قابلیت و امکان را برای اجرا و تحقق داشته باشد. یکی از مهم ترین کاربری ها و نیازهای شهروندان فضاهای سبز شهری است که متاسفانه به دلیل نگاه اقتصاد محور وسود گرایانه در نزد مردم و مسئولین کمترین میزان تحقق پذیری را دارد.
تحقیق سعی دارد تا پس از بررسی ادبیات موضوع و بیان اهمیت و جایگاه فضای سبز در زندگی شهروندان و مفاهیم راهبرد توسعه شهری به عنوان یکی از جدیدترین رویکردها در زمینه ی تحقق پذیری بیشتر طرح ها و برنامه های توسعه ی شهری، به بررسی مهم ترین دلایل عدم تحقق پذیری کاربری فضای سبز در شهرداری منطقه یک شهرداری شیراز بپردازد.
روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و از نوع کاربردی می باشد و سعی دارد، پس از انجام مطالعات در زمینه ی سرانه ها و سطوح موجود فضای سبز، تغییر کاربری فضای سبز به دیگر کاربری های سود محور، بررسی پرونده های کمیسیون ماده پنج، اخذ نظرات مسئولین و نخبگان شهری را در پی داشته باشد. بررسی ها حاکی از آن است که متاسفانه به  دلیل عدم شناخت و رعایت جایگاه  فضاهای سبز و عمومی در مرحله ی تهیه و تصویب طرح ها، به ویژه در زمینه ی امکان تملک آنها، نداشتن معارض اجتماعی، عدم توجه به کاربری های پیرامونی و....، نامشخص بودن جایگاه  و ضرورت این کاربری نزد شهروندان و مهم تر از همه نداشتن منابع مالی کافی و پایدار شهرداری ها در حفظ این کاربری ها منجر به تغییر کاربری این فضاها و عدم تحقق پذیری آنها و نهایتا کم و کمتر شدن سرانه ی آنها نسبت به شهروندان درگذر زمان شود. مهم ترین پیشنهاد در زمینه کاهش و حل این مشکل می تواند رفتن به سمت آگاهی بخشی عمومی در بین تمامی مولفه های  تاثیر گذار و مقتدرسازی حکومت محلی به ویژه در زمینه ی تامین منابع مالی پایدار باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 52، بهار 99

بررسی عوامل موثربر تحقق پذیری کاربری فضای سبز با رویکرد

 راهبرد توسعه شهری درکلانشهر شیراز

 (مطالعه موردی شهرداری منطقه یک)

 

سلیمان محمدی دوست[1].

محمد علی خانی زاده[2]*

ma1985kha@gmail.com

ملیحه کشاورز[3]

تاریخ دریافت: 20/03/95                                                                                                               تاریخ پذیرش: 28/06/95

چکیده

شاید بتوان به جرات گفت مهم ترین مساله در طرح های توسعه ی شهری و به ویژه در زمینه ی اجرا موضوع تحقق پذیری در راستای تحقق منافع همگانی وتمامی ذی نفعان در حیطه ی برنامه ریزی شهری است. بنابراین باید فرایند تهیه، تصویب واجرای این طرح ها به شکلی باشد که ضمن استفاده و بهره گیری از تمامی پتانسل ها، ظرفیت های ساکنین شهر درفرآیند تهیه و تصویب، در اجرا نیز مطابق با خواسته ها و نیازهای شهروندان بارعایت اصول و قوانین مصوب شهرسازی و معماری باشد تا در عمل بیشترین قابلیت و امکان را برای اجرا و تحقق داشته باشد. یکی از مهم ترین کاربری ها و نیازهای شهروندان فضاهای سبز شهری است که متاسفانه به دلیل نگاه اقتصاد محور وسود گرایانه در نزد مردم و مسئولین کمترین میزان تحقق پذیری را دارد.

تحقیق سعی دارد تا پس از بررسی ادبیات موضوع و بیان اهمیت و جایگاه فضای سبز در زندگی شهروندان و مفاهیم راهبرد توسعه شهری به عنوان یکی از جدیدترین رویکردها در زمینه ی تحقق پذیری بیشتر طرح ها و برنامه های توسعه ی شهری، به بررسی مهم ترین دلایل عدم تحقق پذیری کاربری فضای سبز در شهرداری منطقه یک شهرداری شیراز بپردازد.

روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و از نوع کاربردی می باشد و سعی دارد، پس از انجام مطالعات در زمینه ی سرانه ها و سطوح موجود فضای سبز، تغییر کاربری فضای سبز به دیگر کاربری های سود محور، بررسی پرونده های کمیسیون ماده پنج، اخذ نظرات مسئولین و نخبگان شهری را در پی داشته باشد. بررسی ها حاکی از آن است که متاسفانه به  دلیل عدم شناخت و رعایت جایگاه  فضاهای سبز و عمومی در مرحله ی تهیه و تصویب طرح ها، به ویژه در زمینه ی امکان تملک آنها، نداشتن معارض اجتماعی، عدم توجه به کاربری های پیرامونی و....، نامشخص بودن جایگاه  و ضرورت این کاربری نزد شهروندان و مهم تر از همه نداشتن منابع مالی کافی و پایدار شهرداری ها در حفظ این کاربری ها منجر به تغییر کاربری این فضاها و عدم تحقق پذیری آنها و نهایتا کم و کمتر شدن سرانه ی آنها نسبت به شهروندان درگذر زمان شود. مهم ترین پیشنهاد در زمینه کاهش و حل این مشکل می تواند رفتن به سمت آگاهی بخشی عمومی در بین تمامی مولفه های  تاثیر گذار و مقتدرسازی حکومت محلی به ویژه در زمینه ی تامین منابع مالی پایدار باشد.

کلید واژگان: تحقق پذیری، راهبرد توسعه شهری، فضای  سبزعمومی، شهرداری منطقه یک شیراز.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Human and Environment, No. 52, Spring 2020

Survey of Influential Factors Implementations Green Space and Strategic Approach to Urban development in the city of Shiraz

 (Case Study District Municipality)

 

Soleiman Mohamadidoost[4]*

Mohammad Ali Khanizadeh[5]

ma1985kha@gmail.com

Maliheh Keshavarz[6]

Abstract

It may be arguably the most important issue in urban development plans, and especially in the realization of the issue of realization for the benefit of the public and all stakeholders in the field of urban planning. Therefore, the process of preparation, approval and implementation of these plans must be such that while utilizing and utilizing all the potentials, capacities of the city's residents in the process of preparation and approval, they are also implemented in accordance with the wishes and needs of citizens in accordance with the principles and laws of urban planning and It should be an architecture that in practice has the most potential for implementation and realization. One of the most important uses and needs of citizens is urban green spaces, which unfortunately have the least feasibility due to the economist-oriented view of

This research tries to examine the most important after reviewing the literature of the issue and expressing the importance and position of green space in the life of citizens and the concepts of urban development strategy as one of the newest approaches to the more realization of urban development plans and programs in district one of Shiraz city.

The research method is descriptive-analytical and it is applied and after trying to study the per capita and existing levels of green space, changing the use of green space to other profit-oriented applications, reviewing Article 5 Commission files, obtaining opinions, it has to do with the authorities and the urban elite.

Surveys show that unfortunately, due to lack of recognition and respect for the public and green spaces at the stage of preparation and approval of plans, especially regarding their potential ownership, lack of social conflicts, lack of attention to peripheral uses, etc. .., the uncertainty of the location and necessity of this landfill for the citizens and most importantly the lack of sufficient and sustainable municipal financial resources to maintain the landfill will lead to a change in the use of these spaces and their non-realization and ultimately their per capita decline. To citizens over time, the most important suggestion for reducing and resolving this problem can be to move towards public awareness among all the influential and empowering components of local government, especially in the field of sustainable financing.

Keywords: implementation strategy of urban development, public green space, the municipal district of Shiraz.

 

مقدمه

 

ساماندهی و خلق فضای مناسب باعملکرد های مختلف جهت دسترسی بهینه ی شهروندان که به خوبی مورد استفاده قرارگیرند هدف مشترک اغلب طرح های توسعه و عمران شهری است. برمبنای این هدف طرح تفصیلی شهری به منظور تنظیم برنامه های مفصل و اقدامات جزء به جزء در مناطق و محلات شهری و طراحی آن ها می باشد و متعاقب طرح جامع و به منظور انجام برنامه های اجرایی تصویب شده این طرح صورت می پذیرد (1). در ایران نیز که بیش از چند دهه از تجربیات طرح های شهری می گذرد، باید دانست میزان موفقیت این طرح ها تاچه میزان بوده و تاچه حد توانسته از مشکلات شهرها بکاهد و فضای شهرها را سر و سامان ببخشد. زیرا ارزیابی میزان تحقق پذیری کاربری های تفصیلی کمک مناسبی به دستگاه های سیاست گذار در زمینه ی شیوه طرح های شهری از نوع سنتی به مدرن قابل انعطاف همگام با تغییرات سریع است و زمینه لازم را برای مدیریت شهری برای اصلاح، ادامه و توقف برنامه فراهم می کند (2). علی رغم اینکه بیش از چهاردهه از تجربه تهیه ی طرح های توسعه و عمران شهری در ایران می گذرد این طرح ها در رسیدن به اهداف خود موفق نبوده اند. زیرا هیچ یک مولود دانش فنی و تجربه عملی جامعه حرفه ای و شهرسازی و برنامه ریزی شهری ایران نبوده اند. به طوری که الگوی اولیه تمامی این طرح ها برداشتی از الگوها و تجربیات کشورهای دیگر است (3).

در واقع پس از گذشت چندین نسل از تهیۀ طرحهای توسعۀ شهری و آشکار شدن مشکلات اجرا یی آنها ، موضوع تحقق پذیری طرحها ی فوق، بعنوان یکی از مباحث مهم در چگونگی حل مسائل شهری و تهیۀ طرحهای شهری کارآمد در میان صاحب نظران، استادان، مجریان و مدیران شهرسازی کشور مورد توجه قرار گرفت که این مهم در سالهای اخیر و پس از تهیۀ طرحهای تفصیلی و طرح های موضوعی و موضعی نمایان تر گردید. در حال حاضر توجه به لزوم تغییر نگرش و تحول
رویکرد در تهیۀ طرح تفصیلی با لحاظ کلیۀ عوامل موثر در عرصه بافت و چگونگی تعامل با آنها به منظور امکان اجرایی شدن و افزایش میزان تحقق پذیری طرحهای فوق ضرورتی انکار ناپذیر می نماید. امروزه کتب، مقالات، نظریات و سمینارهای متعددی علل و ریشه های اصلی و تاثیرگذار در عدم تحقق اهداف طرحهای تفصیلی را بررسی و تحلیل نموده اند که از عمدۀ این عوامل می توان به عوامل مدیریتی، شیوۀ تهیه طرحها و عوامل برنامه ریزی، کاستی ها و نادرستی های قوانین و مقررات، منابع اقتصادی و تامین مالی اجرای طرحها و عدم مشارکت واقعی ساکنین در فرایند تهیه، تصویب و اجرای طرحها را نام برد از طرفی کلان شهر های کشور ما نیز به تبعیت از پیامد های ورود مدرنیسم و همچنین مصوبات مربوط به سال 62 که در پی آن بخش مهمی از کمک های مالی دولت به شهرداری قطع شد بدون جایگزین و در نهایت نتوانست درآمد پایداری را برای شهرداری ها تدارک ببیند در نهایت بعد از بروز مشکلات و تقاضای روزافزون برای خدمات شهری، شهرداری ها چون فاقد منابع مالی بودند و می بایست نسبت به تامین درآمد اقدام نمایند، باعث گردید تمامی شهرها رو به منابع درآمدی ناپایدار از جمله فروش تراکم و تغییر کاربری روی آوردند که ما حاصل آن منتج به عدم تحقق پذیری کاربری ها و طرحهای توسعه شهری، ازدحام ترافیک، آلودگی، عدم توجه به فضاهای عمومی، ترافیک شدید و...گردید. در این بین شهر شیراز نیز از این امر مستثنی نبوده و این تبعات را تجربه نموده است.

این پژوهش ضمن ارزیابی عدم تحقق پذیری طرح تفصیلی شهر شیراز با تاکید بر کاربری فضای سبز (نمونه موردی منطقه 1) در یک نگاه کلی به بررسی فرآیند و عوامل موثر بر این موضوع می پردازد و پس از تحلیل نتایج به دست آمده به ارائه مناسب ترین راهکار در جهت کاهش معضلات شهری اقدام می نماید.

 

 


فرضیه تحقیق

 

 - چنین به نظر می رسد عدم وجود منابع درآمدی پایدار شهری باعث عدم تحقق پذیری پیشنهادات طرحهای جامع و تفصیلی" با تاکیدبرکاربری فضای سبز " گردیده است.

مبانی نظری

اهمیت فضای سبز شهری

اثرات اکولوژیکی فضای سبز ناشی از فعالیت داخلی اکوسیستم می باشد و نتیجه آن بهبود شرایط اکولوژیک در شهر است و در واقع آنچه که انسان شهرنشین از آن بهره مند می شود، نتیجه و اثرات فرآیندهای درونی و طبیعی فضای سبز می باشد. از سوی دیگر فضاهای سبز دارای اثرات اجتماعی و روانی با بوجود آوردن اکوسیستم های شبه طبیعی در داخل شهر برای انسان می باشد (4). فضاهای سبز خیابانی بخشی از شبکه دسترسی با عملکرد اکولوژیک، اجتماعی، ایمن سازی، ترافیک و زیباسازی فضاهای شهری و تنوع بخشیدن به ساخت کالبدی شبکه های دسترسی شهری می باشد (5).

افزون بر این، نقش تفرجی و ایجاد محیط های مطبوع، نقش در ساختار بصری و شهری جهت ایجاد یک تصویر ذهنی و ادراک محیط شهری و نقش اکولوژیک و اهمیت فضاهای سبز در شهر را نباید از نظر دور داشت (6). فضاهای سبز دارای کارکردهای روان شناختی و اجتماعی، فرهنگی از طریق ایجاد ارتباط متقابل و پیوند اجتماعی و فراهم نمودن تسهیلات و امکانات گردشگری می باشد. کارکرد دیگر این قسم فضاها، جنبه اقتصادی آنها در جذب گردشگران و رونق تجارت، افزایش قیمت زمین و املاک و مستغلات و در نتیجه افزایش میزان مالیات دریافتی توسط شهرداری ها می باشد (7). همچنین تفکیک مناطق شهری، تفکیک کاربری های شهری، به خصوص اگر در تعارض باشند، جلوگیری از تراکم ساختمانی، برجسته سازی خطوط اصلی شهر و تنوع در خطوط خشک معماری از سایر عملکردهای فضاهای سبز شهری به شمار می روند (8). شهرها به عنوان کانون های تمرکز، فعالیت و زندگی انسان ها برای اینکه بتوانند پایداری خود را تضمین کنند، چاره ای جز

پذیرش ساختار و کارکردهای متأثر از سیستم های طبیعی ندارند، فضای سبز به عنوان جزء ضروری پیکره شهر نقش مهمی در متابولیسم آن ایفا می کند (9).

فضاهایسبزبهعنوانریههایتنفسیشهر محسوبمیشوند.مهمترینراهبرایتعدیلاثرات مخربزیستمحیطی،توسعهفضایسبزاست. فضایسبزبهدلیلداشتنعملکردهایمختلفنقش موثریدرمنظروزیباییشهر،پاکیزگیوتلطیفهوا، تخفیفاثراتآلودگیها،جلوگیریدرتوسعهبی رویهساخت وسازهاوتفرجواستراحتایفامی کند (10).

مهمترین مرحله در برنامه ریزی و طراحی فضاهای سبز تعیین الگو و میزان مناسب برای فضای سبز یک شهر است که براساس نگرشی صحیح و نیازهای محیط زیستی و اجتماعی شهر و نیز امکانات و قابلیت های محیطی صورت می پذیرد. درباره دو مقوله توسعه پایدار و ارتقاء بهره وری منابع باید سرلوحه سیاست گذاری های توسعه فضای سبز قرارگیرد. نکته مهم دیگر شناخت ساختار اکولوژیک و وضعیت کیفی محیط است (11).

در چند دهه اخیر کاربری فضای سبز شهری همچون سایر کاربریها در اهرمهای اجرایی برنامه‌ریزی شهری یعنی طرح جامع و طرح تفصیل مورد توجه بوده و در این طرحها پس از یکسری مطالعات اولیه در مورد وضعیت گذشته و موجود کاربری فضای سبز در زمینه حفظ و نگهداری فضاهای سبز فعلی و گسترش و مکانیابی آن برای آینده، سیاستهایی اتخاذ می‌گردیده است ولی به علت بروز یکسری مسایل همچون: افزایش شدید جمعیت شهری، گسترش بی‌رویه شهرها، افزایش قیمت زمینهای شهری و...که قبلاً هم به آنها پرداخته شده، می‌توان شاهد از بین رفتن فضاهای سبز داخل و حومه شهرها باشیم و از آنجایی که فضاهای سبز، ریه‌های تنفسی شهرها به شمار می‌آیند، لزوم تجدید نظر در مورد سیاستهای حفظ و نگهداری و ایجاد فضای سبز در طراحهای شهرسازی لازم به

نظر می‌رسید (12). به همین جهت و در پی عدم موفقیت‌ طرحهای جامع و تفصیلی در حفظ و نگهداری فضاهای سبز شهری و کاهش سهم این نوع کاربری نسبت به کاربریهای دیگر، باید به فکر تدوین طرح راهبردی جامع فضای سبز شهری بود تا از این طریق بتوان زیرساخت های ایجاد، گسترش، توزیع عادلانه، وحدت، انسجام، حفظ و نگهداری فضای سبز شهری در محدوده قانونی و حریم شهر یا حتی شهرستان را برعهده گرفت.

برنامه ریزی راهبردی توسعه شهری

فلسفه تهیه طرح های راهبرد توسعه شهری را می توان از میان برداشتن بحرانها، چالشها ومسائل شهری کشورهای در حال توسعه دانست. رویکردهای نوینی که ازسوی نهادهای عمده و تاثیرگذار در مسائل شهری مورد توجه قرار گرفته است عبارتند از:

1-   اقشار فقیر شهری می توانند به شکل فزآینده ای به عنوان شرکای فعال در جهت توسعه اجتماعی خویش به مشارکت با شهرداریها بپردازند.

2-   شهرداریها در مقیاس محلی به شکل فزآینده ای در مقابل شهروندان پاسخگوتر شده اند.

3-   دولتها در مقیاس ملی به سیاستهای تمرکززدایی و مردم سالارانه روی آورده اند.


 

4-   موسسات بین المللی توسعه در سطح جهانی در تدوین راهبردهای شهری خود صراحتاً به نقش کیفیت مدیریت شهری برکاهش فقر توجه نموده اند (13).

از طرف دیگر می توان اینگونه بیان کرد که جمعیت جهان دارای حرکات و تغییرات متناوبی است که همواره به نفع جمعیتهای شهر نشین عمل می کند. بسیاری از شهرها دارای رشد بیش از اندازه بوده و در کشور های در حال توسعه آسیایی و آفریقایی در آینده نزدیک بسیاری از شهرها به دو برابر میزان فعلی خود خواهند رسید این امر چالشهای بزرگی را مطرح می سازد.

 برای رویارویی با این چالش ها نوین چاره ای نیست مگرآنکه با راهبردهای متناسب به اتخاذ برنامه ریزی برای آینده و به صورت آگاهانه دست بزنیم. راهبرد توسعه شهری برنامه ای است که می تواند در این فرآیند حساس در انجام تصمیم گیری واجرای آن ما را یاری نماید (14).

راهبرد توسعه شهری بر اساس اصول چهارگانه زیر که نشانگر پایداری شهرها هستند، بنیان نهاده شده است:

- قابلیت زندگی[7]

- رقابت پذیری[8]

- بانک پذیری[9]

- مدیریت و حاکمیت خوب شهری[10] (15).

 

جدول1- مقایسه قابلیت های برنامه ریزی راهبردی در برابر برنامه ریزی جامع در زمینه اهداف و فرایند برنامه ریزی

-        برنامه ریزی سنتی(الگوی جامع)

-        برنامه ریزی راهبردی

-        فرایند تصمیم سازی و تصمیم گیری از هم جدا است

-        تلفیق تصمیم سازی و تصمیم گیری

-        اهداف طرح های جامع اصولا کالبدی و ایجاد نظم در شهر است

-        تلفیق اهداف کالبدی با اهداف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی

-        گرایش به نتیجه برنامه دارد

-        تاکید بر فرایند چرخه ای و عمل دارد

-        بررسی های فراگیر و بی هدف انجام می دهد

-        اهداف کلان اجرایی برای انجام کار تعریف می گردد

-        گزینه ها در نظر گرفته نمی شوند

-        ارزیابی گزینه های مختلف و پیشنهاد راه حل ها صورت می گیرد

-        در بعضی موضوعات، روش های مطالعه و نحوه تدوین و ارائه گزارش انعطاف ناپذیر است

-        انعطاف پذیری در تعین موضوعات، روش های مطالعه و نحوه تدوین و ارایه گزارش دارد

-        کاربری اراضی را به طور کلی تعیین می نماید و سیستم های عام و اقدامات مکانیابی را انجام می دهد

-        پروژه ها را اولویت بندی نموده و ضرورتاً انها را در فضا مکان یابی می نماید

-        فرایند محدودی در انجام مطالعات دارد

-        از روش اجرا و بازنگری در تهیه طرح استفاده می کند

-        هدف، نظم دادن به فضای شهری است

-        هدف برنامه یکپارچه با اهداف اجرایی فضایی است

-        بازنگری ها غالباً 10 ساله است

-        قابلیت بازنگری مستمر دارد

-        نتیجه نهایی تولید نقشه و ضوابط و مقررات است

-        نتیجه تعیین سیسات ها و راهکارهای اجرایی است

-        در فرایند برنامه ریزی از شیوه خطی استفاده می نماید

-        در فرایند برنامه ریزی از شیوه های چرخه ای استفاده می نماید

-        توجه به انبوه جزئیات دارد

-        توجه به مسائل و مباحث اصلی و کلیدی دارد

مآخذ: (16).

 

جدول 2:- مقایسه قابلیت های برنامه ریزی راهبردی در برابر برنامه ریزی جامع در زمینه مشارکت

گروه های ذینفع در برنامه ریزی.

-        برنامه ریزی سنتی(الگوی جامع)

-        برنامه ریزی راهبردی

-        بی توجهی به مشارکت مردم، نهادهای غیر دولتی و دیگر سازمان های دولتی در فرایند برنامه ریزی

-        تاکید بر مدیریت اجرایی و مشارکت همگانی(دولتی، خصوصی، حرفه ای و مردمی)

-        برنامه ریزی و طراحی در مسئولیت حکومت قرار دارد

-        تمامی مراحل آن بر اساس اتفاق نظر و مشارکت قرار دارد

-        عدم توجه به خواسته ها و نقش مردم در شکل گیری شهر

-        تخصیص منابع مالی جهت انجام اقدامات مورد نظر در درجه اهمیت قرار درد

-        مشارکت مردمی وقت گیر و مانعی در تهیه طرح ها و برنامه ها است

-        استفاده از نظارت به عنوان وظیفه ای مستمر

مآخذ: (16).

 

 

 

جدول 3- مقایسه قابلیت های برنامه ریزی راهبردی در برابر برنامه ریزی جامع در زمینه امکانات اجرایی و تحقق پذیری.

-        برنامه ریزی سنتی(الگوی جامع)

-        برنامه ریزی راهبردی

-        نقاط قوت و ضعف در نظر گرفته نمی شود

-        تاکید بر ارزیابی نقاط ضعف و قوت است

-        توانایی های اجرایی بعدا مطرح می شود

-        گرایش به عمل، نتایج و اجرا دارد

-        ایستا، نظری و نهایی است

-        تاکید بر انعطاف پذیری، تحقق پذیری و اصلاح دارد

-        ابزار اجرایی کاربری زمین و منطقه بندی و تراکم ساختمان

-        ابزار اجرایی، ابزار کالبدی و غیرکالبدی طیف وسیعی از ساز وکارهای اجرایی را در بر می گیرند

-        برنامه ریزی اغلب جدا از بودجه بندی و بازتاب های اقتصادی انجام می شود

-         

-        فقدان نظارت بر اجرا

-         

-        بر پایه وضعیتی آرمانی

-        بر پایه شناخت های معتبر و امکانات واقعی

-        برنامه ریزی جدا از نظام اجرایی و مدیریتی است

-        ارتباط تنگاتنگ بین برنامه ریزیی و نظام مدیریتی وجود دارد

-        به علت مشارکت گروه های ذینفع تعهد نسبت به طرح بسیار کم است

-        مشارکت گروه های ذینفع موجب تقویت تعهد مدیران به راهبردها می گردد

-        بدون توجه به گروه های ذینفع و امکانات

-        امکان اتخاذ تصمیم در ارتباط با گروه های ذینفع و منابع به طور عینی

مآخذ: (16).

 


شناخت محدوده مورد مطالعه


موقعیت منطقه

منطقه یک شهرداری به عنوان یکی از بزرگترین مناطق شهرداری، بخش عمدهای از شمال، مرکز و شمال غرب شیراز را در بر میگیرد. این منطقه با مساحت 4070 هکتار از شمال به محدوده خدماتی طرح تفصیلی، از شرق به خیابان حر، خیابان سعدی و قسمتی از خیابان زند و مشیر فاطمی تا باسکول نادر، از جنوب به خیابان آهنگ و بولوار پاسداران، چهار راه گاز (فلکه معلم) و همت جنوبی تا تقاطع کمربندی و از غرب به مرز باغهای جبل دراک تا فلکه احسان و محور شمس معالیآباد منتهی میگردد (17).

 

 

شکل 1- موقعیت منطقه 1شهرداری در کشور، استان، شهرستان و شهر شیراز

 


وضعیت کاربری زمین در شهرداری منطقه یک

به طور کلی بررسی ها نشان می دهد که :

  1. اختلاط میان کاربری مسکونی با باغات داخل بافت نوع خاصی از سکونت تحت عنوان باغ مسکونی را به وجود آورده است که به طور کلی الگوی استقرار آن دارای تمرکز ویژه در اطراف باغات قصردشت است.
  2. گرایش به سکونت در سال های گذشته بیشتر شامل بخش غربی و توسعه جدید بوده ولی در چند ساله اخیر تقاضاهای افزایش تراکم در محدوده شرقی منطقه (اطراف ستارخان و قدوسی) نمود بیشتری داشته است.
  3. باغات و فضای سبزخصوصی دارای توزیع فضایی ویژه ای درمیان بافت های مسکونی و نیز جداره محورهای منطقه است که به همراه باغات قصردشت نقش عمده ای در تلطیف هوا دارند.
  4. ارتفاعات داخل محدوده قانونی شهر علاوه بر اینکه تأثیر ویژه ای در سیما و منظر منطقه ایجاد نموده و امکان مناسبی برای طراحی محدوده های گردشگری ایجاد نموده است.
  5. سطح کل رودخانه، ارتفاعات و باغات قصردشت در منطقه یک به ترتیب معادل 15، 391 و 1027 هکتار است. بنابراین سطح کل منطقه یک 4631 هکتار می باشد (18).

 


 

جدول 4- نحوه استفاده از زمین در شهرداری منطقه یک

کاربری

کل منطقه یک

مساحت

سهم(درصد)

مسکونی

1026

32

تجاری

1/54

2

آموزشی، آموزش عالی

5/138

4

مذهبی

1/6

0

فرهنگی

7/32

1

جهانگردی و پذیرایی

2/7

0

درمانی-بهداشتی

5/35

1

ورزشی

5/16

1

اداری-ستادی

3/51

2

فضای سبز، باغات و فضای سبز خصوصی

5/337

11

مناطق نظامی

2/124

4

صنایع

6/1

0

تأسیسات و تجهیزات

9/28

1

حمل و نقل و انبار

8/6

0

گورستان

4/1

1

بایر و مخروبه، متروکه

8/119

4

نامشخص

2/92

3

شبکه معابر

4/117

35

جمع کل

9/3197

100

مآخذ: (18).

 


بحث و یافته ها


بررسی سرانه‌ی انواع کاربری های فصاهای سبز در وضع موجود درکلانشهر شیراز

1- سرانه‌ی فضاهای سبز خصوصی و نیمه خصوصی
در جدول زیر وسعت و سرانه‌ی انواع کاربری های فضاهای سبز شهر شیراز با توجه به جمعیت سال 1390 و افق طرح(1400) نشان داده شده است.

 

 

 

 

جدول 5- وسعت و سرانه‌ی انواع کاربری های فضاهای سبز شهر شیراز

سرانه(مترمربع)

کل فضای سبز شیراز

شرح

ردیف

1400

1390

8/13

21

6/2460

مجموع انواع کاربری های فضای سبز مناطق

8/6

3/10

8/1204

فضاهای سبز خصوصی

1

4/5

2/8

9/967

فضاهای سبز عمومی

2

6/1

5/2

9/287

نیمه خصوصی

4

               مآخذ: پیمایش میدانی و (17).

 

 

چنانچه ملاحظه می‌شود سرانه‌ی فضاهای سبز خصوصی و نیمه خصوصی با توجه به جمعیت سال 1390، در حدود 8/12 مترمربع و با احتساب جمعیت در سال 1400 در حدود 4/8 متر مربع محاسبه شده است. لذا با توجه به اهمیت این نوع کاربری ها در برقراری موازنه اکولوژیکی شهر و بالابردن سرانه‌ی فضای سبز شهر، بایستی راهکارهای مناسبی در نظر گرفته شود تا ضمن حفظ این سرانه، فضاهای جدید ایجاد وتوسعه یابند.

2- سرانه‌ی فصاهای سبز عمومی

در جدول زیر وضعیت موجود سرانه‌ی فضاهای سبز عمومی شهر شیراز با احتساب جمعیت در سال 1390 نشان داده شده است.

 

 

جدول 6- وضعیت موجود سرانه‌ی فضاهای سبز عمومی شهر شیراز(متر مربع)

فضای سبز معابر

پارک ها

فضای سبز عمومی

جمعیت 1390

منطقه طرح

67/6

66/1

33/8

1173697

میانگین

76/0

78/0

53/1

136203

منطقه  1

11/3

95/0

06/4

153853

منطقه 2

51/1

36/1

87/2

138794

منطقه 3

27/1

10/1

37/2

134114

منطقه 4

99/0

40/1

38/2

223585

منطقه 5

23/34

11/3

34/37

134084

منطقه 6

52/1

40/5

93/6

97682

منطقه 7

93/3

38/0

31/4

97227

منطقه 8

28/2

81/0

09/3

58155

منطقه 9

76/0

38/0

53/1

58155

حداقل

23/34

40/5

34/37

223585

حداکثر

مآخذ: پیمایش میدانی و (17).

 

 

 

همان طور که در جدول می بینید میانگین سرانه‌ی فضاهای سبز عمومی شهر شیراز تا سال 1381 و با احتساب جمعیت شهر تا سال 1390 در حدود 33/8 مترمربع بدست آمده که در حدود 66/1 متر مربع آن مربوط به پارک ها و 67/6 متر مربع آن مربوط به فضای سبز معابر، رفیوژها و وجنگل کاری ها بوده است.

بر همین اساس دامنه‌ی تغییرات سرانه‌ی فضای سبز بین حداقل 53/1 متر مربع در منطقه‌ی یک طرح تفصیلی تا حداکثر 3/37 متر مربع در منطقه‌ی 6 طرح تفصیلی بوده است.

 

ارزیابی وضعیت موجود فضاهای سبز عمومی

علی رغم آنکه سهم عمده‌ای از فضاهای سبز شهر شیراز به باغات اختصاص دارد، اما فضاهای سبز عمومی شامل فضای سبز پارک ها، معابر، رفیوژها و جنگل کاری های شهری با توجه به نوع کارکردشان از اهمیت ویژه‌ای در بین فضاهای سبز شهری برخوردار می‌باشند، لذا در این قسمت با توجه به اطلاعات و آمار موجود به بررسی و ارزیابی فضاهای سبز عمومی و نحوه‌ی توزیع و پراکنش آنها در مناطق مختلف شهرداری پرداخته که نتایج آن در جداول شماره‌ی 7 نشان داده شده است.

 

جدول 7-وسعت انواع کاربری های فضاهای سبز عمومی به تفکیک مناطق

مناطق شهرداری

مساحت

انواع کاربری های

ردیف

8

7

6

5

4

3

2

1

کاربری

فضای سبز عمومی

8/2

17

35

7/37

1/237

6/398

8/93

9/145

9/967

جمع فضای سبزعمومی مناطق

8/2

4/6

3/25

1/25

9/168

1/376

2/57

1/108

770

جمع معابر، رفیوژها و جنگل کاری ها

1

8/2

5/1

4/0

7/2

2/9

4/1

5/9

8/79

4/107

فضای سبز معابر

1.1

0

9/3

9/24

4/22

2/15

1/14

5/21

3/28

3/130

رفیوژها

1.2

0

1

0

0

5/144

6/360

2/26

0

3/532

جنگل کاری ها

1.3

0

6/10

7/9

6/12

2/68

5/22

6/36

8/37

9/197

فضای سبز فعال (پارک ها )

2

مآخذ: پیمایش میدانی و (17).

 

 

چنانچه ملاحظه می‌شود مجموع مساحت فضاهای سبز عمومی شهر شامل پارک های شهری، معابر، رفیوژها و جنگل کاری ها در حدود 968 هکتار می‌باشد که از این میزان در حدود 7/237 هکتار، معادل 6/24 درصد به فضاهای سبز معابر و رفیوژها، 532 هکتار، معادل 55 درصد به جنگل کاری ها و 9/197 هکتار، معادل 4/20 درصد به فضای سبز پارک های شهری اختصاص دارد که بیانگر سهم قابل توجه جنگل کاری ها در فضای سبز عمومی شهر شیراز می‌باشد.

به استناد آمار موجود ، از بین مناطق مختلف شهرداری، مناطق 3، 4 و 1 به ترتیب با 2/41، 5/24 و 1/15 درصد، بیشترین
سهم از کل مساحت فضاهای سبز عمومی شهر را به خود اختصاص داده و منطقه‌ی بافت قدیم و منطقه‌ی 7 نیز به ترتیب با 3/0 و 8/1 درصد دارای کمترین سهم از کل مساحت فضاهای سبز عمومی بوده و مناطق 2، 6 و 5 نیز بترتیب با 7/9 ، 6/3 و 9/3 درصد از کل مساحت فضاهای سبز عمومی، در حد واسط این دو گروه قرار دارند.

همچنین سهم قابل توجه مناطق 3 و 4 از کل فضای سبز عمومی بدلیل توسعه‌ی مناسب جنگل کاری ها و پارک ها در این دو منطقه می‌باشد. براساس آمار موجود در حدود 95 درصد از کل عرصه‌های جنگل‌کاری شده‌ی شهری در این دو
منطقه قرار دارد.

بالا بودن سهم مناطق یک و دو از کل فضای سبز شهر نیز بدلیل گستردگی سطوح فضای سبز معابر، رفیوژها و پارک های شهری می‌باشد.

جانمایی فضاهای سبز در طرح تفصیلی

طرح تفصیلی بدنبال تأمین سطوح پیش بینی شده جهت توسعه‌ی فضاهای سبز شهری (1163 هکتار)، بدون توجه به جمعیت مناطق و شعاع دسترسی انواع پارک های محله‌ای، ناحیه‌ای و منطقه‌ای، تقریباً بر روی اغلب اراضی که دارای کاربری زراعی و باغات، اراضی بایر و تأسیسات شهری، بافت ها فرسوده و پادگان های نظامی بوده است، کاربری فضای سبز جانمایی نموده که براین اساس در حدود 1173 هکتار انواع کاربری های فضای سبز بر روی نقشه طرح تفصیلی جانمایی شده که از این میزان در حدود 990 هکتار معادل 4/84 درصد مربوط به کاربری پارک و فضای سبز و باغ و فضای سبز، و 183 هکتار معادل 6/15 درصد نیز مربوط به کاربری جنگل و حریم سبز می‌باشد. در جدول زیر وضعیت توزیع آنها در مناطق طرح تفصیلی نشان داده شده است.

 

 

جدول 8-وسعت فضاهای سبز پیشنهادی برحسب نوع کاربری و به تفکیک مناطق

وسعت پارک و فضای سبز و باغ و فضای سبز (هکتار)

سرانه‌ی

جمعیت

مساحت

مناطق طرح
تفصیلی

محله‌ای

ناحیه‌ای

منطقه‌ای

شهری

کل

درصد

پارک ها

(هکتار)

5/39

2/20

7/27

5/67

155

7/15

9.2

168735

4/1477

1

4/4

4/6

8/23

2/76

8/110

2/11

8/5

190600

6/1640

2

1

6/19

1/26

8/68

5/115

7/11

7/6

171945

1/1011

3

6/15

1/18

9/29

5/66

130

1/13

8/7

166148

1130

4

8/17

9/20

2/42

8/110

7/191

4/19

9/6

276988

1980

5

6/12

7/19

2/26

6/23

1/82

3/8

9/4

166111

2520

6

5/7

4/6

6/12

47

5/73

4/7

1/6

121014

4/1331

7

7/10

3/12

9/11

2/48

2/83

4/8

9/6

120450

4/1612

8

7/3

9/2

13

8/28

4/48

9/4

7/6

72046

57/758

9

8/112

5/126

5/213

3/537

1/990

4/84

8/6

1454037

13461

مجموع

 

 

 

 

9/182

6/15

3/1

کاربری جنگل و حریم سبز

 

 

 

 

1/1173

100

1/8

مجموع انواع کاربری های فضای سبز

مآخذ: (19).

 

 

بنابراین طرح تفصیلی بدون توجه به موقعیت و پراکنش مناسب فضاهای سبز، تنها با در نظر گرفتن معیار نوع کاربری اراضی اقدام به تعیین جانمایی فضاهای سبز مورد نیاز کرده، بطوری
که بیشترین سطوح کاربری فضای سبز را در مناطق بخش نیمه‌ی شرقی شهر یعنی مناطق 1 تا 5 که دارای اراضی بایر یا زراعی زیادی بوده جانمایی کرده است.

 


بررسی وضعیت تحقق پذیری کاربری های فضای سبز در


منطقه یک شهرداری

با توجه به کلیه‌ی اشکالاتی که طرح تفصیلی در برآورد و جانمایی فضاهای سبز داشته، در طول سالیانی که از تصویب طرح تفصیلی می‌گذرد، بخشی از فضاهای پیشنهاد شده جهت کاربری های فضای سبز محقق و قسمتی نیز تغییر کاربری یافته و بخش دیگری نیز کماکان بصورت پتانسیل های بالقوه جهت تبدیل به فضای سبز باقی مانده که وضعیت آنها به تفکیک مناطق در جدول زیر ارائه شده است.

 

 

جدول 9- وضعیت فضاهای سبز پیشنهادی تغییر کاربری داده شده به تفکیک مناطق

تغییر کاربری داده شده

پیشنهادی

منطقه‌ی

طرح تفصیلی

درصدمساحت

مساحت به هکتار

25

5/247

1/990

مجموع

8/45

71

155

1

8/19

22

8/110

2

2/10

8/11

5/115

3

8

3/10

130

4

9/34

9/66

7/191

5

48

4/39

1/82

6

7

1/5

5/73

7

18

15

2/83

8

5/12

1/6

4/48

9

مآخذ: پیمایش میدانی و (17).

 

 

همان طور که مشاهده می شود از کل مساحت پارک و فضای سبز و باغ و فضای سبز جانمایی شده در طرح تفصیلی، تاکنون در حدود 5/247 هکتار، معادل 25 درصد این اراضی تغییر کاربری یافته که عموماً مربوط به مناطق 1، 5 و 6 طرح تفصیلی بوده است.

بنابریان با توجه به آنچه گفته شد، وضعیت موجود فضاهای سبز در منطقه یک شهرداری بشرح زیر می‌باشد:

  1. این منطقه با داشتن 5/40 درصد از کل مساحت فضای سبز شهر، دارای بیشترین سهم در بین مناطق مختلف شهرداری می‌باشد.
  2. در حدود 6/62 درصد از کل مساحت باغات، 14 درصد از کل
    فضاهای سبز رفیوژها، معابر و 1/19 درصد از کل مساحت پارک های شهر در محدوده‌ی این منطقه قرار دارد.
  3. سرانه‌ی فضای سبز عمومی در این منطقه در حدود 5/8 مترمربع می‌باشد که 3/6 مترمربع آن مربوط به فضاهای سبز معابر و رفیوژها و 2/2 مترمربع نیز به فضاهای سبز پارک ها  می‌باشد. بدین ترتیب می‌توان نتیجه گرفت که این منطقه از نظر میزان سرانه‌ی فضای سبز عمومی در یک وضعیت متعادل قرار دارد.
  4. از جمله پارک های موجود در این منطقه می‌توان به پارک های آزادی، پارک حاشیه‌ای چمران و خلدبرین اشاره کرد که دو مورد اول دارای عملکرد شهری و مورد سوم دارای عملکرد

منطقه‌ای است. لذا این منطقه علی‌رغم داشتن سرانه‌ی مناسب، اما از نظر تعداد پارک های ناحیه‌ای با محدودیت مواجه می‌باشد.

دلایل عدم تحقق پذیری کاربری فضای سبز شهرداری منطقه یک

  1. طرح تفصیلی برروی نقشه، فضاهای سبز پارک ها  را بر حسب مقیاس کاربری آنها (محله‌ای، ناحیه‌ای، ‌منطقه‌ای و شهری) تفکیک نکرده است.
  2. جانمایی کاربری پارک و فضای سبز بر روی بعضی کاربری های موجود از جمله تأسیسات شهری، بافت های  فرسوده و پادگان های نظامی صورت گرفته که تقریباً محقق نشده است.
  3. طرح تفصیلی به منظور برآورد سطوح توسعه‌ی فضاهای سبز تا افق طرح، برای پیش بینی جمعیت از نرخ بالایی استفاده کرده و در نتیجه جمعیت پیش بینی شده در افق طرح و فضای سبز موردنیاز این جمعیت بیش از میزان واقعی برآورد شده است.
  4. طرح تفصیلی در برآورد سطوح موردنیاز و جانمایی فضاهای سبز در هر منطقه، طبق مدل های رایج در برنامه‌ریزی شهری، به فاکتورهای جمعیت منطقه، شعاع دسترسی و پراکنش مناسب توجه نکرده ، لذا توسعه‌ی فضای سبز شهر شیراز هیچگاه از نظر موقعیت وپراکنش به نتایج مطلوبی نرسیده است.

از مهم ترین دلایل تغییر کاربری فضای سبز در مناطق مورد اشاره می توان به موارد زیر اشاره کرد:

-        عدم اجرای دقیق قوانین ومقررات به ویژه ی در زمینه ی حفظ اراضی باغات وزراعی

-        ناکارآمدی پیشنهادات طرح تفصیلی به ویژه در زمینه ی توزیع فضایی کاربری فضای سبز

-        طولانی شدن مدت زمان تصویب بازنگری طرح تفصیلی شیراز

-        تشدید تخلفات ساختمانی بدلیل ایجاد ارزش افزوده ناشی از تغییر کاربری

-        نابسامانی وناکارآمدی برخی بافت های شهری به ویژه در شهرداری منطقه دو

-        عدم تناسب وناهمگنی بین توسعه ی مسکونی وفضاهای باز عمومی وخدماتی

-        رشد چشمگیر بخش های تجاری وبازرگانی شهر به  ویزه در محورهای اصلی

-        مالکیت وقیمت زمین و رانت خواری های ناشی از آن

-        نبود منابع مالی پایدار ودائمی برای نهادهای درگیر محلی واز جمله شهرداری

با این حال بررسی ها درسطح ملی ومحلی به ویژه درشهر شیراز نشان می دهد که شهرداری ها به دلایل مختلف واز جمله دلایل مطرح شده در زیر از نداشتن منابع مالی مطمئن و پایدار رنج می برند:

1) ضعف شهرداری درجنبه های مالی و مستمر نبودن  منابع  درآمد  شهرداری.

2) تدوین  نکردن  تراز  مالی  برای  طرح ها  و  ناتوانی  مالی  شهرداری  در  اجرای  پیشنهادها .

3) تقلیل  کمک های  دولتی  به  شهرداری  و  تأکید  بر خودکفایی  آن.

4) مالکیت  خصوصی  اراضی  و تفکیک  ثبتی  اراضی  حاشیه  شهرها  در گذشته و لزوم پرداخت غرامت در اجرای طرح ها .

5) نبود  مکانیسم های  لازم  برای  برگشت  منافع  ناشی  از  اجرای  طرح های  شهری .

6) مواجه  بودن  شهرداری  با  خرده  مالکان،  اجرای طرح های  شهری  را  با  تأخیر  مواجه می سازد.

7) فقدان  سیستم  مناسبی  برای  توزیع  عادلانه  منافع  و هزینه های  شهرداری  در  مناطق  شهری.

9)تورم نیروی انسانی غیر متخصص در شهرداری و به دنبال آن افزایش هزینه های شهرداری.

10) ساختار تشکیلاتی و نیروی انسانی نامتناسب که شناخت لازم در جهت شیوه های کنترل هزینه ها را نداشته اند.

11) عدم توانایی به کارگیری صحیح تکنولوژی و اصول علمی جهت فعالیتهای مختلف.

12) افزایش قابل توجه فعالیتهای عمرانی شهرداری در سالهای

 

اخیر و در مقایسه با دهه پیش.

13) ابهام در قوانین و مقررات مربوط به منابع درآمدی برای شهرداری از جمله وصول درآمد از قانون تجمیع عوارض...

14) کمبود نیروهای متخصص کارآمد در واحدهای درآمدی شهرداری و ناتوانی مامورین وصول عوارض و مالیات.

15) عدم مشارکت بخش خصوصی در منابع درآمدی شهرداری.

16) نبود فرهنگ مناسب پرداخت عوارض توسط شهروندان و تلقی نادرست دولتی بودن بودجه شهرداری.

در چنین شرایطی وابستگی بیش از حد شهرداری به منابع مالی ناشی از سود حاصله از تغییر کاربری های عمومی و همگانی نظیر فضای سبز به کاربری های سود محور نظیر تجاری، مسکونی و.... یکی از مهم ترین موانع بر سر راه اجرا و تحقق طرح های توسعه و عمران شهری و البته تحقق کاربری های عمومی واز جمله فضاهای سبز شهری محسوب می شود. از این نظر ایجاد استقلال مالی برای شهرداری و جستجوی منابع درآمدی جدید برای آنها، به ویژه از طریق جذب اضافی ارزش زمین، یکی از عوامل مؤثری است که به بهبود برنامه ریزی و طراحی شهری و افزایش امکانات اجرای آنها، جهت حفظ، ساخت، توسعه وتجهیز فضاهای سبز شهری کمک شایانی می کند. با توجه به  بررسی آماری صورت گرفته مشخص گردید که شهرداری شیراز و به ویژه منطقه یک نیز از این امر مستثنی نیست.

جمع­بندی و نتیجه گیری

فضاهای سبز در واقع ریه های تنفسی شهرها هستند و مهمترین منبع کاهش مضرات آلودگی هوا به شمار می روند. اما در سالهای اخیر با پیشرفت تکنولوژی در همه سطوح مشخص گردید که فضاهای سبز رسالت های مهم دیگری نیز برعهده دارند و صرفا محدود به فیلترهای تصویه هوا نمی شوند. در واقع این فضاها دارای بازدهی های مختلفی از جمله بازدهی اجتماعی و زیبایی شناسانه نیز هستند که ارزش آنها کمتر از بازدهی اکولوژویکی آنها نیست. فضاهای سبز محصور در بین دیوارها و بصورت باغ صرفا حائز جنبه اکولوژیکی می باشد و
هیچ بهره ای از بعد اجتماعی ندارند، بنابراین زمانی می توان آنها را  فضاهای سبز موفق قلمداد کرد که از نظر اجتماعی نیز بتواند ایفای نقش فعال داشته باشد. این موضوع در مورد شهرداری منطقه 1 شهر شیراز صادق است چراکه علی رغم قرار داشتن نزدیک به نیمی از فضای سبز شهر شیراز (40 درصد) در این منطقه تنها 14 درصد از آن در قالب پارک و فضای سبز معابر وجود دارند و مابقی به باغات اختصاص یافته است. این موضوع علاوه بر این مشکل آسیب دیگری نیز به همراه دارد و آن استفاده سودجویان از باغات و تغییر ماهیت آنها با هدف ساخت و ساز های سود آور می باشد که این مبحث با خشکاندن باغات و درختان نمایان شده است. شهرداری علی رغم علم به این موضوع و صرفا به خاطر ضعف بنیه مالی نتوانسته بخش قابل توجهی از این موهبت های الهی را تملک کند. از این رو شهرداری خود بصورت عمدی و سهوی زمینه های نابودی (موافقت با تغییر کاربری های فضای سبز به دیگر کاربری ها و ...) آنها را فراهم آورده است. از طرفی نباید فراموش کرد که جمعیت روز به روز در حال افزایش است و ثابت ماندن وسعت فضاهای سبز خود عاملی دیگر در تنزل کیفیت شهری به شمار می رود بنابراین توام با حفظ و ارتقای سطح کیفی فضاهای سبز باید به فکر گسترش آنها نیز بود.

بنابراین می توان نتیجه گرفت که وابستگی شدید مالی شهرداری ها به منابع حاصله از تغییر کاربری ها  از مهم ترین موانع تحقق پذیری کاربری های عمومی نظیر کاربری فضای سبز در تمامی رده های خدماتی شهر می باشد درنتیجه فرضیه تحقیق تایید می گردد. با عنایت به موارد ذکر شده راهبرد توسعه شهری بر آنست تا با در نظر گرفتن کمیت و کیفیت موضوع و اصلی ترین بخش پدیده یعنی ساکنین و مردم زمینه های مشارکت آنها را فراهم نموده و در کنار این موضوع موجبات ارتقای آگاهی مردم از مزایای کاربری فضای سبز عمومی را فراهم نماید که این موضوع در قالب پیشنهادات زیر آورده شده است.

 

 

پیشنهادات

پیشنهادات کلان

در دوره معاصر، نقش مدیریت شهری اهمیتی دوچندان در بحران‌های شهری یافته است. بگذریم، که اقتضای این مدیریت با کیفیت‌های مشخص چون حکمرانی خوب، توانمندسازی، مشارکت مردمی وجه مطلوب و ایده‌آل این مدیریت را تشکیل می‌دهد. اما نتیجه این بحث آنست که مبنای تعیین‌کننده در برنامه توسعه و عمران، فراهم کردن شرایط و مقتضیات لازم آن بخش از عامل ذهنی است که مستقیماً و عملاً دست‌اندرکار برنامه و طرح‌های منتج از آنست.

باتوجه به این ضرورت معنادار و تعیین‌کننده است که طرح راهبردی ـ ساختاری به‌عنوان پیش‌نیاز برنامه و طرح‌‌های کلان‌شهری، تعدادی طرح را با هدف اصلاح ساختار و تشکیلات شهرداری، اصلاح منابع پایدار برای آن، مشارکت مردمی، و شراکت عمومی و خصوصی تعریف کرده است. این طرح‌ها، طرح‌های پیش‌نیاز و بسترساز طرح ساختاری به‌شمار می‌آیند و عبارتند از :

1-     مطالعه طرح اصلاح ساختار تشکیلاتی شهرداری شیراز (راهبردها ـ سیاست‌های اجرایی)

2-         مطالعه امکان‌سنجی افزایش تولید ناخالص داخلی شهر و طرح تأمین منابع پایدار درآمدی شهرداری شیراز (راهبردها ـ سیاست‌های اجرایی) براساس امکان‌سنجی انجام مطالعات «راهبرد توسعه شهر» (CDS)

3-     مطالعه تشکیل بانک زمین و حق توسعه (راهبردها ـ سیاست‌ها)

4-     طرح مطالعاتی نحوه تشکیل و ایجاد نهادها و تشکل‌های مردمی (تشکل‌های محلات یا (CBOs و تشکل‌های مردمی یا ((NGOs

5-     طرح مطالعاتی شراکت عمومی ـ خصوصی (راهبردها ـ سیاست‌ها)

در برخورد به طرح‌های پیش‌نیاز، دو عامل دخیل است. یک ـ فرآیند زمان که در طی آن بسته به شرایط  و  نتایج  هم‌کنشی

طرح‌های مزبور بر یکدیگر، طرحی نسبت به طرح دیگر در اولویت قرار می‌گیرد و دوم ـ شدت عوامل موثر در این فرایند. نقطه مطلوب از نظر مسوولان و مدیران و هم‌چنین برنامه‌ریزان آنست که طرح‌ها در روند تحقق خود، موجب هم‌افزایی‌ (Synergy) گردند و دستاوردهای یکی موجب پیش‌برد طرح دیگر شود.

پیشنهادات خرد

  1. متعادل‌سازی و انطباق طرح تفصیلی و ضوابط شهرسازی طرح‌های پیشنهادی با نیازها و توان‌های بالقوه و بالفعل شهر شیراز از یک سو و چشم‌اندازهای توسعه آتی آن از سوی دیگر
  2. متعادل‌سازی نقش و سهم نیروهای عمده شهری (دولت، بخش عمومی، بخش خصوصی و شهروندان) از مسایل شهر با سهم آنها از هزینه‌ها و درآمدهای شهر و شهرداری
  3. تغییر و انتقال نقطه ثقل درآمدی شهرداری از تولید فضا (ساخت و ساز) به بهره‌برداری از فضا (عوارض استفاده‌کننده)
  4. افزایش سهم رانت‌های حاصل از سرمایه‌گذاری‌های عمومی مدیریت شهری در تأمین منافع عمومی و به ویژه فضاها شهری و عمومی
  5. جلب مشارکت موثر بخش‌‌های مردمی (CBO و NGO) در تولید و بهره‌برداری از فضاهای شهری و عمومی
  6. سازماندهی کارا برای پیشبرد برنامه و طرح‌های عمرانی شهری با محوریت شهرداری همراه با تعیین نقش و مسئولیت هر یک از نیروهای عمومی، دولتی و خصوصی و تنظیم بازنگری ادواری طرح‌‌ها
  7. تنظیم و تدوین نظام و ترکیب منابع درآمدی و بودجه‌ای شهرداری شیراز بر مبنای متعادل‌سازی تدریجی هزینه خدمات‌رسانی و بهره‌برداری فضاهای موجود (دولتی، عمومی و خصوصی) با درآمد حاصل از آنها از طریق تعریف و تنظیم عوارض استفاده‌کننده (User charge)
  8. کاهش تدریجی سهم درآمدهای حاصل از ساختمان‌سازی (تراکم قانونی و مازاد از منابع درآمدی شهرداری ضمن واقعی کردن عوارض ساختمان و تراکم)
  9. پروژه‌گرا شدن فرآیند تهیه طرح تفصیلی در جهت تبدیل و تعریف پروژه‌ها معین و قابل محاسبه در چارچوب ارزیابی هزینه ـ منفعت اجتماعی
  10. تفکیک پروژه‌های بخش عمومی و غیرانتفاعی از پروژه‌های انتفاعی در بودجه عمرانی شهرداری و تأمین مالی پروژه‌های عمومی و غیرانتفاعی از محل عوارض ساخت و ساز و درآمد پروژه‌های غیرانتفاعی
  11. فضاسازی مثبت اجتماعی، فرهنگی، مدیریتی و سرمایه‌گذاری برای جذب و استقرار کاربری‌ها و عناصر مطلوب و مورد تأکید در هر منطقه
  12. تشویق و تقویت موثر نهادها و تشکل‌های غیردولتی و محلی (CBO و NGO) با تأکید بر زمینه‌سازی تحقق طرح
  13. استقرار نظام و مکانیزم‌های جبران خسارت و عدم‌النفع مالکان اراضی از محل بانک زمین
  14. تنظیم نظام و قواعد تعیین حق پایه توسعه کالبدی و امکان جابجایی کالبدی و تبدیل کاربری برای آن در چارچوب طرح‌های مصوب

در خاتمه با توجه به هزینه‌های سنگین طرحها و پروژه‌های اجرایی فضاهای سبز شهری و به منظور تأمین منابع مالی لازم جهت تملک و اجرای اینگونه پروژه‌ها پیشنهاد می‌گردد که فضاهایی که در طرح تفصیلی دارای کاربریهای فضای سبز بوده و در طرح جامع مازاد برنیاز تشخیص داده شده، با استناد به مطالعات طرح تفصیلی که برروی این مکانها جانمایی فضای سبز نموده، می‌تواند کماکان براساس ضابطه‌ی 30 به 70 تغییر کاربری داده شده و  هزینه‌ی تملک و احداث فضاهای سبز عمومی از محل درآمد آزادسازی و تغییر کاربری این اراضی تأمین شود.

لازم به ذکر است که مالکین اراضی فوق در سهم 30 درصدی خود می توانند براساس ضوابط تراکم‌های همجوار اقدام به احداث مجتمع‌های مسکونی، تجاری، اداری و... نمایند، مشروط برآنکه نسبت به تأمین فضای سبز مورد نیاز مطابق ضوابط پیشنهادی طرح جامع در بخش فضاهای نیمه‌خصوصی و خصوصی عمل نمایند.

منابع

        1-        شیعه، اسماعیل(1385)، مقدمه ای بر برنامه ریزی شهری، انتشارات دانشگاه علم و صنعت، تهران.

        2-         خاکپور براتعلی، رفیعی هادی، صالحیفرد محمد و توانگر معصومه، (1389). بررسی عملکرد مدیریت شهری در گسترش فضاهای سبز عمومی (پارک ها) با استفاده از روش تاپسیس، مطالعه موردی: شهرمشهد، جغرافیا و توسعه ناحیه ای، شماره 14.

        3-         رهنمایی، محمدتقی و شاه حسینی، پروانه، (1390). فرآیند برنامه ریزی شهری ایران، چاپ هشتم ،انتشارات سمت، تهران.

        4-        بیژن زاد، محمدرضا، (1369). بررسی فضای سبز شهر تهران، انتشارات بخش فرهنگی دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی.

        5-        سعید نیا، احمد .( ١٣٧٩)،  مدیریت شهری ، سازمان شهردار یهای کشور، تهران: جلد یازدهم.

        6-        Faizi, M. 2006,“The role of urban parks in a metropolitan city", Environmental sciences 12.

        7-        Morancho, A.B. (2003). A Hedonic Valuation of Urban Green Areas. Journal of Landscape and Urban Planning, 66: 35–41.

        8-        سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، (1380).

        9-        مجنونیان، هنریک، (1374)، مباحثی پیرامون پار کها، فضای سبز، تفرجگاهها، حوزه معاونت خدمات شهری سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران، تابستان.

       10-      تواهن، احمد، (1383)، یادداشت سردبیر، مجله شهرداری ها، شماره 17.

       11-      بهرام سلطانی، کامبیز، (1387). مجموعه مباحث و ورشهای شهرسازی (محیط زیست). جلد اول، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران. ص 323.

       12-      سوزنچی، کیانوش و بهروز فر، فریبرز، (1380). راهنمای تدوین طرح جامع فضای سبز، تهران: دفتر فنی معاونت هماهنگی امور عمرانی، وزرات کشور .

       13-      جعفری ،وحید (1389)،بررسی و تحلیل استراتژی توسعه شهری در شهر چناران،پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه فردوسی مشهد.

       14-      تقوایی علیاکبر، رفیعیان مجتبی و رضوان علـی، ( 1390)،تحلیل رابطه بین مولفه­های کاربری زمین بـا کـاهش جرایم و ناامنی شهری (مطالعـه مـوردی: منطقـه 17شهر تهران)، پژوهشهای جغرافیای انسانی، شـماره 77، صص 38-19.

       15-      گلکار، کوروش، (1384).  مفهوم و فرایند تدوین چشم انداز شهر، هنرهای زیبا ، شماره 24.

       16-      مهندسین مشاور ره شهر، (1386).

       17-      شهرداری شیراز، (1393). معاونت معماری و شهرسازی شهرداری شیراز.

       18-      طرح تفضیلی شهر شیراز، (1391). مهندسین مشاور فرنهاد.

       19-      طرح تفصیلی شهر شیراز، (1374). شرکت مهندسین مشاور امکو.



[1]- استادیار، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یاسوج، یاسوج، ایران

[2]- کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه بین المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران(مسوول مکاتبات)

[3]- کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج، یاسوج، ایران.

[4] -Assistant Professor, Islamic Azad University of Yasouj, Yasouj, Iran

[5] -Master Graduate, Urban Planning, International University of Imam Reza (AS), Mashhad, Iran *

[6] -Master  Graduate, Urban Planning, Islamic Azad University, Yasouj, Yasouj, Iran

[7]-Livability

[8]-Competitiveness

[9]-Bankability

[10]-Good Urban Management and Governance

        1-        شیعه، اسماعیل(1385)، مقدمه ای بر برنامه ریزی شهری، انتشارات دانشگاه علم و صنعت، تهران.

        2-         خاکپور براتعلی، رفیعی هادی، صالحیفرد محمد و توانگر معصومه، (1389). بررسی عملکرد مدیریت شهری در گسترش فضاهای سبز عمومی (پارک ها) با استفاده از روش تاپسیس، مطالعه موردی: شهرمشهد، جغرافیا و توسعه ناحیه ای، شماره 14.

        3-         رهنمایی، محمدتقی و شاه حسینی، پروانه، (1390). فرآیند برنامه ریزی شهری ایران، چاپ هشتم ،انتشارات سمت، تهران.

        4-        بیژن زاد، محمدرضا، (1369). بررسی فضای سبز شهر تهران، انتشارات بخش فرهنگی دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی.

        5-        سعید نیا، احمد .( ١٣٧٩)،  مدیریت شهری ، سازمان شهردار یهای کشور، تهران: جلد یازدهم.

        6-        Faizi, M. 2006,“The role of urban parks in a metropolitan city", Environmental sciences 12.

        7-        Morancho, A.B. (2003). A Hedonic Valuation of Urban Green Areas. Journal of Landscape and Urban Planning, 66: 35–41.

        8-        سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، (1380).

        9-        مجنونیان، هنریک، (1374)، مباحثی پیرامون پار کها، فضای سبز، تفرجگاهها، حوزه معاونت خدمات شهری سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران، تابستان.

       10-      تواهن، احمد، (1383)، یادداشت سردبیر، مجله شهرداری ها، شماره 17.

       11-      بهرام سلطانی، کامبیز، (1387). مجموعه مباحث و ورشهای شهرسازی (محیط زیست). جلد اول، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران. ص 323.

       12-      سوزنچی، کیانوش و بهروز فر، فریبرز، (1380). راهنمای تدوین طرح جامع فضای سبز، تهران: دفتر فنی معاونت هماهنگی امور عمرانی، وزرات کشور .

       13-      جعفری ،وحید (1389)،بررسی و تحلیل استراتژی توسعه شهری در شهر چناران،پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه فردوسی مشهد.

       14-      تقوایی علیاکبر، رفیعیان مجتبی و رضوان علـی، ( 1390)،تحلیل رابطه بین مولفه­های کاربری زمین بـا کـاهش جرایم و ناامنی شهری (مطالعـه مـوردی: منطقـه 17شهر تهران)، پژوهشهای جغرافیای انسانی، شـماره 77، صص 38-19.

       15-      گلکار، کوروش، (1384).  مفهوم و فرایند تدوین چشم انداز شهر، هنرهای زیبا ، شماره 24.

       16-      مهندسین مشاور ره شهر، (1386).

       17-      شهرداری شیراز، (1393). معاونت معماری و شهرسازی شهرداری شیراز.

       18-      طرح تفضیلی شهر شیراز، (1391). مهندسین مشاور فرنهاد.

       19-      طرح تفصیلی شهر شیراز، (1374). شرکت مهندسین مشاور امکو.