تاثیرات محیط‌زیستی معدن سرب و روی زه آباد قزوین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان.

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز

3 دانش آموخته کارشناسی محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان.

چکیده

یکی از ارکان مهم توسعه پایدار هر کشوری حفظ محیط­زیست آن است. تجمع فلزات سنگین در آب و خاک، زندگی جانداران هر اکوسیستمی را تهدید می­نماید. هدف از این تحقیق بررسی اثرات محیط­زیستی معدن زه آباد قزوین که از جمله معادن فعال این استان است، می­باشد. آلودگی محیط­زیست ناشی از بهره­برداری این معدن منجر به آزاد­سازی عناصر سمی و مضر از طریق فراوری ماده معدنی و به ویژه انباشت­های مواد باطله به داخل سیستم هیدرولیکی (آب­های سطحی و زیر زمینی) و نیز خاک منطقه گردیده است. نمونه­برداری از 120 تیپ خاکی و 18 نمونه آبی در 7 ایستگاه در منطقه معدنی صورت گرفت. نتایج آنالیزها و تطبیق آن با استانداردهای جهانی [1]EPA در مورد عناصر سرب و روی در خاک و آب منطقه و حد مجاز آن مقایسه گردید. نتایج این آزمایش بیانگر آن است که میزان عناصر سرب و روی در ایستگاه­های نمونه­برداری شده بیش از حد مجاز و استاندارد می­باشد. در این میان مشخص گردید که باطله­ها و پساب­های تولید شده صدمات جبران ناپذیری را بر محیط­زیست ناحیه وارد آورده است.



4- Environment Protection Agency

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 28، بهار 93

 

تاثیرات محیط­زیستی معدن سرب و روی زه آباد قزوین

 

فرزاد ستوهیان[1]*

farzad_sotohian@yahoo.com

سیده لیلا حجتی[2]

سعید شریفی[3]

 

چکیده

یکی از ارکان مهم توسعه پایدار هر کشوری حفظ محیط­زیست آن است. تجمع فلزات سنگین در آب و خاک، زندگی جانداران هر اکوسیستمی را تهدید می­نماید. هدف از این تحقیق بررسی اثرات محیط­زیستی معدن زه آباد قزوین که از جمله معادن فعال این استان است، می­باشد. آلودگی محیط­زیست ناشی از بهره­برداری این معدن منجر به آزاد­سازی عناصر سمی و مضر از طریق فراوری ماده معدنی و به ویژه انباشت­های مواد باطله به داخل سیستم هیدرولیکی (آب­های سطحی و زیر زمینی) و نیز خاک منطقه گردیده است. نمونه­برداری از 120 تیپ خاکی و 18 نمونه آبی در 7 ایستگاه در منطقه معدنی صورت گرفت. نتایج آنالیزها و تطبیق آن با استانداردهای جهانی [4]EPA در مورد عناصر سرب و روی در خاک و آب منطقه و حد مجاز آن مقایسه گردید. نتایج این آزمایش بیانگر آن است که میزان عناصر سرب و روی در ایستگاه­های نمونه­برداری شده بیش از حد مجاز و استاندارد می­باشد. در این میان مشخص گردید که باطله­ها و پساب­های تولید شده صدمات جبران ناپذیری را بر محیط­زیست ناحیه وارد آورده است.

 

کلمات کلیدی: سرب و روی، باطله­های معدنی، اثرات محیط­­زیستی، زه آباد قزوین.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه


معدن سرب و روی زه آباد در 80 کیلومتری شمال غربی قزوین با طول جغرافیایی 49 درجه و 25 دقیقه و عرض 36 درجه و 28 دقیقه قرار دارد. (شکل1) از سال 1381 بهره­برداری مجدد از این معدن شروع گردیده و تاکنون نیز ادامه دارد. علی رغم برداشت مستمر از این معدن آلودگی­ها و اثرات محیط­زیستی آن شاید هنوز به خوبی شناخته شده نیست.

شریعتی و همکاران (1) میزان آلودگی حاصل از فرسایش سازندها در منطقه معدنی انگوران در استان زنجان را مورد مطالعه قرار دادند. آنها مشاهده نمودند که برخی سازندها نظیر سازند قم و سازند قرمز بالایی و پایینی پتانسیل ایجاد آلودگی را ندارند ولی در مقابل برخی دیگر توانایی آلایندگی بالایی را از خود نشان می­دهند. یکی از سازندهای آلاینده کانسار سرب و روی انگوران به سن پرکامبرین می­باشد. قدیمی و مقیمی(2) مطالعات محیط­زیستی معدن روی و سرب انگوران را بررسی نمودند. آنها مشاهده نمودند که میزان آلودگی در کانسار انگوران نسبت به سایر مناطق در حد بالایی بوده و رابطه معکوس بین فاصله از کانسار و میزان آلودگی مشاهده می­شود. آلودگی­ها در سایر مناطق اندک بوده و تاثیر آن در حد ایجاد تغییرات جزئی در کیفیت آب­های سطحی می­باشد. بررسی آلودگی فلزات سنگین خاک با استفاده از شاخص­های فاکتور آلودگی در منطقه نهاوند توسط شهبازی و همکاران (3) مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج مشاهدات آنها نشان داد که غلظت فلزات سنگین در منطقه مورد مطالعه بیشتر از حداکثر غلظت قابل قبول می­باشد. میزان شاخص زمین انباشتگی برای همه فلزات بین 0 تا 1 بدست آمد. در نتیجه غلظت فلزات در خاک به منشاء طبیعی آنها ارتباط داده شد. اثرات محیط­زیستی عناصر سنگین در آب و خاک شهرستان مبارکه توسط نوروزی و همکاران (4) بررسی گردید. نتایج تحقیق آنها حاکی از بالا بودن غلظت قابل جذب عناصر سنگین در خاک اراضی مورد مطالعه بوده که نشان­گر ورود آلاینده­ها به این اراضی است. این آلودگی در آب­های مناطق مورد مطالعه نیز مشاهده گردید. بررسی­ها نشان داد که آب­های آلوده حتی با غلظت کمتر از حد مجاز می­تواند در مدت زمان طولانی سبب انباشتگی عناصر در خاک و گیاه گردد.

بررسی تغییرات غلظت سرب، روی، مس و کادمیوم در      محیط­زیست شهری کرمان توسط حمزه و همکاران (5) صورت گرفت. آنها چنین استنباط نمودند که سنگ­های منطقه به خصوص سنگ آهک نسبتا دارای مقدار کم این فلزات است که مطابق با عیار طبیعی آنهاست. همچنین مشاهده نمودند که خاک­های شهر کرمان دارای ناهنجاری بالای برخی فلزات سنگین به ویژه سرب می­باشد که این تجمع فلزات در اثر رشد ترافیک و فعالیت­های اقتصادی و صنعتی در این محدوده بوده. کریمی و قاسمپور (6) میزان آلودگی فلزات سنگین سرب، روی، نیکل، کروم و آرسنیک در رسوبات رودخانه­ی کر در جنوب مرودشت را مطالعه نمودند. نتایج تحقیقات آنها حاکی از بالا بودن غلظت فلزات آرسنیک، کروم، نیکل، سرب و روی در تعدادی از ایستگاه­های مورد مطالعه می­باشد. پهنه­بندی توزیع مکانی سرب، روی و کادمیوم و ارزیابی آلودگی خاک­های منطقه انگوران استان زنجان به وسیله دلاور و همکاران (7) بررسی گردید. آنها به این نتیجه رسیدند که در منطقه مورد مطالعه گرد و غبار ناشی از فعالیت معدن کاری، وارد آب، خاک و هوای منطقه شده و آلودگی ایجاد می­نماید.

آنالیز خاک معدن سرب و روی زه آباد میزان بالاتر از حد استانداردهای جهانی را نشان می­دهد. آب منطقه معدنی نیز آلودگی نسبتا زیاد داشته که با دور شدن از معدن میزان آلودگی به طور محسوسی کاهش می­یابد. تمامی عناصر در حالت فعال و غلظت زیاد، چه لازم و چه غیرضروری اثر مسموم کنندگی در ارگانیسم موجودات زنده دارد. از آنجایی که گیاه فاقد قدرت انتخابی است هر عنصری که به صورت یون در بیاید برای آن قابل جذب می باشد (8). فعالیت شدید تکتونیکی همراه با گسل­های موجود و دیگر فعالیت­های هیدروترمالی، آلتراسیون توده­های حاوی کانسار سرب و روی را در منطقه تسریع نموده است (9).

سرب از جمله عناصری است که حتی مقدار بسیار کم آن نیز اثرات فیزیولوژیکی زیان آوری دارد. چنانچه میزان سرب موجود در خاک افزایش پیدا کند میزان آن در گیاهان نیز به دلیل جذب افزایش پیدا می­کند. بطور طبیعی آلودگی گیاهان به سرب در مناطقی که خاک از سنگ­های غنی از سرب (نظیر ناحیه معدنی مورد مطالعه) تشکیل شده است، رخ می دهد (11و10).

فعالیت­های معدن­کاری و سرب حاصل از تجهیزات و        ماشین­آلات معدنی که به طور مستمر کار می کنند، می­توانند یکی از موارد بسیار مهم در آلودگی­های خاک و حتی آب محسوب شوند. در چنین مواردی سرب می­تواند در افق­های بالایی خاک تجمع پیدا نماید(12). با توجه به فعال بودن این معدن و نقش مهم آن در بهبود وضعیت معیشت اهالی منطقه و تراکم نسبتا بالای جمعیت می­بایست اثرات محیط­­زیستی معدن به خوبی شناخته شود، در نتیجه ضرورت انجام این تحقیق کاملا روشن می­شود.

 

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


شکل 1- موقعیت منطقه و راه­های دسترسی به معدن زه آباد (با حرف A نشان داده شده است)

 

 

مواد و روش­ها

با استفاده از منابع موجود و نیز گزارشات تهیه شده از معدن سرب و روی زه آباد و همچنین با استفاده از نقشه            زمین­شناسی 1:250000 قزوین، موقعیت دقیق معدن شناسایی و در این پژوهش به منظور بررسی اثرات محیط­­زیستی معدن سرب و روی بر آب و خاک ناحیه و روستاهای اطراف، نمونه برداری از خاک و آب در 7 ایستگاه نزدیک به منطقه معدنی صورت گرفته است.

نمونه های خاک از رگه های کانی سازی، آب راهه های منشعب از ارتفاعات دارای کانی سازی و زمین های کشاورزی روستاهای نزدیک منطقه معدنی جمع آوری شدند. هنگام برداشت      نمونه­های خاک سعی شد تا با کندن گودالی به عمق حدود 80 سانتی­متر از جمع­آوری مواد هوازده سطحی و ریشه گیاهان جلوگیری شود. نمونه­ها هنگام برداشت از الک درشت (20 مش) عبور داده شده اند تا ذرات درشت دانه و قلوه ها در    نمونه­ها نباشد و وزن نمونه­ها بین 5 تا 6 کیلوگرم انتخاب شدند.

این نمونه­ها سپس به آزمایشگاه منتقل و در انجا از الک 80 مش عبور داده شده اند و ذرات عبور کرده از الک برای نرمایش به شرکت مورد نظر فرستاده شدند. پس از نرمایش نمونه­ها در حد 200 مش آنها بسته­بندی شده و برای تجزیه با دستگاه ICP-MS و به روش 1F01 به آزمایشگاه مخصوص ارسال گردیدند. نمونه­های آب از آب آشامیدنی روستای نزدیک منطقه معدنی و نیز آب چشمه موجود در محل­های کانی­سازی برداشت شدند.

این نمونه­ها در بطری تمیز 50 میلی­لیتری که قبلا اسید­شویی شده بودند جمع آوری شدند و پس از برداشت 2 تا 3 قطره اسید نیتریک به ان اضافه گردید تا از ته نشست عناصر جلوگیری گردد. میزان pH آب هنگام برداشت اندازه­گیری و یادداشت گردید. نمونه­های آب برای تجزیه عنصری با دستگاه ICP-MS به روش 2C به آزمایشگاه مخصوص ارسال گردیدند.

سعی گردیده ایستگاه­های برداشت از نزدیک معدن، چشمه­ها و آبراهه­های نزدیک منطقه معدنی و محل­های دپوی باطله­های معدنی صورت گیرد (شکل2) و نمونه برداری در هنگام فعالیت

معدن در طی فصل بهار و تابستان و با سه بار تکرار صورت گرفته است. با آنالیز نمونه­ها، میزان عناصر سرب و روی در خاک و آب منطقه معدنی تعیین و مقدار آن با حد مجاز و استاندارد مقایسه گردید (جدول 1و 2).

 

شکل 2- نقشه پراکنش ایستگاه­های نمونه برداری

 

 

جدول 1- مشخصات ایستگاه­های نمونه برداری از خاک منطقه معدنی سرب و روی

ویژگی های نمونه

ایستگاه نمونه

بخش شمالی معدن شامل رگه کانی ساز سرب و روی که به واسطه رطوبت و نیز اکسیده شدن حاوی        اکسیدهای آهن ثانویه به رنگ قرمز و زرد است.

S1

زون گسلی و شدیدا دگر سان شده در نزدیک روستای زه آباد، حدودا عرض این زون 15 متر می باشد که      رگه­های کانی ساز سرب و روی در آن مشاهده می شود.

S2

رگه اصلی کانی سازی بخش مرکزی معدن سرب و روی.

S3

آبراهه ی نزدیک به رگه کانی ساز که از ارتفاعات جنوبی منطقه کانسار سرب و روی ریشه گرفته است.

S4

زون گسلی در نزدیکی روستای زه آباد که آثاری از کانی سازی سرب و روی در آن به خوبی مشهود است.

S5

آبراهه فرعی نزدیک منطقه معدنی.

S6

نمونه برداری در فاصله حدود 2 کیلومتری از معدن و نزدیک محل چشمه خشک شده روستا.

S7

 

 

 

 

 

جدول 2- مشخصات ایستگاه های نمونه برداری از آب منطقه معدنی سرب و روی

ویژگی های نمونه

ایستگاه نمونه

آبهای داخل تونل دهانه اصلی معدن.

S1

چشمه در مسیر کانی سازی رگه ای سرب و روی.

S2

زهاب منطقه معدنی که در بخش شمالی و در فاصله نسبتا دور از معدن قرار دارد.

S3

چشمه پایین دست منطقه معدنی که توسط دامهای روستاییان مورد استفاده قرار می گیرد.

S4

چاه نزدیک منطقه معدنی که البته آب آن به منظور آشامیدن مورد استفاده قرار نمی گیرد.

S5

آب آشامیدنی روستای زه آباد.

S6

آبخور در روستای زه آباد که از چشمه ای از سمت معدن ریشه گرفته است.

S7

 

 

بحث

 

معدن مس و سرب زه آباد در زون البرز غربی و در کوه­های طارم قرار دارد. در این منطقه سازند کرج به سن ائوسن یکی از ضخیم­ترین رخساره­های خود را به نمایش گذاشته که قسمت اعظم آن سنگ­های آذرین بیرونی مانند آندزیت، داسیت و تراکی آندزیت همراه با سنگ­های پیروکلاستیک (توف- توفیت و شیلهای توفی) می­باشند. بخشی از این مجموعه سنگی در کانسار زه آباد حضور دارد و تشکیل یک تاقدیس گسلیده را داده که امتداد آن تقریبا در امتداد گسله پاجی (امتداد رودخانه پاجی) است. علاوه بر گسل اصلی پاجی تعدادی گسل اصلی و فرعی دیگر، این ناحیه را تحت تأثیر قرار داده اند که جابجایی محلی و در حد چند متر در طبقات ایجاد نموده اند(9).

در منطقه معدنی کانسار اصلی به صورت سولفور سرب است که به آسانی تجزیه شده و این امر به دلیل درون­زا بودن کانسار و همچنین وجود گسل­های زیاد به سادگی موثر می­شود. در معادن سرب و روی حاوی کانی­های سولفوری در نتیجه اکسیداسیون سولفیدها اسید تولید می‌شود که در این صورت آب اسیدی دارای قدرت بیشتری جهت لیچینگ فلزات سنگین از این منابع و مناطقی که عبور می‌کند بوده و میزان آلودگی افزایش می‌یابد. پایین آمدن pH  بر روی حلالیت این عناصر و کانی­ها تأثیر دارد و آنها را برای حمل توسط آب­های سطحی و زیرزمینی آماده می­کند.

معادن سطحی و زیرزمینی برای امکان استخراج کانه باید آبکشی شوند. جهت انجام این کار در طول فعالیت معدن ممکن است آب مستقیماً از مخزن‌های درون معدن به بیرون از محوطه معدن پمپاژ شود و یا اینکه در محل معدن از طریق چاه­هایی که حفر می‌شوند از سفره زیرزمینی پمپاژ گردد که این کار سبب پایین رفتن سطح آب زیرزمینی و ایجاد مخروطی بر عکس در محل معدن می‌شود. بعد از اینکه معدن‌کاری خاتمه یافت، پمپاژ آب نیز متوقف می‌شود و در این صورت آبی که در معرض کانی‌های سولفوری در یک محیط اکسیدکننده (مانند معادن روباز و زیرزمینی) قرار می‌گیرد خاصیت اسیدی پیدا می‌کند.

به طور طبیعی آلودگی گیاهان به سرب در مناطقی که خاک از سنگ­های غنی از سرب تشکیل شده است رخ می دهد. با این حال در بسیاری از موارد گیاهان توسط سربی که در اثر    فعالیت­های معدن کاری به محیط رها شده و ذرات موجود در هوا و نیز استفاده از بنزین سرب­دار در اتومبیل­ها آلوده        می­شوند.سرب از طریق جایگزینی آهن باعث کم خونی و از طریق جمع شدن در استخوان­ها باعث کم شدن کلسیم در بدن می­شود. سرب با توجه به این خصوصیات منفی عامل ایجاد سرطان نمی­باشد. اگرچه معدنکاری سرب و روی دارای خطراتی است اما خطر عمده سرب بیشتر مربوط به جذب در محصولاتی نظیر بنزین و رنگ است که مصرف گسترده ای در جامعه دارند. فلز روی نیز می تواند باعث کاهش رشد در انسان­ها می­شود.

 آب باران که حاوی مقدار زیادی Co2 بوده و آب های اسیدی حاوی مقدار زیادی یون­های سولفات که معمولا در مناطق صنعتی ایجاد می­شوند، می توانند به راحتی کانسار فوق را به ترکیبات کربناته و سولفاته تبدیل نماید. میزان سربی که از طبیعت وارد محیط می­شوند در مقایسه با منابع صنعتی و تولید شده توسط انسان بسیار ناچیز است.

سرب آلوده کننده خاک بیشتر از منابع انسانی حاصل می شود. تمرکز سرب محلول در بیشتر آب­های طبیعی بسیار پایین است و معمولا کمتر از 10 میکروگرم در لیتر می باشد. حد مجاز سرب در آب بین 10 تا 50 میکروگرم در لیتر است.(13) حلالیت پایین سرب به دلیل قابلیت این عنصر در تشکیل ترکیبات کربناته (PbCo3) به نام کربنات سرب یا سروزیت و سولفات ها (PbSo4) به نام سولفات سرب یا آنگلزیت و هیدروکسیدها است که معمولا در آب ترکیبات نامحلول را ایجاد می کند.

بنابراین درجه حلالیت سرب در آب­ها توسط کربنات سرب و نیز درجه قلیایی بودن کنترل می­شود. تحت شرایط طبیعی غذا، آب و هوا منبع آلودگی سرب تلقی نمی­شوند. از طرف دیگر آب­هایی با pH اسیدی و پایین، دارای تمرکز بالایی از سرب می­باشند(13) روش کار معدن زه آباد استخراج زیر زمینی بوده که پس از خرد کردن قطعات بزرگ سنگ، این قطعات به مجتمع نزدیک معدن ارسال شده و سنگ­های خرد شده مجددا به قطعات بسیار ریز تبدیل می شوند و این قطعات طی عملیات فلوتاسیون و فیلتراسیون به کنسانتره سرب و روی خام تبدیل می شود.

این گونه به نظر می­رســد که محـل مناسبی برای دپـوی   باطله­های معدن در نظر گرفته نشده و از نظر محیط­زیستی مشکلاتی را ایجاد نموده است، به ویژه در اثر بارش­های ناگهانی و شدید که خاص اقلیم این مناطق می باشد با توجه توپوگرافی زمین، رواناب بیشتری از محل دپوی باطله ها به داخل رودخانه نزدیک منطقه معدنی (حدود 5/2 کیلومتر) وارد شده و ممکن است آب رودخانه را مسموم نماید (14).

در بررسی­های صورت گرفته مقدار کمی آلودگی در آب رودخانه مشاهده گردیده است. این آلودگی در محل عبور رودخانه از معدن مشاهده می شود و در بخش بالا دست معدن با       نمونه برداری­های صورت گرفته، هیچ گونه آلودگی دیده نشده است. انباشت این باطله­ها که مقدار آنها ممکن است به هزاران تن نیز برسد، توپوگرافی و ساختار سطح زمین را تغییر داده و بعضا به دلیل عدم برخورداری از ثبات کافی، ممکن است سبب خسارت جانی و مالی نیز گردد.

یکی دیگر از مشکلات این است که دپوی باطله­های معدنی در محیط اطراف معدن به صورت آزاد سبب ایجاد گرد و غبار، فرسایش عنصری و آزاد شدن یون­ها و در نتیجه افزایش آلودگی محیط می­گردد، لذا می تواند دپوی صحیح این باطله­ها و حتی کاربری آن­ها در عملیاتی نظیر راه سازی و ... از اثرات مخرب محیط­زیستی آن­ها بکاهد. پساب­های تولید شده در معدن حاوی مواد شیمیایی خطرناک می­باشند از جمله عوامل آلودگی آب هستند (15).

مهم­ترین پساب­های صنعتی پساب­های اسیدی هستند. در معادن زیرزمینی نظیر معدن سرب و روی زه آباد این پساب­ها در اثر واکنش­های شیمیایی و یا فعالیت­های میکروبی تولید   می­شوند (16). برخی باکتری­ها مانند فرواکسیدان تیوباسیلوس عامل فعل و انفعالات شیمیایی جهت اکسیداسیون کانی­های حاوی سولفور برای تولید اسید می‌شوند. این باکتری­ها مسایل خاصی در دپوهای سنگ­های واسطه و سدهای باطله ایجاد می‌کنند. با افزایش میزان اسیدی شدن آب، قدرت لیچینگ و تحرک‌پذیری فلزات و دیگر آلوده‌کننده‌ها افزایش می‌یابد (17).

از آنجایی که ایران جزء کشورهای کم آب است، مسأله آلوده شدن آب در نتیجه فعالیت­های معدنی اهمیت فوق العاده­ای دارد. بنابر آخرین اعلام سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (USEPA) در 31 اکتبر سال 2001 میلادی، حد استاندارد سرب در آب­های سطحی 1 میلی­گرم در لیتر و برای آب­های زیرزمینی 05/0 میلی­گرم در لیتر می باشد. حد استاندارد روی 2 میلی­گرم در لیتر می­باشد و بیش از این مقدار در آب­های سطحی و زیرزمینی ایجاد آلودگی و مسمومیت می­کند (18).

 

جدول3 - تاثیرات محیط­زیستی مواد معدنی سرب، روی (19)

نوع ماده معدنی

آلودگی هوا

آلودگی آب

آلودگی خاک

اثرات بر فعالیت و سلامت انسان

Pb

حداکثر میزان مجاز سرب 15/0 میلی­گرم در متر مکعب هوا می باشد و ترکیبات سرب نظیر سولفور سرب و کرومات سرب به ترتیب در حد 05/0 و 04/0 میلی گرم در مترمکعب هوا مجاز   می­باشند.

حداکثر میزان مجاز سرب در آب 1 میلی گرم در لیتر می باشد و بیش از آن برای موجودات آبزی و ماهی­ها بسیار سمی است.

حداکثر میزان مجاز سرب در خاک 12/0 میلی گرم در مترمربع می باشد و بیش از این میزان در گیاهان منطقه تجمع یافته و باعث از بین رفتن     بافت­های گیاهی می­شود.

طی مطالعاتی که دانشمندان بر روی کارگران معدن سرب انجام داده اند ناراحتی های معده ای و کم خونی و ضعف کلی و اثرات زیان بار بر سلسله اعصاب را مشاهده کرده­اند.

Zn

حداکثر تراکم مجاز روی 5 میلی­گرم در مترمکعب هوا می­باشد.

حداکثر تراکم مجاز روی 2 میلی گرم در لیتر می­باشد و بیش از این حد در آب­های سطحی و زیرزمینی ایجاد آلودگی و مسمومیت می کند.

حداکثر تراکم مجاز روی در خاک 3 میلی گرم در متر مربع از خاک می باشد و مقدار بیش از آن ایجاد آلودگی در خاک کرده و برای گیاهان سمی است.

عده ای از دانشمندان در مطالعاتی که روی تعدادی از کارگران معدن که با اکسید روی برای سال­های متمادی تماس داشته اند، به عمل آورده اند، بیماری حاد و یا مزمن دیده نشده و صرفا تب و لرز ایجاد می کند که زودگذر است.

 

 

 

بررسی مقدار سرب و روی در نمونه­های آب معدن زه آباد

نمونه برداری از آب منطقه معدنی همراه با عناصر سرب و روی موجود در آب در جدول 4 نشان داده شده است. همچنین میزان حد مجاز برخی عناصر از جمله سرب و روی در آب در جدول 6 مشخص گردیده است. در این تحقیق به منظور ارزیابی وجود سرب و روی در آب­های منطقه معدنی زه آبــاد در محدوده­ای به وسعت 35 کیلومتر مربع در اطراف معدن پایش صورت گرفت.

نمونه­های آب شرب، جاری، چاه، چشمه­ها و زهاب معدن برداشت و از نظر وجود سرب و روی آنالیز گردید. بر اساس   داده­های موجود پراکندگی سرب و روی در نزدیکی دهانه معدن و چشمه­هایی که در پایین دست معدن قرار دارند بیشترین مقدار را نشان دادند، بطوریکه در آب­های داخل تونل دهانه  معدن مقدار سرب بالاترین حد را نشان می­داد. لازم به توضیح است که از دیگر عناصر اندازه­گیری شده نظیر کادمیوم و آرسنیک در این مقاله ذکری به میان نیامده است.

 

 

جدول 4 -  میانگین نتایج تجزیه شیمیایی کاتیون های سرب و روی در نمونه های آب معدن زه آباد

Zn

Pb

عنصر

ppm

ppm

واحد

2

1/0

حد استاندارد (EPA)

47

112

S1

35

104

S2

26

93

S3

29

98

S4

17

75

S5

19

62

S6

14

69

S7

 

 

بررسی مقدار سرب و روی در نمونه های خاک معدن زه آباد

نمونه­های خاک از رگه های کانی ساز معدن سرب و روی       زه­آباد و زمین­های اطراف منطقه جمع آوری شد، برای این منظور تعداد 120 نمونه خاک از 7 ایستگاه مجاور معدن زه آباد برداشت شد (جدول 5). در نمونه های برداشت شده از       زمین­های اطراف معدن این میزان به مراتب بالاتر بوده و احتمال آلودگی آب، گیاهان و در نتیجه تاثیر آن بر مردم منطقه زیاد است. (جدول 5). همچنین میزان حد مجاز برخی عناصر از جمله سرب و روی در خاک در جدول 7 مشخص گردیده است. در شکل 3 میزان سرب و روی در نمونه های آب و خاک منطقه معدنی زه­آباد در 7 ایستگاه به صورت دیاگرام نشان داده شده است.

 

 

جدول 5 -  میانگین نتایج تجزیه عناصر سرب و روی موجود در نمونه­های خاک معدن زه­آباد

Zn

Pb

عنصر

mg/kg

mg/kg

واحد

200

50

حد استاندارد (EPA)

3700

6321

S1

3350

5841

S2

3830

6730

S3

3300

4960

S4

3190

5300

S5

2900

4100

S6

2720

3340

S7

جدول 6 - حد مجاز برخی عناصر موجود در خاک بر اساس استاندارد EPA (2003) بر حسب20 ppm

متغیر

حد مناسب خاک

حد مجاز برای سلامتی انسان و محیط

حدی که بهبود وضعیت خاک ضروری می نماید

نیکل

50

100

500

سرب

50

150

600

روی

200

500

3000

آرسنیک

20

30

50

کادمیوم

1

5

20

جدول 7 - حد مجاز برخی عناصر موجود در آب آشامیدنی بر اساس استاندارد EPA (2003) بر حسب21 ppm

متغیر

حد مناسب در آب آشامیدنی       براساس استاندارد EPA

نیکل

-

سرب

1/0

روی

2

آرسنیک

1/0

کادمیوم

05/0

 

 

 

شکل3- مقدار سرب و روی در نمونه های آب (الف و ب) و نمونه­های خاک منطقه معدنی زه آباد (پ و ت)

 

سرب و روی از طریق خاک آلوده وارد گیاه و جذب ریشه آن می­شود. اصولا افزوده شدن عناصر سنگین نظیر سرب و روی به خاک­ها به هر شکلی باعث تغییر الگوی اصلی توزیع عناصر سنگین در خاک می شود (12). پیش­بینی تاثیر نشر آلاینده­ها به محیط­زیست تنها به اثر کوتاه مدت آنها مربوط نمی­شود، بلکه روابط متقابل آلاینده­ها و اکوسیستم مورد نظر در         بلندمدت اهمیت می­یابد (22). اصولا توانایی خاک برای رشد گیاهان پس از معدن کاری در محل کم می شود و خاک­هایی که عملیات معدن کاری بر روی آن­ها انجام شده اغلب از نظر شیمیایی فعال می­شوند یعنی این که تبادلات شیمیایی در محیط خاک افزایش یافته و این خود بر آلودگی هوا و آب منطقه موثر است (23).

سرب بطور طبیعی در سنگ­های با غلظت­های متفاوت وجود دارد و در حین هوازدگی و فرسایش شیمیایی کانی­ها به درون خاک، آب و هوا وارد می­شود و در نهایت با ورود به گیاهان به زنجیره غذایی راه می­یابد. با این حال چون سرب برای اغلب گیاهان سمی است تمرکز آن در گیاهان پایین می­باشد (1).

سرب که عنصری ضروری برای رشد و نمو گیاه نیست، توسط گیاهان جذب می‌شود و بدین طریق گیاه در معرض آلودگی به این عنصر سمی قرار می‌گیرد. در این حالت علاوه بر آسیب‌هایی که به خود گیاه می‌رسد، انسان­ها و حیواناتی که از این گیاه تغذیه می‌کنند نیز در خطر آلودگی به سرب قرار می‌گیرند (24). گیاهانی که در معرض آلودگی به سرب هستند، در سه گروه درختان، علف‌های هرز و بوته‌ها و گیاهان زراعی قرار دارند. جذب سرب در گیاهان به دو طریق انجام‌پذیر است : الف- جذب از راه شاخ و برگ، ب- جذب از طریق ریشه(25)

بعید به نظر می‌رسد نمک­های غیرمحلول سرب توسط ریشه درختان جذب گردند، اما به راحتی توسط ریشه‌های افشان و سطحی بوته‌ها و درختچه‌ها جذب می‌گردند. عوامل مؤثر در جذب سرب از خاک عبارت از ظرفیت تبادل کاتیونی خاک، مقدار فسفات موجود در خاک، کود،‌ سایر فلزات سنگین، حرارت، مواد آلی موجود در خاک، سن گیاه، نوع آن و بالاخره تغییرات محیط هستند (26).

سرب بعد از جذب به آسانی درون گیاه حرکت می‌کند. این انتقال بستگی زیادی به حالت فیزیولوژیکی گیاه دارد. ابتدا سرب در دیواره سلولی ریشه مشاهده می‌گردد. در همین زمان در برگ‌ها نیز با مقادیر کمتر وجود سرب ثابت شده است. در مورد شکل سرب در گیاه از گزارش­ها چنین استنباط می‌شود که این عنصر بیشتر به صورت ترکیب‌های غیرمحلول بی­شکل در گیاهان مشاهده می‌شود (27). مقادیر سربی که قادرند به گیاهان صدمه وارد کنند متفاوت ذکر گردیده است. به طور کلی عقیده براین است که مقدار سرب خاک باید بالاتر از 1000 ppm باشد تا بتواند اثرات نامطلوب در گیاه باقی گذارد. میانگین غلظت سرب در گیاهانی که در خاک­های طبیعی رشد می­کنند دارای گستره­ای بین 26 تا 85 میکروگرم در گرم خاکستر آنها می­باشد. در حالی که گیاهانی که در مناطق و خاک­های آلوده به سرب رشد می کنند صدها برابر بیشتر است (13).

سرب در حیوانات و انسان به طور عمده همراه با کلسیم و استرانسیوم در استخوان­ها تجمع حاصل کرده و در بلوغ طبیعی در مغز استخوان دخالت می کند، همچنین از سنتز هموگلوبین در سلول­ها جلوگیری به عمل می آورد. در طول عمر انسان، بیشتر سرب ورودی به بدن در استخوان ها تجمع می یابد (2). با توجه به سن افراد، بافت ها و اندام­های نرم بدن نظیر جگر، کلیه­ها و لوزالمعده دارای تمرکز های متفاوت از سرب ولی بسیار کمتر از استخوان­ها هستند (13). مطالعات مختلف نشان می­دهد که افزایش سرب از مصونیت بدن می­کاهد و در فعالیت بسیاری از آنزیم ها دخالت می­کند. سرب عنصری سمی است و فاقد هرگونه نقش بیولوژیکی می‌باشد. اثرات فیزیولوژیکی شناخته شده‌تر سرب، سرگیجه، کم خونی، از دست رفتن حس جهت‌یابی، اغما و مرگ هستند (28). همچنین بیماری­های ریوی و نیز سکته­های قلبی از جمله عوارضی است که در کارگران معادن سرب و روی و نیز ساکنین مجاور این معادن مشاهده گردیده است (29).

نتیجه گیری

آلودگی ناشی از فعالیت­های معدن کاری در این منطقه معدنی با ایجاد شرایط نامطلوب نظیر رهاسازی دپوهای باطله در حریم آبراهه­های اصلی سبب آلودگی زیاد در آب­های سطحی و نیز لایه های سطحی خاک و آب­های زیر زمینی شده است. این امر به ویژه در مواقع بارندگی­های شدید نمود بیشتری پیدا می­کند زیرا حجم زیادی از این مواد به قسمت­های پایین­تر منتقل     می­شود. با توجه به آنالیز خاک معدن سرب و روی زه آباد و مقایسه آن با استانداردهای جهانی چنین استنباط می شود که میزان عناصر سنگین سرب و روی در خاک آن بسیار بالاتر از حد مجاز استاندارد­های جهانی می­باشد. نمونه برداری از 120 تیپ خاکی و 18 نمونه آبی در 7 ایستگاه در منطقه معدنی صورت گرفت. نتایج حاکی از آن است که در ایستگاه اول مربوط به نمونه آب­های داخل تونل دهانه اصلی معدن حداکثر مقدار سرب به میزانppm 112 و در همین ایستگاه میزان روی حداکثر ppm47 اندازه گیری گردید. همچنین در ایستگاه دوم مربوط به چشمه موجود در منطقه که در مسیر کانی سازی سرب و روی قرار گرفته میزان سرب ppm104 اندازه گیری گردید و میزان روی در همین ایستگاه میزان ppm35 را نشان می­دهد. حداقل میزان سرب در ایستگاه ششم مربوط به آب آشامیدنی روستای زه آباد به میزان ppm62 اندازه گیری شد که در در همین ایستگاه میزان روی ppm19 را نشان می داد. در ایستگاه شماره 7 که مربوط به آبخور روستای زه آباد       می­باشد حداقل میزان روی حدود ppm14 اندازه­گیری گردید. نتایج تجزیه نمونه­های خاک در منطقه مورد مطالعه حاکی از آن است که در ایستگاه شماره 3 مربوط به رگه اصلی کانی­ساز منطقه واقع در بخش مرکزی معدن حداکثر میزان سرب به مقدار ppm6730 را نشان می­دهد و حداکثر مقدار روی نیز در همین ایستگاه ppm3830 می باشد. در نمونه برداری از خاک ایستگاه شماره 1 مربوط به بخش شمالی معدن سرب روی زه آباد به واسطه رطوبت زیاد عمل تجزیه و آلتراسیون سبب گردیده که در این ایستگاه مقدار سرب و روی بعد از ایستگاه شماره 3 در مرتبه دوم به لحاظ فراوانی سرب و روی قرار داشته باشد. حداقل میزان سرب و روی در خاک مربوط به ایستگاه شماره 7 به میزان ppm3340 برای سرب و ppm2720 برای روی می باشد. نتایج بیانگر آن است که میزان عناصر سرب و روی در نمونه های آب و خاک ایستگاه­های نمونه­برداری شده بیش از حد مجاز و استاندارد می­باشد. خوشبختانه میزان آلودگی در زمین­های کشاورزی کمتر از حد استاندارد بوده و این امر به واسطه دوری زمین های کشاورزی از منطقه معدنی بوده است.

ارزیابی ژئوشیمی محیط­زیستی آب­های آشامیدنی و        چشمه­های نزدیک منطقه معدنی نشان داد آب آشامیدنی که از  سمت رگه­های کانی ساز تامین می شود بیشتر از حد استاندارد دارای سرب و روی می باشد. آنالیز آب آبراهه های اصلی منطقه معدنی نیز حاکی از آلودگی نسبتا زیاد آن می­باشد، در       نمونه­های شاهد که از آبراهه های فرعی برداشت شد مقدار آلودگی به فلزات سرب و روی خیلی پایین­تر از سایر          نمونه­هاست. از طرفی می­توان چنین برداشت نمود که با دور شدن از معدن از میزان آلودگی به طور محسوسی کاسته       می­شود و بیشترین آلودگی در بخش مرکزی و سپس بخش شمالی معدن مشاهده گردیده است.آلودگی محیط­زیست ناشی از بهره برداری معادن فلزی منجر به آزاد سازی عناصر سمی و مضر نظیر سرب و روی به داخل سیستم هیدرولیکی و نیز خاک­های این مناطق گردیده است.

در مقایسه با کار شریعتی و همکاران بر روی معدن سرب و روی انگوران و نیز دلاوری و همکاران بر روی خاک­های منطقه انگوران زنجان و نوروزی و همکاران در آب و خاک شهرستان مبارکه نتایج مشابهی حاصل گردیده است. که حاکی از آن است که نقش فعالیت­های معــدنکاری به ویژه معادن فعــال در آلودگی­های خاک و آب به خوبی مشهود است.

منابع

  1. شریعتی، ش. آقا نباتی، س ع. موسوی حرمی، س ر. مدبری، س. آدابی، م ح. 1388، سنجش میزان آلایندگی حاصل از فرسایش سازندها و معدنکاری در منطقه شیخ لرشمالغرب استان زنجان (انگوران)، فصلنامه علمی – پژوهشی زمین و منابع، سال اول، شماره اول، صفحات 33-46
  2. قدیمی، س . مقیمی، ه . 1390، مطالعه زیست محیطی معدن روی و سرب انگوران زنجان، پنجمین همایش تخصصی زمین شناسی، دانشگاه پیام نور مرکز ابهر
  3. شهبازی، ع. سفیانیان، ع. میرغفاری، ن. عین قلایی، م ر. 1391، بررسی آلودگی فلزات سنگین خاک با استفاده ازشاخص های فاکتور آلودگی، زمینانباشتگیوشاخصجامعفاکتور آلودگی(مطالعه موردی: شهرستاننهاوند)، مجله محیط زیست و توسعه، سال 3، شماره 5، صفحات 31 تا 38
  4. نوروزی، س. اردستانی، م. غضبان، ف. خسرو تهرانی، خ. 1387، بررسی اثرات زیست محیطی مس، کروم، کادمیوم و نیکل در آب و خاک جنوب غربی شهرستان مبارکه، مجله انسان و محیط زیست، صفحات 56 تا 63
  5. حمزه، م. میرزایی، م. مظفری، ح. 1388، بررسی تغییرات غلظت سرب، روی، مس و کادمیوم در محیط زیست شهری کرمان، علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره یازدهم، شماره 3
  6. کریمی، م و قاسمپور شیرازی، م. 1391، فصلنامه زمین شناسی کاربردی، سال هشت، شماره2، صفحات 133 تا 145
  7. دلاور، م ا. عبداللهی، س. شکاری، پ. 1391، پهنه بندی توزیع مکانی سرب، روی و کادمیوم و ارزیابی آلودگی خاکهای منطقه انگوران استان زنجان، نشریه آب و خاک (علوم و صنایع کشاورزی)، جلد 26، شماره 6، صفحات 1410تا 1420
  8. مستشاری، م. 1373، جزوه درسی دانشگاه گیلان، شیمی محیط زیست، 96 صفحه
  9. آقا نباتی،ع. 1383، زمین شناسی ایران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور ، چاپ اول
    1. Brady,. N.C.1977 The nature and properties of soils. MacMillan New York
    2. Brady,. N.C.1974 The nature and properties of soils. MacMillan N. Y
    3. Owen. O. S and Chiras. D. D 1990, Natural Resources conservation NY. MacMillan
    4. غضبان، ف .1381، زمین شناسی زیست محیطی، انتشارات دانشگاه تهران
    5. عباسپور، م. 1371، مهندسی محیط زیست، انتشارات دانشگاه تهران
    6. صفاری، م .1379، مدیریت مواد زائد و روش های استخراج در پروژه های معدنکاری، پنجمین همایش بهداشت و محیط زیست
      1. Faure. G., 1996 “Inorganic geochemistry”. Blackwell. Pub.com.
      2. مخدوم، م .1377، زیستن در محیط زیست, انتشارات دانشگاه تهران
        1. USEPA. 2001, office of Solid Waste and Emergency Response, Hazardous Waste and Treatment, SW-874, 273 p.
        2. شکوفه، ن .1382، محیط زیست در معادن, انتشارات سازمان حفاظت از محیط زیست
        3. اسماعیلی ساری، ع، 1381، آلاینده ها، بهداشت و استاندارد در محیط زیست. انتشارات نقش مهر تهران
          1. Ballantyne, B., Timothy, C., Marrs & Syversen, T., 1999- General and Applied Toxicology, Second Edition. Vol. 3, Macmillan Publishers, November, 2052-2062, 2145-2155.
          2. Kesler S.E., 1994, Mineral resources, economic and the environment. New York.
          3. Lindsay W.L., 1979. Chemical equilibria in soils, Gohn Wiley and Sons, New York, 449 p.
          4. Fowler B.A., 1991Goering P.L., Antimony. In: Merian, E. (Ed.), Metals and their Compounds in the Environment, VCH, Weinheim, New York, Basel, Cambridge
          5. Gavirescu M., 2004. “Removal of heavy metals from environment by biosorption”, Engineering life science, 4(3) 219-232.
          6. Keller, E.A., 1976, Environmental Geology.
          7. Kelly, M., 1991, Mining and Freshwater Environment.
          8. علامی، ش .1377، پیشگیری از امراض ناشی از الودگی زیست محیطی در معادن و صنایع، دومین همایش ایمنی ، بهداشت و محیط زیست در معادن و صنایع معدنی
          9. شریعتی، ش 1387، بررسی علل احتمالی ابتلای ساکنین منطقه دندی و ماهنشان به سکته های قلبی و بیماریهای ریوی از دیدگاه زمین پزشکی، دوازدهمین همایش انجمن زمین شناسی ایران - اهواز، صفحه469-474

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1- استادیارگروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان.

2-  دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز.

3- دانش آموخته کارشناسی محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان.

4- Environment Protection Agency

  1. شریعتی، ش. آقا نباتی، س ع. موسوی حرمی، س ر. مدبری، س. آدابی، م ح. 1388، سنجش میزان آلایندگی حاصل از فرسایش سازندها و معدنکاری در منطقه شیخ لرشمالغرب استان زنجان (انگوران)، فصلنامه علمی – پژوهشی زمین و منابع، سال اول، شماره اول، صفحات 33-46
  2. قدیمی، س . مقیمی، ه . 1390، مطالعه زیست محیطی معدن روی و سرب انگوران زنجان، پنجمین همایش تخصصی زمین شناسی، دانشگاه پیام نور مرکز ابهر
  3. شهبازی، ع. سفیانیان، ع. میرغفاری، ن. عین قلایی، م ر. 1391، بررسی آلودگی فلزات سنگین خاک با استفاده ازشاخص های فاکتور آلودگی، زمینانباشتگیوشاخصجامعفاکتور آلودگی(مطالعه موردی: شهرستاننهاوند)، مجله محیط زیست و توسعه، سال 3، شماره 5، صفحات 31 تا 38
  4. نوروزی، س. اردستانی، م. غضبان، ف. خسرو تهرانی، خ. 1387، بررسی اثرات زیست محیطی مس، کروم، کادمیوم و نیکل در آب و خاک جنوب غربی شهرستان مبارکه، مجله انسان و محیط زیست، صفحات 56 تا 63
  5. حمزه، م. میرزایی، م. مظفری، ح. 1388، بررسی تغییرات غلظت سرب، روی، مس و کادمیوم در محیط زیست شهری کرمان، علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره یازدهم، شماره 3
  6. کریمی، م و قاسمپور شیرازی، م. 1391، فصلنامه زمین شناسی کاربردی، سال هشت، شماره2، صفحات 133 تا 145
  7. دلاور، م ا. عبداللهی، س. شکاری، پ. 1391، پهنه بندی توزیع مکانی سرب، روی و کادمیوم و ارزیابی آلودگی خاکهای منطقه انگوران استان زنجان، نشریه آب و خاک (علوم و صنایع کشاورزی)، جلد 26، شماره 6، صفحات 1410تا 1420
  8. مستشاری، م. 1373، جزوه درسی دانشگاه گیلان، شیمی محیط زیست، 96 صفحه
  9. آقا نباتی،ع. 1383، زمین شناسی ایران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور ، چاپ اول
    1. Brady,. N.C.1977 The nature and properties of soils. MacMillan New York
    2. Brady,. N.C.1974 The nature and properties of soils. MacMillan N. Y
    3. Owen. O. S and Chiras. D. D 1990, Natural Resources conservation NY. MacMillan
  10. غضبان، ف .1381، زمین شناسی زیست محیطی، انتشارات دانشگاه تهران
  11. عباسپور، م. 1371، مهندسی محیط زیست، انتشارات دانشگاه تهران
  12. صفاری، م .1379، مدیریت مواد زائد و روش های استخراج در پروژه های معدنکاری، پنجمین همایش بهداشت و محیط زیست
    1. Faure. G., 1996 “Inorganic geochemistry”. Blackwell. Pub.com.
  13. مخدوم، م .1377، زیستن در محیط زیست, انتشارات دانشگاه تهران
    1. USEPA. 2001, office of Solid Waste and Emergency Response, Hazardous Waste and Treatment, SW-874, 273 p.
  14. شکوفه، ن .1382، محیط زیست در معادن, انتشارات سازمان حفاظت از محیط زیست
  15. اسماعیلی ساری، ع، 1381، آلاینده ها، بهداشت و استاندارد در محیط زیست. انتشارات نقش مهر تهران
    1. Ballantyne, B., Timothy, C., Marrs & Syversen, T., 1999- General and Applied Toxicology, Second Edition. Vol. 3, Macmillan Publishers, November, 2052-2062, 2145-2155.
    2. Kesler S.E., 1994, Mineral resources, economic and the environment. New York.
    3. Lindsay W.L., 1979. Chemical equilibria in soils, Gohn Wiley and Sons, New York, 449 p.
    4. Fowler B.A., 1991Goering P.L., Antimony. In: Merian, E. (Ed.), Metals and their Compounds in the Environment, VCH, Weinheim, New York, Basel, Cambridge
    5. Gavirescu M., 2004. “Removal of heavy metals from environment by biosorption”, Engineering life science, 4(3) 219-232.
    6. Keller, E.A., 1976, Environmental Geology.
    7. Kelly, M., 1991, Mining and Freshwater Environment.
  16. علامی، ش .1377، پیشگیری از امراض ناشی از الودگی زیست محیطی در معادن و صنایع، دومین همایش ایمنی ، بهداشت و محیط زیست در معادن و صنایع معدنی
  17. شریعتی، ش 1387، بررسی علل احتمالی ابتلای ساکنین منطقه دندی و ماهنشان به سکته های قلبی و بیماریهای ریوی از دیدگاه زمین پزشکی، دوازدهمین همایش انجمن زمین شناسی ایران - اهواز، صفحه469-474