بررسی عوامل تهدید کننده اکوسیستم های مرجانی و راهکارهای حفاظتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 (عضو هیات علمى دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان)

2 عضو هیات علمى دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه)

چکیده

اکوسیستم ها ی مرجانی مکانى براى تغذیه و تخم گذارى بسیارى از گونه هاى دریایى اعم از بى مهرگان و مهره داران ( جلبک ها ، علف هاى دریایى ، اسفنج ها
، نرم تنان ، سخت پوستان و ماهى ها ) مى باشند، تنوع زیستى در این اکوسیستم ها در حد قابل توجهى مى باشد و از این نظر بسیار حائز اهمیت هستند.با
توجه به اهمیت بالاى این اکوسیستم ها در حفظ تنوع زیستى واز طرفى شکننده بودن آنها در برابر عوامل مخرب و آلاینده زیست محیطى و نیز
ازآنجا که مدت زمان بسیار زیاد و گاه حتى صدها سال براى ایجاد پولیپ هاى مرجانى زمان لازم است ، حفظ این پناهگاه ها بسیار با اهمیت است
چرا که مانند بسیارى از بحران هاى زیست محیطى که عامل موثر ، دخالت هاى نابجاى انسان مى باشد، در این زمینه نیز از بین رفتن صخره هاى
مرجانى در نتیجه فعالیت هاى مخرب انسان ها مانند آلودگى حاصل از ترکیبات نفتى و روغنى ، پساب هاى آلوده کشاورزى و صنعتى ، گرم
شدن جهانى، برداشت نابجا، فعالیت هاى مخرب توریسم ، صیادى و ... به یک بحران مهم تبدیل شده است . قبل از بروز زیان هاى جبران
ناپذیر ناشى از نابودی این اکوسیستم هاى زیبا و آسیب پذیر، نقاط بحرانىاز نظر حفاظتى باید شناسایى گردیده و با مدیریت صحیح ضمن بازسازى این ذخایر از آسیب هاى بیشتر جلوگیرى گردد چراکه اغلب این موجودات دیرتجدید شونده و حتى برخى تجدید ناپذیر هستند.همچنین در صورت تخریب مناطق مرجانى با فراهم شدن شرایط محیطى مساعد حداقل 500 سال براى بازسازى این مناطق زمان لازم است. ایجاد و توسعه زیستگاه مصنوعى نیز به عنوان مرجان مصنوعى یکى از راهکارهاى مهم حفاظتى و احیاء کننده در این زمینه به شمار مى رود .

کلیدواژه‌ها


89
بررسی عوامل تهدید کننده
اکوسیستم های مرجانی و
راهکارهای حفاظتی
مریم محمدی روزبهانی (عضو هیات علمى دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان)
نسرین چوبکار (عضو هیات علمى دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه)
چکیده
اکوسیستم ها ی مرجانی مکانى براى تغذیه و تخم گذارى بسیارى از گونه هاى
دریایى اعم از بى مهرگان و مهره داران ( جلبک ها ، علف هاى دریایى ، اسفنج ها
، نرم تنان ، سخت پوستان و ماهى ها ) مى باشند، تنوع زیستى در این اکوسیستم
ها در حد قابل توجهى مى باشد و از این نظر بسیار حائز اهمیت هستند.با
توجه به اهمیت بالاى این اکوسیستم ها در حفظ تنوع زیستى واز طرفى
شکننده بودن آنها در برابر عوامل مخرب و آلاینده زیست محیطى و نیز
ازآنجا که مدت زمان بسیار زیاد و گاه حتى صدها سال براى ایجاد پولیپ
هاى مرجانى زمان لازم است ، حفظ این پناهگاه ها بسیار با اهمیت است
چرا که مانند بسیارى از بحران هاى زیست محیطى که عامل موثر ، دخالت
هاى نابجاى انسان مى باشد، در این زمینه نیز از بین رفتن صخره هاى
مرجانى در نتیجه فعالیت هاى مخرب انسان ها مانند آلودگى حاصل از
ترکیبات نفتى و روغنى ، پساب هاى آلوده کشاورزى و صنعتى ، گرم
شدن جهانى، برداشت نابجا، فعالیت هاى مخرب توریسم ، صیادى و
... به یک بحران مهم تبدیل شده است . قبل از بروز زیان هاى جبران
ناپذیر ناشى از نابودی این اکوسیستم هاى زیبا و آسیب پذیر، نقاط بحرانى
از نظر حفاظتى باید شناسایى گردیده و با مدیریت صحیح ضمن بازسازى این
ذخایر از آسیب هاى بیشتر جلوگیرى گردد چراکه اغلب این موجودات دیر
تجدید شونده و حتى برخى تجدید ناپذیر هستند.همچنین در صورت تخریب
مناطق مرجانى با فراهم شدن شرایط محیطى مساعد حداقل 500 سال براى
بازسازى این مناطق زمان لازم است. ایجاد و توسعه زیستگاه مصنوعى نیز به
عنوان مرجان مصنوعى یکى از راهکارهاى مهم حفاظتى و احیاء کننده در
این زمینه به شمار مى رود .
کلمات کلیدی: واژه های کلیدی : اکوسیستم مرجانی، عوامل
تهدیدکننده، حفاظت
Mmohammadiroozbahani@yahoo.com
Nasrin_choobkar@yahoo.com
90 انسان و محیط زیست شماره پانزدهم زمستان 1389
مقدمه
اهمیت آبسنگ های مرجانی نه فقط در تنوع خود مرجانها بلکه در میلیونها
گونه ای که از ابتدا منحصرا با آنها در ارتباط بوده اند، نهفته است . متاسفانه
تمدن جدید بشری و آبسنگ های مرجانی همکاری در تقابل با یکدیگر قرار
می گیرند، به طوری که بیشتر فعالیت های انسانی ( به عنوان مثال ماهیگیری
، جنگل زدایی ، غنی سازی مواد مغذی ، احتراق سوختهای فسیلی و استفاده
از مواد شیمیایی و.. ) به وسیله برهمکنش های اصلاحی ناسازگار با رقبا ،
صیادان ، عوامل بیماریزا و همزیست ها موجب تخریب مستقیم و یا آسیب
.( دیدگی غیر مستقیم آنها می شود ( 2
آبسنگهای مرجانی به دلیل داشتن تنوع زیاد، یک اکو سیستم حساس به
شمار می روند و از آنجائیکه بسیاری از موجودات وابسته به آبسنگهای مرجانی
در دوره های مختلفی از حیات خود منبع غذایی اصلی ماهیها، میگو ها و
دیگر گونه های حائز اهمیت اقتصادی محسوب می شوند، مصون ماندن این
موجودات مستلزم حفاظت از اکوسیستم حساس و شکننده مرجانهاست .
. ایران از جمله کشورهای ثروتمند به لحاظ دارا بودن انواع گونه های آبسنگ
های مرجانی به عنوان با ارزش ترین زیستگاه های حساس محیط زیست
دریایی خلیج فارس است. ادامه روند آلوده کردن خلیج فارس، نابودی سطح
گسترده تری از این منابع غنی را به دنبال دارد و مستلزم توجه و مراقبت
ویژه ای می باشند.
تقریبا 60 گونه مرجان در خلیج فارس شناسایی شده است و اگر چه تنوع
مرجانها در این منطقه زیاد است اما جزایر مرجانی دارای جایگاه خاصی در
اکوسیستم دریایی خلیج فارس هستند زیرا مکان ویژه ای برای زاد و ولد
جانوران به شمار می رود و به دلایل مختلف بسیاری از این آبسنگها تخریب
.( شده اند ( 3
زیستگاه هاى مصنوعى و استفاده از آنها در مناطقی که آبسنگ های مرجانی
آسیب دیده اند مورد توجه مى باشند و اغلب کشورهایى که در ساحل دریاها
و اقیانوس ها واقع شده اند به آن پرداخته و از این طریق توانسته اند علاوه بر
احیاء محیط هاى آسیب دیده ، تولید دریایى را نیز افزایش دهند.
خصوصیات زیستى مرجان ها
صخره هاى مرجانى در شاخه مرجان ها یا کیسه تنان 1 قرار دارند
.پست ترین جانوران پرسلولى 2 هستند که داراى بافت هاى مشخصى
مى باشند. شقایق دریایى ، عروس دریایى یا ژله ماهى ، فیزالیا و صخره هاى
مرجانى در این شاخه قرار دارند. صفات اختصاصى مرجان ها به شرح زیر است :
داراى تقارن شعاعى هستند ، یک حفره گوارشى دارند که هم به عنوان
دهان و هم به عنوان مخرج عمل مى کند. فاقد خون و دستگاه گردش
خون،دستگاه هاى دفعى و تنفسى مى باشند. حفره گوارش نازک و کیسه
مانند است. اطراف دهان داراى بازوهایى براى گرفتن مواد غذایى مى باشد.
در ناحیه پایه سلول هاى ترشحى وجود دارند که با ترشح مواد چسبنده، جانور
را به تکیه گاه متصل مى کنند. لارو مرجان پهن و مژکدار است و پلانولا 3
نام دارد( 4). شاخه مرجان ها داراى دو زیر شاخه است :
1) لکنیداریا : داراى سلول هاى گزنده نماتوسیت هستند که در داخل آن ماده
سمى وجود دارد . این زیر شاخه شامل 3 رده است:
الف) هیدروزوا مانند هیدر.
ب) سیفوزوا مانند عروس دریایى ، شقایق دریایى و فیزالیا.
ج) آنتوزوا مانند صخره مرجانى یا آبسنگ مرجانى .
2) آکنیداریا مانند شانه داران که به جاى نماتوسیت ها داراى سلول هاى
چسبناک هستند.
صخره هاى مرجانى
با توجه به اهمیت آبسنگ هاى مرجانى و قرار گرفتن در رده آنتوزوا به
توضیحات بیشترى در این زمینه مى پردازیم:
صخره هاى مرجانى معمولأ از 10 تا 1000 مترى عرض دریاها رادر بر مى
گیرند. در آب هاى گرم ، زلال ، شور ، کم عمق و تقریبأ فقیر از نظر غذایى
وجود دارند. به صورت کلونى هاى بزرگ متشکل از میلیون ها جانور کوچک
زندگى مى کنند که هر فرد داراى بدنى لوله اى با شکاف دهانى مجهز به
شاخک است و هر شاخک نیز مجهز به نماتوسیت با سلول هاى سمى است.
معمولأ در شب واز پلانکتون هاى جانورى و ماهى هاى کوچک تغذیه
مى کنند. انواع بالغ تقریبأ همیشه چسبیده به بسترند. جلبک هایى با نام
زوکسانتلا 4 به صورت همزیست روى این مرجان ها زندگى مى کنتد و این
مرجان ها از قندى که توسط این جلبک ها طى عمل فتوسنتز ایجاد مى گردد،
تغذیه مى کنند ، همچنین جلبک ها مسوول رنگ این مرجان ها شده و در
عوض پناهگاهى را براى زندگى خود از این مرجان دریافت مى کنند.
بیشتر صخره هاى مرجانى توانایى تولید مثل جنسى و غیر جنسى دارند.
در تولید مثل غیرجنسى از مرجان مولد ، کلونى جدید جدا مى شود. در
تولید مثل جنسى از ان جا که والد هرمافرودیت است ، سلول هاى
جنسى نر و ماده را در آب رها کرده و در ستون آب و توسط جریان آبى ،
.( سلول هاى جنسى ترکیب شده و تشکیل لارو پلانکتونى را مى دهند ( 4
1. Coelenterata & Cnidaria
2. Eumetazoa
3. Planula
4. Zooxantella
بررسی عوامل تهدید کننده اکوسیستم های مرجانی راهکارهای ... 91
صخره هاى مرجانى ، کلسیم آب را استخراج کرده و کربنات
کلسیم ترشح مى کنند که یک پوشش محافظ در اطراف بدن نرم
آنها تشکیل مى دهد.در استرالیا ، نیوزلند ، ژاپن ، ایران و..جود دارند.
این اکوسیستم ها مکانى براى تغذیه و تخم گذارى 25 درصد از گونه هاى دریایى
اعم از بى مهرگان و مهره داران ( آلگ ها ، علف هاى دریایى ، اسفنج ها ، نرم تنان ،
سخت پوستان و ماهى ها ) مى باشند و تنوع زیستى در این اکوسیستم ها در حد
.( قابل توجهى مى باشد و از این نظر بسیار حائز اهمیت هستند.( 5
با توجه به اهمیت بالاى این اکوسیستم ها در حفظ تنوع زیستى وازآنجا که
مدت زمان بسیار زیاد و گاه حتى صدها سال براى ایجاد پولیپ هاى مرجانى
زمان لازم است ، حفظ این پناهگاه ها بسیار با اهمیت است چرا که مانند
بسیارى از بحران هاى زیست محیطى که عامل موثر ، دخالت هاى نابجاى
انسان مى باشد، در این زمینه نیز از بین رفتن صخره هاى مرجانى در نتیجه
فعالیت هاى مخرب انسان ها به یک بحران مهم تبدیل شده است . ضرورى
به نظر مى رسد قبل از بروز زیان هاى جبران ناپذیر ناشى از از بین رفتن این
اکوسیستم هاى زیبا و آسیب پذیر با عوامل تهدید کننده آنها آشنا شویم .
عوامل مخرب و تهدیدکننده صخره هاى مرجانى
-1 آلودگى حاصل از ترکیبات نفتى و روغنى
صخره هاى مرجانى به آلودگى ناشی از ترکیبات نفتى بسیار حساس اند.
هرساله 37 میلیون گالن از این ترکیبات از طریق تصادم نفت کش ها ، 62
میلیون گالن از طریق فرسایش ساختارهاى کف اقیانوس ها ، 92 میلیون گالن
از طریق صنایع و ماشین ها در نتیجه شستشوى باران ، 137 میلیون گالن از
طریق تخلیه از کشتى ها و 363 میلیون گالن از طریق فاضلاب کارخانجات
.( مختلف وارد دریاها مى گردد ( 6
-2 نخاله هاى دریایى
نخاله ها شامل مواد پلاستیکى، شیشه اى، فلزى، لاستیکى و ...است که از
طریق کشتى ها ، رودخانه ها و جریان هاى آبى وارد اقیانوس ها و دریاها شده
و سبب از بین رفتن صخره هاى مرجانى و یا شکستن و ایجاد آسیب در آنها
مى گردند. این نخاله ها علاوه بر اثرات مستقیم، سبب ایجاد بیمارى هاى
.( مختلف به عنوان مثال بیمارى لکه سفید روى مرجان ها مى گردند ( 7
-3 افزایش جمعیت و فقر
با ازدیاد جمعیت انسانى و نیاز به مسکن ، ساخت و ساز در امتداد خطوط ساحلى
افزایش یافته و در نتیجه آلودگى هاى بیشترى در دریاها و اقیانوس ها ایجاد
مى گردد. صخره هاى مرجانى از نظر اقتصادى معاش میلیون ها نفر را نیز
تأمین مى نماید اما باید در نظر داشت که بهره بردارى هاى بى رویه منجر به
نابودى آنها خواهد شد. در حال حاضر در کشورهاى توسعه یافته با جمعیت
بالا، جمعیت زیادى از مرجان ها در معرض تهدیدند.
-4 گرم شدن جهانى
از دلایل مهم در کاهش سلامت صخره هاى مرجانى ، پدیده گرم شدن
جهانى مى باشد.افزایش تنها یک درجه سانتیگراد سبب بى رنگ شدن 1
مرجان ها مى گردد و در اثر بى رنگ شدن، مرگ و میر در آن ها اتفاق
مى افتد. شکاف لایه ازن سبب گرم شدن زمین و ساختارهاى آبى و تهدید
مرجان ها مى گردد. با افزایش دما ، مرجان ها جلبک هاى همزیست خود را از
دست مى دهند، با توجه به این که جلبک ها مواد غذایى لازم را براى مرجان ها
تأمین مى کنند در نتیجه در اثر فقدان مواد غذایى، سفید مى شوند. همچنین در
اثر افزایش دما و آب شدن سریع یخ ها، سطح آب دریاها افزایش یافته در نتیجه
صخره هاى مرجانى در عمق بیشترى از آب قرار گرفته که در نتیجه زندگى
جلبک ها همزیست آنها دچار مشکل مى گردد.تهدید دیگر صخره هاى مرجانى
مى باشد که سبب اسیدى شدن آب و خوردگى CO در این خصوص وجود 2
از اثرات گرم شدن CO ساختارهاى آهکى مرجان ها مى گردد . وجود 2
جهانى است که فعالیت های نابجای انسان در این زمینه تأثیر گذار مى باشد .
-5 آلودگى هاى ناشى از فعالیت هاى کشاورزى
این آلودگى ها شامل کودها ، پساب ها ، آفت کش ها مى باشد که به صورت
روان آب هاى سطحى وارد آب دریاها مى گردند و صخره هاى مرجانى را
در معرض غلظت هاى بالایى از این مواد قرار مى دهند. به دلیل وجود
فلزات سنگینى مانند سرب ، جیوه و آرسنیک در آفت کش هاى کشاورزى
و ترکیبات نیتروژن ، فسفر و پتاسیم در کودها ، رواناب حاصل از این مواد از
.( جمله تهدیدهاى مهم براى مرجان ها به شمار مى رود ( 8
-6 برداشت از صخره هاى مرجانى توسط انفجار
انفجار با دینامیت یک روش غیر اصولى در برداشت مرجان ها مى باشد که
متأسفانه برخى افراد سودجو جهت فروش مرجان ها با مصارف تزیینى از آن
استفاده مى کنند. ماده اصلى دینامیت ها نتیرات پتاسیم است که تهدیدى
.( جدى براى مرجان ها و سایر موجودات آبزى مى باشد( 7
-7 صیادى به وسیله سیانید پتاسیم جهت صید ماهیان
آکواریومى آب شور
سیانید از ترکیبات سیانورى و بسیار مضر است که براى صید زنده
ماهیان آکواریومى استفاده مى گردد. سموم سیانیدى، صخره هاى
مرجانى و بسیارى از بى مهرگان را از بین مى برند، همچنین 40 درصد
ماهیان بهره بردارى شده آکواریومى قبل از رسیدن به آکواریوم مى میرند.
-8 توریسم
فعالیت هاى نابجاى توریست ها مانند شکستن صخره ها با به
کارگیرى ابزار مختلف و برداشت آنها به عنوان تحفه، قایق رانى بدون
احتیاط در مناطق کم عمق و حتى راه رفتن روى این صخره ها به قصد
1. Bleaching
92 انسان و محیط زیست شماره پانزدهم زمستان 1389
.( تفریح ، آسیب هاى جدى به صخره هاى مرجانى وارد مى نماید( 9
-9 رسوب گذارى
جنگل زدایى، معدن کارى، ساخت و ساز هاى بى رویه، سبب ایجاد
مقادیر بالاى رسوب و خاک شده که از طریق رواناب هاى سطحى وارد
آب هاى ساحلى شده و روى صخره هاى مرجانى تأثیر مى گذارند. این
رسوبات سبب کدورت آب شده ، در نتیجه صخره هاى مرجانى نمى توانند نور
کافى دریافت کنند و این وضعیت سبب بى رنگ شدن 1 مرجان مى گردد .
ا ز طرفىن یز ذرات رسوب وارد پولیپ هاى مرجان شده وب اعث خفگى آنها مى گردد.
نرخ رسوب گذارى از 1تا 50 درصد سبب تغییر شکل ، کاهش میزان رشد و
کاهش تعداد گونه ها مى گردد ، نرخ رسوب گذارى بیشتر از 50 درصد سبب
از بین رفتن وکاهش تعداد گونه ، کاهش و نوقف تولیدمثل و در نهایت از بین
رفتن کلونى ها مى گردد.
براى تشکیل صخره هاى مرجانى زمان زیادى لازم است . این صخره ها
هرساله 5تا 200 میلى متر رشد مى کنند. بیش از 2500 گونه از آنها وجود
دارد، حدود 10 درصد صخره هاى مرجانى در نتیجه فعالیتهاى ذکر شده در
.( سراسر دنیا تخریب شده اند و 22 درصد در معرض خطر هستند ( 7
صخره هاى مرجانى علاوه براین که محل تغذیه و تخم ریزى گونه هاى
آبزى مى باشند، با شکستن امواج درفضاهاى ساحلى از طوفان هاى سهمگین
جلوگیرى مى کنند که این امر عامل مهمى در جلوگیرى از فرسایش سواحل
مى باشد. گونه هاى موجود در این صخره ها مانند علف های دریایى و نرم
تنان از منابع با ارزش پروتیینى در رژیم غذایی مردم سواحل هستند و خود
.( صخره ها نیز از منایع مهم شیمیایى و دارویى محسوب مى شوند( 9
کاهش شدید صید در دریاها و اقیانوس ها پس از انقلاب صنعتى بهترین گواه
بر تأثیر بشر به دلیل عدم رعایت مسائل زیست محیطى بر این اکوسیستم هاى
باارزش است.نقاط بحرانى از نظر حفاظتى باید شناسایى گردند و با مدیریت
صحیح ضمن بازسازى این ذخایر از آسیب هاى بیشتر جلوگیرى گردد چراکه
اغلب این موجودات دیر تجدید شونده و حتى برخى تجدید ناپذیر هستند ، در
صورت تخریب مناطق مرجانى با فراهم شدن شرایط محیطى مساعد حداقل
.( 500 سال براى بازسازى این مناطق زمان لازم است ( 11 و 10
راهکارهاى حفاظتى صخره هاى مرجانى
-1 کنترل و پیشگیرى از ورود پسابهاى مختلف و به کار گیرى شیوه هاى
صحیح تصفیه پساب.
-2 کنترل و حفاظت فیزیکى و آموزش به بهره برداران در چگونگى بهره
بردارى بهینه از ذخایر.
-3 تعیین و شناسایى نقاط حساس دریایى و حفاظت از آنها.
-4 ایجاد و توسعه پارک هاى دریایى.
-5 قانونمند کردن بهره بردارى از منابع آبى.
-6 ترغیب و تشویق بهره بردارن در سرمایه گذارى و بازسازى ذخایر
دریایى.
.( -7 ایجاد و توسعه زیستگاه مصنوعى دریایى( 12
مرجان مصنوعى ( استفاده از سکوهاى نفتى به عنوان
مرجان مصنوعى)
ایجاد زیستگاه مصنوعى به دلیل وسعت و امکان استفاده از روش ها ى
متفاوت در بهره بردارى پایدار از منابع آبزیان بسیار مهم مى باشد.
امروزه زیستگاه هاى مصنوعى در دنیا مورد توجه مى باشند و اغلب
کشورهایى که در ساحل دریاها و اقیانوس ها واقع شده اند به آن پرداخته و از
این طریق توانسته اند علاوه بر احیاء محیط هاى آسیب دیده ، تولید دریایى
را نیز افزایش دهند.
زیستگاه مصنوعى عبارت است از قرار دادن ساختارهایى شبیه به زیستگاه
طبیعى در دریا که در بهره بردارى از دریا اثر مفید داشته باشد و اثر سوئى
ایجاد نکند.
جنس این زیستگاه ها میتواند از مواد مختلف مانند بتون ، فلز ، پلاستیک ،
لاستیک ، فایبرگلاس و... باشد که معمولأ از مواد و مصالح شکسته و از رده
خارج مانند پل هاى شکسته فلزى و بتونى ، لوله هاى آب فلزى و بتونى ،
هواپیماها و کشتى ها و شناورهاى غیر قابل استفاده و سکوهاى نفتى از رده
خارج تهیه مى گردند.
این سازه ها معمولأ طورى طراحى مى شوند که بیشترین مقاومت را در برابر
جریان ها و امواج دریایى داشته باشند .
مهم ترین اهداف در ایجاد زیستگاه هاى مصنوعى عبارتند از :
* ایجاد زیستگاه مناسب جهت افزایش ذخایر انواع آبزیان
* پناه گاه انواع ماهى و دیگر آبزیان در فصول مختلف
* افزایش و رشد موثر در عملیات غواصى
* امکان عکاسى و فیلم بردارى در زیر آب
* بهره گیرى د رآموزش علم بیولوژى و امکان مطالعه رفتارهاى تولید مثلى
در انواع آبزیان
* مشارکت و تشویق صیادان و علاقمندان در افزایش ذخایر، حفظ و حراست
.( محیط زیست دریایى ( 13
به کارگیرى مرجان هاى مصنوعى ابتدا در قرن 17 در ژاپن سپس در اسکاتلند
و بسیارى از کشورهاى آسیایى و کشورهاى حوضه خلیج فارس مانند قطر،
1. Bleaching
بررسی عوامل تهدید کننده اکوسیستم های مرجانی راهکارهای ... 93
کویت، بحرین و حتى در ایران استفاده شده است. البته ایجاد مرجان هاى
مصنوعى در ایران توسط صیادان محلى به گذشته هاى دور برمى گردد، به
طورى که با قرار دادن کوزه هاى بزرگ شکسته، سنگ ها و تنه هاى درخت
خرما در دریا سبب افزایش صید مى شدند. امروزه نیز صیادان محلى با قرار
دادن لاستیک هاى ماشین و حتى شاخه هاى درختان، مکانى را براى بالا
.( بردن جمعیت صدف هاى مروارید ساز فراهم مى سازند( 1
ارزیابی اثرات اقتصادی_اجتماعی و زیست محیطی )
مرجان مصنوعی)، یک توسعه چند جانبه از تبدیل Ekoreef
سکوهای نفتی به مرجان
با توجه به اتمام تولیدات میدان هاى نفتى در مناطق نفت خیز سواحل،
سکوهاى ساحلى به تدریج زیاد مى شود. استفاده مجدد از اجزاى این سکوها
Ekoreef در آب هاى منطقه به عنوان مرجان هاى مصنوعى تحت عنوان
در دنیا مطرح است، اما قرار دادن یک یا چند ساختار فولادى در ساحل به
عنوان مرجان مصنوعى اثراتى را برروى محیط زیست منطقه اعمال خواهد
نمود. چهار نوع افق زمانى در اثرات زیست محیطى تبدیل سکوها به مرجان
تعریف مى شود:
-1 اثرات موضعى: در نتیجه ساختار جدید و عملیات و تغییر سطح زمین
ایجاد مى شود.
-2 اثرات کوتاه مدت: اثراتى که در طول قراردادن و استقرار مرجان ها و
یکپارچه شدن آنها با محیط زیست اطراف به وجود مى آید (کمتر از 1سال).
-3 اثرات میان مدت ( 1تا 5 سال).
-4 اثرات بلند مدت (بیشتر از 5 سال).
نحوه قرار دادن سکوها با توجه به هدف مورد نظر از ایجاد مرجان متفاوت
است، به عنوان مثال در صورتى که هدف حفاظت از ذخایر ماهیان باشد
ساختارها باید به صورت مرکزى قرار داده شوند. اگر هدف ماهیگیرى باشد،
ساختارها باید به صورت طولى قرار داده شوند به طورى که بیشترین دسترسى
.( را ایجاد کنند( 1
( مراحل کلی ارزیابی اثرات مرجان مصنوعى ( 1
مراحل کلى
داده هاى مخصوص ارزیابى قانون
ارزیابى اثرات زیست
اثرات بلند
اثرات کوتاه
اثرات زمان
انتخاب بهترین
مقایسه
اثرات مخصوص
94 انسان و محیط زیست شماره پانزدهم زمستان 1389
اثرات زیست محیطى ایجاد مرجان مصنوعى
به طور کلى و به طور خلاصه 19 اثر زیست محیطى جهت ارزیابى اثرات
مرجان هاى مصنوعى باید در نظر گرفته شود که به شرح زیر مى باشند : توزیع
مجدد زى توده ، استخراج زى توده بیشتر، تولید فراوان ، کاهش مرگ و میر
، ماهیگیرى بیش ازحد ، ماهیگیرى بیش از حد ماهیان مولد ، تغییر در مرگ
و میر شکارچى ، ایجاد آلودگى و ناخالصى، افزایش زى توده جانوران، تغییر
در گونه هاى جانورى داخل خاک و آب،دسته بندى مجدد رسوبات ،رسوب
گذارى ،آلودگى رسوبات،تغییرات جریان آب ،آلودگى ستون آب ،افزایش صید
،افزایش امنیت ،تصادف کشتى ها و آسیب به خطوط لوله و....
هر کدام از عوامل فوق داراى اثرات مثیت و منفى هستند و تحت هفت سر
فصل مهم گروه بندى شده و مورد ارزیابى قرار مى گیرند.
-1 اثرات بر روى ذخایر قابل استخراج (بهره بردارى از ذخایر)
-2 اثرات بر روى زیست مندان
-3 اثر بر روى رسوبات
-4 اثر بر روى ستون آب
-5 خروج و انتشار گازها و انرژى
-6 اثرات اقتصادى – اجتماعى
-7 اثرات دیگر پس از مشخص نمودن اثرات متفاوت، تأثیر هر کدام از
عوامل را بر دو فاکتور ( حفاظت و افزایش در ماهیگیرى ) با دادن رتبه
( از ( 1+تا 3+) که نشان دهنده اثرات مثبت است و از 1- تا 3- که
نشان دهنده اثرات منفى است مشخص مى کنیم .پس از جمع رتبه ها از دید
زیست محیطى و اکولوژیکى به نظر مى رسد که استفاده از مرجان ها با تأکید
بر حفاظت و تنوع زیستى توجیه بالاترى نسبت به ماهیگیرى تجارى دارد.البته
.( از این نظر نیز مفید است اما جمع رتبه ها در زمینه حفاظت بالاتر است( 13 و 1
منابع:
1. Cripps, S. J., and Aabel, J.2002. Environmental
and socio-economic impact assessment of Ekoreef,
a multiple platform rigs-to-reefs development. ICES
Journal of Science, vol 59, pp: 308-300
2 . گل مروی،دل آرام و فرحناز لگزایی ، 1386 ،بررسی روند علل تخریب
آبسنگ ها و جزایر مرجانی ، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی صنایع
دریایی ایران .
3 . قبادی و همکاران ، 1385 ،آبسنگ های مرجانی خلیج فارس و عوامل
نابودی آنها، مجموعه مقالات سومین همایش ملی بحران های زیست
محیطی ایران وراهکارهای بهبود آنها .
4 . چوبکار، نسرین، 1387 ، جانوران آبزی(اکولو ژی، بیولوژی، کاربردها)،
انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه.
5. Brown, C., Corcoran, E., Herkenrath, P. and
Thonell, J. 2006. Marine and coastal ecosystem,s
and human wellbeing. Synthesis. UNEP-WCMC,
Cambridge, 65 p
6. Burke, L., Selig, E. and Spalding, M. 2002. Reefs
at risk in Southeast Asia. World Resoruces Institute,
www.wri.org.
7. Kleypas, J., Lough, J.M., Marshall, P., Nystrom,
M., Palumbi, Glynn, P.W. 1996. Coral reef bleaching:
Facts, hypotheses and implications. Global Change
Biology 509-495 :2.
8 - S.R., Pandolfi, J.M., Rosen, B. and Roughgarden,
J. (2003).
Climate change, human impacts, and the resilience of
coral reefs. Science 933-929 :301
9. Wasgington D.C.72 p. Bruno, J. F., Precht, W. F. et
al., 2003. Causes of Coral reef degradation. Science
1502 :302
10. Cesar, H., Burke, L., Pet-Soede, L. 2003. The
economics of worldwide coral reef degradation. Cesar
environmental
consulting, 23 p.
11. UNEP. 2006. The state of the marine environmenttrends
and processes.
12. Hughes, T.P., Baird, A.H., Bellwood, D.R., Card,
M., Connolly, S.R., Folke, C., Grosberg, R., Hoegh-
Guldberg, O., Jackson, Moberg, F. and Folke, C.
1999. Ecological goods and services of coral reef
ecosystems. Ecological Economics 233-215 :29.
13. Whitmarsh, D.1996. Cost –benefit analysis of
artificial reefs. In proceedings of the 1st Conferences
of the European Artificial Reef Research Network,
Ancona, Italy, 30-26 March 1996, pp: 193-175.
Southampton University, Southampton, England, UK

1. Cripps, S. J., and Aabel, J.2002. Environmental
and socio-economic impact assessment of Ekoreef,
a multiple platform rigs-to-reefs development. ICES
Journal of Science, vol 59, pp: 308-300
2 . گل مروی،دل آرام و فرحناز لگزایی ، 1386 ،بررسی روند علل تخریب
آبسنگ ها و جزایر مرجانی ، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی صنایع
دریایی ایران .
3 . قبادی و همکاران ، 1385 ،آبسنگ های مرجانی خلیج فارس و عوامل
نابودی آنها، مجموعه مقالات سومین همایش ملی بحران های زیست
محیطی ایران وراهکارهای بهبود آنها .
4 . چوبکار، نسرین، 1387 ، جانوران آبزی(اکولو ژی، بیولوژی، کاربردها)،
انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه.
5. Brown, C., Corcoran, E., Herkenrath, P. and
Thonell, J. 2006. Marine and coastal ecosystem,s
and human wellbeing. Synthesis. UNEP-WCMC,
Cambridge, 65 p
6. Burke, L., Selig, E. and Spalding, M. 2002. Reefs
at risk in Southeast Asia. World Resoruces Institute,
www.wri.org.
7. Kleypas, J., Lough, J.M., Marshall, P., Nystrom,
M., Palumbi, Glynn, P.W. 1996. Coral reef bleaching:
Facts, hypotheses and implications. Global Change
Biology 509-495 :2.
8 - S.R., Pandolfi, J.M., Rosen, B. and Roughgarden,
J. (2003).
Climate change, human impacts, and the resilience of
coral reefs. Science 933-929 :301
9. Wasgington D.C.72 p. Bruno, J. F., Precht, W. F. et
al., 2003. Causes of Coral reef degradation. Science
1502 :302
10. Cesar, H., Burke, L., Pet-Soede, L. 2003. The
economics of worldwide coral reef degradation. Cesar
environmental
consulting, 23 p.
11. UNEP. 2006. The state of the marine environmenttrends
and processes.
12. Hughes, T.P., Baird, A.H., Bellwood, D.R., Card,
M., Connolly, S.R., Folke, C., Grosberg, R., Hoegh-
Guldberg, O., Jackson, Moberg, F. and Folke, C.
1999. Ecological goods and services of coral reef
ecosystems. Ecological Economics 233-215 :29.
13. Whitmarsh, D.1996. Cost –benefit analysis of
artificial reefs. In proceedings of the 1st Conferences
of the European Artificial Reef Research Network,
Ancona, Italy, 30-26 March 1996, pp: 193-175.
Southampton University, Southampton, England, UK