برنامه ریزی و زو ن بندی ذخیر ه گاه زیستکره حرا براساس معیارهای بین المللی با تأکید بر جزیره قشم( با استفاده ازGIS)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه تهران

2 دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات

چکیده

از آنجایی که هدف از این تحقیق بهر هبرداری بهینه از منطقه مورد مطالعه
در راستای اهداف ذخیره گاه زیست کره بود با استفاده از منابع اکولوژیک و
منابع اقتصادی اجتماعی با بهره گیری از روش تجزیه و تحلیل سیستمی
جهت زو نبندی استفاده GIS و با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی
گردید. با توجه به اینکه این منطقه فاقد عوارض برجسته و تغییرات
توپوگرافی خاص بوده جهت زون بندی ذخیره گاه زیس تکره از نقش ههای
شیب، ارتفاع، جهت و در نهایت نقشه واحد شکل زمین که به طور معمول
در مطالعات مربوط به ارزیابی توان اکولوژیک محی طهای خشکی مورد
استفاده قرار می گیرد، در این مطالعه مورد استفاده قرار نگرفته و به جای
آن از فاکتورهای بیولوژیکی و اقتصادی اجتماعی و نق شهای سه گانه
ذخیره گاه زیست کره )نقش توسعه نقش حفاظت، نقش لجستیک( و
تعریف مربوط به هر یک از زو نها، مورد استفاده قرار گرفت که در نهایت
ت عداد سه هسته طبیعی، یک زون ضرب هگیر پیرامونی و 2 زون بینابینی
انتخاب گردیدند که از سطح کل ذخیر هگاه زیس تکره 28983 هکتار به
عنوان زون هسته 50156 هکتار به عنوان زون ضرب هگیر پیرامونی و 7694
هکتار به عنوان زون بینابینی اختصاص یافته اند.

کلیدواژه‌ها


انسان و محیط زیست
30
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
برنام هریزی و زو نبندی ذخیر هگاه زیست کره حرا براساس معیارهای
GIS بین  ا لمللی )با تأکید بر جزیره قشم( با استفاده از
• حسنعلی لقایی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران
• مسعود منوری، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
Raisi631@yahoo.com • بشیر رئیسی، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
چکیده
از آنجایی که هدف از این تحقیق بهر هبرداری بهینه از منطقه مورد مطالعه
در راستای اهداف ذخیره گاه زیست کره بود با استفاده از منابع اکولوژیک و
منابع اقتصادی اجتماعی با بهره گیری از روش تجزیه و تحلیل سیستمی
جهت زو نبندی استفاده GIS و با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی
گردید. با توجه به اینکه این منطقه فاقد عوارض برجسته و تغییرات
توپوگرافی خاص بوده جهت زون بندی ذخیره گاه زیس تکره از نقش ههای
شیب، ارتفاع، جهت و در نهایت نقشه واحد شکل زمین که به طور معمول
در مطالعات مربوط به ارزیابی توان اکولوژیک محی طهای خشکی مورد
استفاده قرار می گیرد، در این مطالعه مورد استفاده قرار نگرفته و به جای
آن از فاکتورهای بیولوژیکی و اقتصادی اجتماعی و نق شهای سه گانه
ذخیره گاه زیست کره )نقش توسعه نقش حفاظت، نقش لجستیک( و
تعریف مربوط به هر یک از زو نها، مورد استفاده قرار گرفت که در نهایت
ت عداد سه هسته طبیعی، یک زون ضرب هگیر پیرامونی و 2 زون بینابینی
انتخاب گردیدند که از سطح کل ذخیر هگاه زیس تکره 28983 هکتار به
عنوان زون هسته 50156 هکتار به عنوان زون ضرب هگیر پیرامونی و 7694
هکتار به عنوان زون بینابینی اختصاص یافته اند.
واژ ههای کلیدی: برنامه انسان و کره مسکون، ذخیر هگاه زیس تکره،
منطقه حفاظت شده، پارک ملی، پناهگاه حیا توحش، تالاب بی نالمللی،
زون بندی، مدیریت، برنامه ریزی
انسان و محیط زیست
31
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مقدمه
فرهنگ حفاظت از محیط زیست طبیعی از سال 1976 در کنار سایر تدابیر و
اشکال حفاظت رایج در جهان نظیر پار کهای ملی، پناهگا ههای حیا توحش
و مناطق حفاظت شده، مفهوم نوینی از حفاظت و مدیریت مناطق با ارزش
طبیعی را به نام ذخیر هگا ههای زیست کره تجربه کرده است.
آغاز )MAB( مفهوم ذخیره گاه زیست کره از برنامه انسان و کره مسکون
شده واین برنامه نیز خود زاده کنفرانسی که در سال 1968 در رابطه با
استفاده عقلایی و حفاظت از منابع زیس تکره برگزار گردیده بود، می باشد.
ذخیر هگا ههای زیس تکره طبقه منحصر ب هفرد و استثنایی از مناطق حفاظت
شده هستند که به منظور یافتن را هحلی برای معضلات زیس تمحیطی به
وجود آمده اند و یکی از بدعت های مهم و ابتکارات جدید در زمینه مدیریت
منابع طبیعی نیز به شمار می روند به همین منظورکشور ایران نیز از جمله
کشورهای پیشگامی بود که در سال 1976 در شک لگیری نخسین گروه
از ذخیر هگا ههای زیس تکره یونسکو مشارکت فعال داشت و 9 منطقه را به
پروژه شماره 8 برنامه انسان و کره مسکون اهدا کرد تا نخستین شبکه
.] ذخیر هگا ههای زیس تکره جهان به وجود آید ] 12
هدف مهمی که در بطن مفهوم ذخیر هگاه وجود دارد این است که در پی
ایجاد رابط های متعادل و تعدیل یافته بین انسان و محیط زیست می باشد به
این معنی که از طریق ترویج توسعه پایدار که از نظر اکولوژیک نیز ب یعیب
و نقص است نیازهای انسانی را برآورده می سازند.
با توجه به مفهوم و نقشی را که بر ذخیر هگا هها مترتب است باید سه
کارکرد مکمل یکدیگر را برآورده کند :
کارکرد حفاظتی: برای حفظ منابع ژنتیک، گون هها، بوم سازگا نها و
چش ماندازها
کارکرد توسعه: برای تقویت توسعه پایدار اقتصادی و انسانی
کارکرد لجستیک: برای پشتیبانی از طر حهای آموزشی زیس تمحیطی،
پژوهشی و نظارت پیوسته مسائل محلی، ملی و جهانی حفاظت و توسعه
.] پایدار ] 13
از نظر فیزیکی، ذخیر هگاه زیست کره برای اجرای فعالی تهای تکمیلی و
ایجاد استفاده پایدار از منابع باید شامل سه جزء زیر باشد:
)Natural or core zone( • زون هسته مرکزی یا طبیعی
این ناحیه به عنوان هسته طبیعی سطح پایه ای برای منطقه بیولوژیکی
فراهم آورده و مدیریت آن مبتنی بر این اصل است که حداقل دخال تهای
انسانی در آن باید صورت گیرد.
)Buffer zone( • زون ضربه گیر پیرامونی
این ناحیه برای انجام فعالی تهای پژوهشی، آموزشی، پرورشی تحت
مدیریت قرار م یگیرد. انواع رو شها و فنون مختلف استفاد ههای انسانی
در این ناحیه مجاز بوده و در شرایط کنترل شده فعالیت های سنتی نیز
مجاز است.
)Transition zone( • زون بینابینی
که معمولاً ناحیه هسته و منطقه ضرب هگیر را احاطه میک‌ند و در برگیرنده
.] انواع فعالی تهای کشاورزی، سکون تگاه ها و سایر مصارف می باشد ] 15
منطقه مورد مطالعه
ذخیره گاه زیست کره حرا به وسعت 85686 هکتار در موقعیت جغرافیایی
26 درجه و 43 دقیقه تا 26 درجه و 59 دقیقه عرض شمالی و 55 درجه و
32 دقیقه تا 55 درجه و 48 دقیقه طول شرقی در حد فاصل اراضی ساحلی
بخش بندر خمیر تا اراضی ساحلی دهستا نهای لافت و طبل در جزیره
قشم قرار گرفته است.
این منطقه اولین بار در سال 1351 با نام منطقه حفاظت شده حرا تحت
حفاظت قرار گرفت سپس در سال 1354 به لحاظ ویژگ یهای منحصر به
فرد طبیعی ارتقاء سطح حفاظتی پیدا کرده و عنوان پارک ملی را به خود
اختصاص داد. همچنین به خاطر اهمیت منطقه مذکور در سطح بی نالمللی
در سال 1975 میلادی تحت عنوان تالاب بی نالمللی به کنوانسیون رامسر
و در سال 1976 میلادی به عنوان ذخیره گاه زیست کره حرا به شبکه جهانی
.] پیوست ] 12 )Man and Biosphere( انسان و کره مسکون
انتخاب این منطقه به دلایل زیر عناوین مختلف حفاظتی را در سطوح
ملی و بی نالمللی به خود اختصاص داد:
1 وسعت
جنگ لهای مانگرو این منطقه بیشترین وسعت جنگ لهای مانگرو ایران و
حتی کشورهای حوزه خلیج فارس را شامل م یشود و در برگیرنده 85 درصد
مساحت مانگروهای ایران است.
2 تنوع در فرم رویشگاه
این تنوع به سه شکل در این منطقه دیده می شوند که عبارتند از:
الف( مانگروهای دلتایی
ب( مانگروهای ساحلی
ج( مانگروهای جزیره ای
انسان و محیط زیست
32
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
عوامل اقتصادی اجتماعی و فرهنگی در سطح جزیره قشم که در مدیریت
ذخیر هگا ههای زیست کره جایگاه ویژه و نقش تعیینک‌نند های در زون بندی
دارد استفاده شده است.
5 در امر ارزیابی منطقه از مدل ذخیر هگا هها ی زیس تکره استفاده گردید
و برای هر زون باتوجه به پارامترهای اکولوژیکی و اقتصادی اجتماعی
موجود عمل ارزیابی صورت گرفت و زو نهای مربوطه شناسایی و انتخاب
گردیدند.
6 برای تعیین هر یک از زو نهای ذخیره گاه زیست کره از مد لهای مربوطه
استفاده گردید.
7 بررس یهای به عمل آمده و مطالعات موجود از وضعیت منطقه نشان
م یدهد که این ذخیر هگاه منابع منحصر به فردی را برای کاربری اکوتوریسم
که مناس بترین کاربری برای جایگزین نمودن فعالی تهای مخرب م یباشد، را
داراست. و از این لحاظ دارای پتانسیل بالقوه اکولوژیکی و اقتصادی اجتماعی
است، بنابراین مدیریت مناسب این ذخیر هگاه در به حداقل رساندن پیامدهای
ناشی از فعالی تهای گردشگری و پار های از موارد برای نیل به حفاظت از
منابع و فرآیندهای اکولوژیکی ضروری به نظر می رسد.
در ذیل مدل اکولوژیکی ویژه کاربری سرزمین برای زون هسته )حفاظت(،
زون ضرب هگیر، زون بینابینی و پارامترهایی که در توسعه توریسم ذخیره گاه
زیس تکره حرا دخیل بودند اشاره م یگردد:
مدل اکولوژیکی ویژه کاربری زمین برای زون هسته
ذخیر هگاه زیستک‌ره حرا
• زیستگاه هایی که تنوع گونه ای منحصر به فرد دارند.
• زیستگاه هایی که به منزله اکوتون هستند.
• زیستگاه هایی که گون ههای در حال انقراض دارند.
• زیستگا ههایی که فراوانی وحوش قابل توجهی دارند.
• مناطقی که ارزش آموزشی و تحقیقاتی دارند.
• مناطقی که در مقیاس منطقه ای و یا ملی منحصر به فرد هستند.
• مناطقی که گذرگاه و یا کریدور مهاجرت جانوران هستند )مانند خورها(
• مناطقی که دارای گون ههای نادر می باشند.
• محدوده ای که حداقل تعارضات انسان ساخت را دارد.
مدل اکولوژیکی کاربری زمین برای زون ضرب هگیر
• مناطق مورد بهره برداری سرشاخ ههای حرا.
• مناطقی که فعالیت های جنگلداری، کشاورزی یا دامداری سنتی انجام
م یگیرد.
• کارگا ههای لنج سازی
3 تنوع در حیا توحش
جنگ لهای مانگرو جزو بااهمیتی از شبکه حمایت حیات دریایی هستند.
درختان این منطقه حائل بین اکوسیستم زمینی و دریایی بوده و پناهگاه
و محل تخمگذاری و زادآوری بسیاری از انواع جانوران اعم از پرندگان،
آبزیان )ماهی، میگو، خرچنگ، نرم تنان، دوکفه ا یها و ...(، پستانداران
.] )دلفین , ...( م یباشند ] 15
موقعیت منطقه مورد مطالعه و همچنین تنوع رویشگاهی جنگ لهای
مانگرو در تصویر ماهواره ای )شماره 1( نشان داده شده است.
روش مطالعه
روش اتخاذ شده در این تحقیق با استفاده از روش تجزیه و تحلیل سیستمی
م یباشد. روش سیستمی روش علمی نوینی است که برای سازماندهی
و سنتز اطلاعات به کار می رود. در این روش کلیه منابع بیوفیزیکی و
اقتصادی اجتماعی شناسایی شده و به نقشه تبدیل م یشوند. سپس
این نقشه ها از طریق روش رو یه مگذاری با یکدیگر تلفیق م یشوند و
نقشه واحدهای زیست محیطی را پدید می آورند. واحدهای زیس تمحیطی
واحدهای همگنی هستند که هر یک دارای مشخصات بیوفیزیکی و
اقتصادی اجتماعی خاص خود می باشند و در جداولی به نام ویژگ یهای
واحدهای زیست محیطی به نظم کشیده م یشوند. مقایسه این واحدها با
مد لهای گوناگون کاربری زمین توان اکولوژیکی و درجه مطلوبیت آنها را
برای کاربری های مختلف نشان م یدهد
لازم به توضیح می باشد مد لهای ویژه اکولوژیک از قبیل شیب، جهت،
سنگ مادر، خاک و… که در سایر مناطق برای تعیین نوع کاربری به کار
م یروند. در این مطالعه به دلیل شرایط ویژه جغرافیایی و نوع اکوسیستم
آبی غالب، نقش تعیینک‌ننده ای نداشتند.
به طور کلی عوامل مؤثر در امر زو نبندی منطقه مورد مطا لعه عبارتند از:
1 منطقه مورد مطالعه فاقد پارامترهای لازم شیب، جهت، ارتفاع )شکل
زمین( دخیل در کار ارزیابی بوده است و این به دلیل شرایط ویژه اکولوژیکی
منطقه که قسمت اعظم آن را اکوسیستم آبی تشکیل م یدهند، می باشد.
2 مطالعات انجام شده نشان م یدهد که در منطقه مورد مطالعه در بخش
ساحلی و خشکی، خاک منطقه را اکثراً نهشت ههای رسوبی تشکیل م یدهد.
لذا عملاً پارامتر خاک و سنگ در ارزیابی و تهیه مدل ویژه اکولوژیک
دخالت نداشته است.
3 زون بندی ذخیره گاه زیس تکره حرا براساس تعریف و معیارهای
ذخیر هگا ههای زیس تکره که برنامه انسان و کره مسکون آن را تدوین کرده
است استوار بوده است.
4 از آنجاییک‌ه این تحقیق با تأکید بر جزیره قشم صورت پذیرفته است
انسان و محیط زیست
33
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
• اسکله های باربری یا مسافربری.
• مناطق تخریب یافته ای که قابلیت احیا و ترمیم داشته باشند و امکان
دستیابی به شرایط طبیعی را دارند.
• مناطقی که ارزش تفرجگاهی، آموزشی و غیره را دارند.
مدل اکولوژیکی کاربری زمین برای زون بینابینی
• مراکز جمعیتی )روستا،شهر(.
• اراضی کشاورزی، دامداری و ...
• نواحی فرهنگی و ناحیه استقرار انسان در اراضی مناسب.
پارامترهای ویژه در توسعه توریسم
• مناظر طبیعی: شامل رویشگا ههای ویژه حرا، زیستگا ههای ویژه، پهنه
ساحلی.
• جاذب ههای فرهنگی: به عنوان نمونه چا ههای طلا و قلعه موجود در
روستای لافت.
• را ههای دسترسی مناسب از قبیل فرودگاه، جاده و را ههای آبی.
• حساسیت زیست محیطی کمتر نسبت به سایر قسم تهای منطقه.
• تراکم جمعیت.
• مقبولیت اجتماعی.
• امنیت.
• تأسیسات زیربنایی شامل، تلفن، پست، برق و ...
.] • بهداشت و تندرستی عمومی ] 1
بحث و نتیج هگیری
229 میل یمتر و معدل سالانه / منطقه مورد مطالعه با میانگین بارندگی 01
27 درجه سانت یگراد قرار دارد که حداکثر و حداقل مطلق درجه / دما برابر 12
22 درجه سانت یگراد بالای / 31 و 4 / حرارت در یک دوره 6 ساله به ترتیب 84
67 درصد / صفر بوده است. میانگین رطوبت نسبی ماهانه در این منطقه 57
6 است که جزو اقلیم خشک محسوب / و ضریب خشکی دو مارتون 15
م یشود ] 8[ و به علت همسان بودن منطقه از نظر وضعیت جفرافیایی و
به ویژه توپوگرافیک اقلیم متنوعی ندارد. آب و هوا در تابستا نها خشک
است و بارندگی تحت تأثیر رژیم مدیترانه در زمستان صورت م یگیرد. و
به طور کلی تنها دو فصل مشخص، نخست دوره گرم اردیبهشت تا مهر
و دوم، دوره معتدل مهر تا آبان مشاهده م یشود. تغییرات ارتفاع در منطقه
کم و فاقد شکل زمین می باشد. جنگ لهای حرا در این منطقه بر رسوبات
دریایی ک معمق ساحلی مربوط به دوران کواترنر قرار دارد و از مار نهای
نمک دار خاکستری مایل به آبی عمدتاً با منشأ قار های پوشیده شده است.
که این رسوبات هنوز جوانتر و تحول نیافت هتر از آن است که به تشکیل
خاک بیانجامد. مطالعه انجام شده نشان م یدهد که در منطقه مورد مطالعه
در بخش ساحلی و خشکی، خاک منطقه را اکثراً نهشت ههای رسوبی تشکیل
م یدهد. پوشش گیاهی منطقه را دو تیپ اصلی جنگلی )جنگ لهای مانگرو(
.] و مرتعی تشکیل م یدهد که ساختار هر یک از آنها شناسایی گردید ] 10
حیا توحش منطقه نیز مورد مطالعه قرار گرفت که در آنها انواع جانوران
بی مهره گان و مهر هداران مورد بررسی قرار گرفت که در میان مهره داران
انواع آبزیان، پستانداران، پرندگان تشخیص داده شد.
منطقه مورد مطالعه فاقد پارامترهای لازم شیب، جهت، ارتفاع )شکل
زمین( دخیل در کار ارزیابی بوده و این به دلیل شرایط ویژه اکولوژیکی
منطقه که قسمت اعظم آن را اکوسیستم آبی تشکیل م یدهد می باشد.
منابع اقتصادی اجتماعی منطقه در دو بخش منطقه حفاظت شده و
سطح جزیره مورد بررسی قرار گرفت. در داخل منطقه حفاظت شده مجموعاً
2 روستا وجود دارد ولی در پیرامون و مجاروت مرز منطقه، شهربندر خمیر
و تعدادی روستا وجود دارد که از طریق مختلف ماهیگیری، لن جسازی، سر
شاخه زنی حرا، امرار و معاش میک‌نند.
در سطح جزیره نیز علاوه بر شهرستان قشم، 103 روستا وجود دارد که
.] ذخیره گاه زیست کره حرا متأثر از آنها نیز می باشد ] 11
بعد از شناسایی منابع و از آنجاییک‌ه هدف از این تحقیق بهره برداری
بهینه از منطقه در راستای اهداف ذخیره گاه زیست کره بود با استفاده از
منابع اکولوژیک و منابع اقتصادی اجتماعی با بهر هگیری از روش تجزیه
و تحلیل سیستمی زو نهای مور دنظر انتخاب گردیدند.
لازمه برنامه ریزی ومدیریت در ذخیر هگا ههای زیس تکره، زون بندی
و تعیین نوع کاربری برای هر یک از زو نها م یباشد. بر همین اساس
زون بندی ذخیر هگاه زیس تکره حرا متداول ترین اقدام قابل قبول برای
اعمال مدیریت مؤثر و کارا می باشد که در این صورت در سطوح مختلف
منطقه مورد مطالعه، علاوه بر حفاظت از منطقه به تمام ذینفعانی که به
نوعی به منطقه وابستگی دارند کمک خواهد نمود.
به طور کلی در زون بندی ذخیره گاه زیست کره حرا هم زیس تگا ههای
حساس و هم نیازهای استفادهک‌نندگان مورد لحاظ قرارگرفته است. برای
درک نقش زو نبندی در مدیریت این ذخیره گاه لازم است ابتدا کارکردهای
این نوع مناطق درک شود.
با توجه به نق شهای ذخیر هگا ههای زیس تکره، منطقه حفاظت شده یا
ذخیره گاه زیست کره حرا به سه زون هسته طبیعی با مساحت 28983 هکتار،
یک زون ضرب هگیر با مساحت 50156 هکتار و دو زون بینابینی با مساحت
769 هکتار تفکیک گردید که مشخصات آنها در زیر توضیح داده شده است. 4
انسان و محیط زیست
34
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
)core zone( • هسته طبیعی
این زون برای دستیابی به اهداف حفاظت باید کاملاً حفظ و حراست
شوند، این هست هها عمدتاً مراکز رویشگاه های مانگرو و مص بها م یباشند
که از غنای زیستی بالایی برخوردار هستند. با توجه به حساسیت و تنوع
زیستگاهی و تعدد و تنوع تی پهای رویشگاهی در ذخیره گاه زیست کره حرا
تعداد سه زون هسته انتخاب گردید و به لحاظ اینکه این ذخیره گاه دارای
چند زون هسته م یباشد، مدل یا شکل ذخیره گاه خوش های را به خود گرفته
است و بر همین اساس شیوه مدیریتی مربوط به ذخیره گاه خوش های در این
منطقه م یبایست اعمال گردد.
زون هسته دیگر تعیین شده مصب و دلتای رودخانه مهران )تنها رودخانه
دائمی منطقه( که حالت اکوتونی داشته و باعث تنوع زیستی غنی منطقه
گردیده م یباشد. عمده ترین بخ شهای تشکیل دهنده زون هسته در
ذخیره گاه زیست کره حرا، رویشگا ههای جنگ لهای حرا می باشند.
)Buffer Zone( • زون ضربه گیر پیرامونی
این زون به منظور تضمین حفاظت از هست ههای طبیعی کاملاً تحدید
حدود م یشوند. تمام هست ههای طبیعی به وسیله یک ناحیه ضرب هگیر
پیرامونی وسی عتر احاطه شده است که همانند یک حصار محافظ عمل
میک‌نند. این ناحیه هما نطور که در تصویر ماهوار های منطقه دیده م یشود
از نظر چشم اندازها و منابع به هسته طبیعی مرکزی شباهت دارد ولی به
دلیل نیازهای انسان تحت تأثیر قرار گرفته است. پهناورترین این ناحیه
شامل خورخوران است که در حقیقت ذخیر هگاه زیس تکره حرا را به دو
قسمت مجزا تقسیم میک‌ند و عمده ترین قسمت برای تردد قای قها و لن جها
)صیادی، مسافربری و…( است. همچنین این ناحیه از خورها و آبراه ههای
فرعی بسیاری تشکیل شده است و به شریا نهای حیاتی ذخیره گاه معروف
است، بخش هایی از جنگ لهای حرا در حوز ههای خمیر، لافت وطبل به
لحاظ وابستگی مردم به این جنگ لها به عنوان زون ضرب هگیر انتخاب
شد هاند، ولی با توجه به وسعت کم این نوع جنگ لها در سطح کشور و
همچنین اهمیت آن در سطح ملی و بی نالمللی می بایست در برنامه اول به
عنوان زون هسته انتخاب گردند.
)Transition zone( • زون بینابینی
اراضی هسته طبیعی و ناحیه ضرب هگیر پیرامونی به وسیله زون بینابینی
احاطه شده است. این زون اراضی وسی عتری را جهت کاربر یهای متعدد
نیاز دارد. با توجه به اینکه ذخیر هگاه زیست کره حرا بدون در نظر گرفتن
اهداف ذخیره گاه زیست کره تحدید حدود گردید. بر همین اساس این منطقه
نم یتواند تمام زو نها را به طور موزون در خود جای دهند و به موجب
همین به درستی نم یتوان اهداف ذخیر هگاه را در مرز فعلی دنبال نمود. لذا
به منظور نیل به اهداف ذخیره گاه سعی گردید در این تحقیق مرز جدید،
پیشنهاد گردد.
زون بینابینی ذخیر هگاه زیس تکره حرا، نسبت به دو زون دیگر یعنی زون
هسته و زون ضربه گیر پیرامونی مساحت کمتری را به خود اختصاص داده
است که در واقع یکی از مشکلات اصلی ذخیر هگاه به شمار م یرود، چون
فعالی تهای محدودتری را در ذخیره گاه م یتوان توسعه داد.
بنابراین به منظور متعادل نمودن ارتباط بین ذخیر هگاه زیس تکره حرا
و پیرامون آن می بایست برنامه ریزی مدونی انجام داد تا بتوان به اهداف
ذخیره گاه زیس تکره دست یافت .
به همین منظور مهمترین برنام ههای مدیریتی که در برگیرنده
دستورالعم لها، نیاز و نحوه اداره ذخیره گاه می باشند عبارتند از :
1 برنامه اداره و حفاظت
2 برنامه استفاده تفرجی
3 برنامه استفاد ههای پژوهشی و آموزشی
4 برنامه پایش
5 برنامه اداری توسعه و نگهداری
6 برنامه احیا و بازسازی جنگ لهای حرا
فرآیند برنامه ریزی جهت اجرای مدیریت باید در سه سطح بلند مدت ) 50
ساله (، میا نمدت ) 25 سال ه( و کوتا همدت ) 5 سال ه( انجام گیرد . برنامه ریزی
بلند مدت معمولاً اهداف اداره ذخیر هگاه زیست کره را در یک دوره طولانی
در نظر می گیرد و برنامه هایی بر اساس آن اهداف طرح ریزی م یگردن د.
برنام ههای کوتا همدت و میان مدت در راستای خطوط کلی برنامه بلن دمدت
انجام می گیرند.
ب هطور کلی در بخش برنامه ریزی زو نهای انتخابی با توجه به نوع
فعالی تهایی که در جدول شماره 1 ارائه م یگردد.
باتوجه به ویژگی های هر زون برنامه ریزی مربوط به هر یک از آنها و
نوع کاربری مناسب برای هر یک از آنها پیشنهاد گردید. در نهایت براساس
جم عبندی اطلاعات مربوط به منطقه حفاظت شده حرا علاوه بر نقش
حفاظت ی، به لحاظ دارا بودن جاذب ههای طبیعی ب ینظیر در سطح کشور ،
و دارا بودن توان اکوتوریستی بالا بخش هایی از آن به کاربری تفرج که
یکی از مناس بترین کاربر یهایی که همگام با حفظ محیط زیست می باشد
اختصاص داده شده است.که بر همین اساس سه سایت تفرجی متمرکز در
منطقه و همچنین تفرج گسترده سازگار با اهداف حفاظت در تمام سطوح
زون ضرب هگیر پیشنهاد گردیده است. که در نقشه زو نبندی نشان داده شده
) است. )نقش ههای شماره 2 و 3
انسان و محیط زیست
35
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
جدول شماره 1. برنامه و فعالی تهای مدیریت در هر یک از زو نهای ذخیر هگاه زیستک‌ره
فعالیت ها
تحقیقات و پایش
جمع آوری نمون ههای پژوهشی
سیاح تهای آموزشی
استقرار امکانات پژوهشی و آزمایشگاهی
آموزش نیروی انسانی
غواصی و قایقرانی
ماهیگیری با قلاب
ترالک‌شی
صید سنتی
شکار سنتی
کشتیرانی تفریحی
شنا
حفاری و لایروبی
عکاسی
فیلمبرداری
سرشاخه زنی
برداشت میگو )سنتی(
لن جسازی سنتی
لنج سازی فایبر گلاس
غواصی با کپسول
صید با سبد
آکواریوم
دامگذاری
هوانوردی
کمپینگ
تماشای پرندگان
دوچرخ هسواری
پیک نیک
موج سواری
موج سواری با بادبان
پیاده روی
اسکی روی آب
زون هسته
+
+
کنترل شده
+


-


-

 


کنترل شده

 

 

 

 

 

 

 

 

زون ضرب هگیر
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+
+
کنترل شده
+


+
+
+
کنترل شده
+

+
کنترل شده
+
+
+
+
+
زون بین ابینی
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
انسان و محیط زیست
36
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
نقشه شماره 1
نقشه تنوع رویشگاهی جنگ لهای مانگرو در جزیره قشم
1 : مقیاس 200000
تصویر
landsia7: b543
نقشه شماره 2
زو نبندی ذخیر هگاه زیستک‌‌ره حرا
1 : مقیاس 200000
راهنما
زون بینابینی
زون هسته
زون ضربه گیر پیرامونی
انسان و محیط زیست
37
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
معرض خطر انقراض در محدوده سواحل کانی، سواحل مرجانی مشرف به
جزیره هنگام و غیره پیشنهاد می گردد حد و حدود جدید برای منطقه حرا
تعریف گردد.
5 به لحاظ دارا بودن توان اکوتوریستی بالا در منطقه حفاظت شده حرا،
پیشنهاد م یگردد کاربری توریسم در این منطقه مبتنی بر حفظ موجودیت
منطقه و ظرفیت برد تفرجگاه ها توسعه یابد.
6 پیشنهاد م یشود در خصوص سرشاخه زنی حرا که یکی از عوامل
اصلی تهدیدک‌ننده جنگ لهای این منطقه به شمار م یرود، قوانینی در
خصوص ممنوعیت برداشت از سرشاخ ههای حرا تدوین گردد و با هماهنگی
دستگا ههای ذیربط به مورد اجرا گذاشته شو د.
7 با توجه به اهمیت و نقش کلیدی جنگ لهای مانگرو در حفاظت از
تنوع زیستی منطقه امکانات و تجهیزات ویژ های به منظور پاسداری از
ارز شهای ویژه اکولوژیک تخصیص گرد د.
8 با توجه به حساسیت و آسیب پذیری فوق العاده منطقه صدور ه رگونه
مجوز بهر هبرداری مصرفی، خصوصاً پرورش میگو ممنوع گرد د.
9 انجام ه رگونه کاربری در منطقه می بایست در قالب مطالعات جامع و
زو نبندی منطقه صورت پذیر د.
10 برگزاری جشنوار ههای مرتبط با ادب و سنن بومی با حضور و
پیشنهادها
1 با توجه به بررس یهای به عمل آمده مشخص گردید که ذخیره گاه
زیس تکره حرا بدون در نظر گرفتن اهداف ذخیره گاه تحدید حدود گردید،
لذا نق شها و اهدافی را که ذخیر هگ ا هها دنبال می نمایند در این منطقه به
طور کامل قابل دستیابی نمی باشد، لذا به منظور تحقق یافتن اهداف و
نق شهای مور دنظر در ذخیره گاه م یبایست مرز ذخیر هگاه اصلاح شو د.
2 از آنجایی که این منطقه دارای سه عناوین حفاظتی در سطح ملی
و بی نالمللی )منطقه حفاظت شده، ذخیره گاه زیس تکره، تالاب بی نالملل ی(
می باشد، از لحاظ وسعت و حد و حدود یکنواخت نم یباشد لذا منطبق نمودن
مرزهای منطقه نیز باید در اولویت قرار گیر د.
3 از آنجایی که بخشی از تالاب بین المللی حرا در خارج از مناطق تحت
مدیریت سازمان حفاظت محی طزیست واقع گردیده است پیشنهاد م یشود
این قسمت نیز به عنوان منطقه الحاقی به منطقه حفاظت شده اضافه
گرد د.
4 به منظور تحقق یافتن اهداف منطقه حفاظت شده، ذخیره گاه زیس تکره،
تالاب بی نالمللی و همچنین تحت حفاظت قرار دادن زیستگا ههای خارج
از منطقه حفاظت شده حرا از قبیل زیستگاه گونه در معرض خطر انقراض
جبیر در ارتفاعات کوه نمکدان، محل تخم گذاری لا کپش تهای دریایی در
نقشه شماره 3
1 : مقیاس 175000
زو نبندی ذخیره گاه زیستک‌ره حرا
راهنما
زون بینابینی
زون هسته
زون ضربه گیر پیرامونی
I-R تفرج متمرکز
E-R تفرج گسترده
انسان و محیط زیست
38
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مشارکت مردمی در نقاط مختلف جزیره قش م.
11 برای حفاظت و مدیریت ذخیر هگاه زیس تکره لازم است به موازات
و در راستای مفهوم ذخیره گاه زیست کره ابزارهای حقوقی اجرا و نیز توسعه
یاب د.
12 کاشت و توسعه جنگ لهای حرا در مکا نهای مناسب
13 ایجاد یک آزمایشگاه تحقیقاتی پیشرفته که خود می تواند به مقدار
بسیار زیادی در شناخت ساختار جنگل، گون ههای گیاهی و جانوری و روابط
پیچیده اکولوژیکی در این اکوسیستم مثمر ثمر باشد .
14 گنجاندن طر حهای تحقیقاتی در خصوص جنگ لهای حرا و مدیریت
ذخیره گاه زیس تکره.
15 ایجاد قوانین برای وادار نمودن صنایع حاشیه جنگ لهای حرا به ویژه
منطقه آزاد قشم در تأمین بخ شهایی از بودجه تحقیقاتی این جنگ لها
16 ایجاد اشتغال برای حاشی هنشینان این جنگ لها که از طریق
سرشاخه زنی امرار معاش می نمایند.
17 ایجاد مراکز حفاظتی بیشتر در محدوده ذخیر هگاه زیس تکره حرا
جهت گشت و کنترل منطقه
18 مشارکت اجتماعات محلی که در حاشیه یا نزدیکی ذخیره گاه
زیست کره حرا زندگی میک‌نند در مدیریت از طریق حضور مؤثر نمایندگان
آنها مؤسسات علمی و سازما نهای ذیربط در مناطق در امر مربوط به
مدیریت ذخیره گاه زیس تکره .
19 احداث مراکز بازدیدک‌نندگان در روستای لافت )به لحاظ جاذب ههای
فرهنگی و طبیعی( برای رفع نیازهای آموزشی علاقمندان و بالابردن سطح
آگاه یهای عمومی مردم.
20 از هرگونه فعالیت بدون مطالعات و یا بدون رعایت قوانین و مقررات
سازمان حفاظت محی طزیست در منطقه جلوگیری نماید .
21 با توجه به این منطقه در سطح ملی و بی نالمللی کتابچه و
بروشورهای متنوعی برای بالا بردن سطح آگاه یهای عموم تهیه و در
دسترس مردم قرار گیرد.
22 از فعالی تهای بی رویه و ب یبرنامه حمل و نقل دریایی در ذخیره گاه
زیست کره جلوگیری به عمل آید. پیشنهاد م یشود جهت جلوگیری از
پیامدهای نامطلوب سیستم حمل و نقل دریایی مسیرهایی که کمترین
خسارت زیست را به بار م یآورند را برای تردد تعیین نمایند.
23 برای حفظ جنگل های حرا و همچنین زیستمندان آنها ضرورت دارد
کلیه آ بهای ورودی به منطقه از جمله پساب کارخان هها، کشاورزی و ... به
طور مستمر مورد بررسی و آزمایش قرار گرفته و به محض مشاهده مشکل
اقدامات پی شگیریک‌ننده ای را به مرحله اجرا در آورند.
24 جلوگیری از صید و شکار غیرقانونی در ذخیره گاه زیس تکره.
منابع
1 . بلوکباشی، علی. ) 1379 (، جزیره قشم صدف ناشکفته خلیج فارس، دفتر
پژوه شهای فرهنگی
2 . پوروخشوری، علی. ) 1380 (، راهکارهای توسعه بهینه زیس تمحیطی در
گردشگری ساحلی، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست
. 3. تصاویر ماهوار های 1998 ، لندست 7
4 . خسروی، محمد. ) 1371 (، مطالعه اکولوژیک جنگ لهای حرا در منطقه
حفاظت شده حرا، سازمان حفاظت محیط زیست.
5 . دانه کار، افشین. ) 1380 (، بررسی رابطه متقابل درختان حرا و جانوران
وابسته )با تأکید بر شکم پایان(، درجنگ لهای مانگرو حوزه خمیر و قشم
)ذخیر هگاه بیوسفری حرا(،پایا ننامه دکترا، دانشکده منابع طبیعی وعلوم
دریایی، دانشگاه تربیت مدرس
6 . رئیسی، بشیر. ) 1376 و 1377 و 1378 و 1379 و 1380 (، گزار شهای
مأموریت از ذخیره گاه زیست کره حرا، دفتر زیستگا هها و امور مناطق،
سازمان حفاظت محیط زیست
1379 ( گزارش اقتصادی - 7 . سازمان برنامه و بودجه استان هرمزگان ) 80
اجتماعی استان هرمزگان
1374 ( ایستگاه سینوپتیک جزیره قشم - 8. سالنامه آماری ) 1379
9 . فاطمی، محمدرضا. ) 1370 (، پروژه بررسی های اکولوژیک پهنه جزر و
مدی بندرخمیر سازمان حفاظت محیط زیست.
1. قهرمان، احمد. ) 1378 (، راهنمای نقشه پوشش گیاهی طبیعی جزیره 0
قشم.
11 . مرکز آمار ایران، ) 1375 (، سرشماری عمومی نفوس ومسکن شهرستان
قشم
1. مجنونیان، هنریک. ) 1374 (، ذخیر هگا ههای زیس تکره، انتشارات 2
سازمان حفاظت محیط زیست
1. مجنونیان، هنریک. ودیگران ) 1376 (، منطقه حفاظت شده حرا، 3
انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست
1. مجنونیان، هنریک. ) 1376 (، ذخیر هگاه زیس تکره، مجله طبیعت و 4
منابع، شماره 7
15 مهندسین مشاور سوئکو ) 1999 (، طرح جامع جزیره قشم
16- UNESCO. MAB digest 19.1998.A guide to biosphere
reserve management: A methodology applied to French
biosphere reserves
17- UNESCO, Biosphere reserve directory, Department
of environment of IRAN
18- www.unesco.org
انسان و محیط زیست
39
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
Planning and zonning for Harra biosphere reserve
according to international scales (with emphasis on
Qeshm island) using GIS
Hassan ali Laghai, Tehran University
Masoud Monavari, Faculty of Environment and Energy, Sciences and Researsh Branch, Islamic Azad
University
Bashir Raisi, Faculty of Environment and Energy, Sciences and Researsh Branch, Islamic Azad
University
Abstract
As the aim of this research was optimum use of
field area ,along with goals of biosphere reserve
statutory frame work, the ecological and socioeconomical
information sources, and systematic
analysis method, and GIS technology were used
to zone the area. Since the area lack specific
topographic changes and other noticeable factors,
gradient, altitude, direction and also unified
topographic map which were usually used in the
assessment of ecological capacity of terrestrial
ecosystem have not been used in this study. And
instead, biological and socio-economical factors
and three functional roles of biosphere reserves
(conservation, development and logistic) and
definition related to each zone has been considered.
Finnally, it was selected three core zone, one
surrunding buffer zone and two transition zones
which there have been delineated 28983 ha of
total surface area of Harra biosphere reserve as
core zone, 50156 ha as buffer zone, and 7694 ha as
transition zone.
Key words: Man and the biosphere program
,Biosphere reserve, Protected area, National park,
Wildlife refuge, International wetland, Zonning,
Management, Planning

انسان و محیط زیست
30
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
برنام هریزی و زو نبندی ذخیر هگاه زیس تکره حرا براساس معیارهای
GIS بی نالمللی )با تأکید بر جزیره قشم( با استفاده از
• حسنعلی لقایی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران
• مسعود منوری، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
Raisi631@yahoo.com • بشیر رئیسی، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
چکیده
از آنجایی که هدف از این تحقیق بهر هبرداری بهینه از منطقه مورد مطالعه
در راستای اهداف ذخیره گاه زیست کره بود با استفاده از منابع اکولوژیک و
منابع اقتصادی اجتماعی با بهره گیری از روش تجزیه و تحلیل سیستمی
جهت زو نبندی استفاده GIS و با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی
گردید. با توجه به اینکه این منطقه فاقد عوارض برجسته و تغییرات
توپوگرافی خاص بوده جهت زون بندی ذخیره گاه زیس تکره از نقش ههای
شیب، ارتفاع، جهت و در نهایت نقشه واحد شکل زمین که به طور معمول
در مطالعات مربوط به ارزیابی توان اکولوژیک محی طهای خشکی مورد
استفاده قرار می گیرد، در این مطالعه مورد استفاده قرار نگرفته و به جای
آن از فاکتورهای بیولوژیکی و اقتصادی اجتماعی و نق شهای سه گانه
ذخیره گاه زیست کره )نقش توسعه نقش حفاظت، نقش لجستیک( و
تعریف مربوط به هر یک از زو نها، مورد استفاده قرار گرفت که در نهایت
ت عداد سه هسته طبیعی، یک زون ضرب هگیر پیرامونی و 2 زون بینابینی
انتخاب گردیدند که از سطح کل ذخیر هگاه زیس تکره 28983 هکتار به
عنوان زون هسته 50156 هکتار به عنوان زون ضرب هگیر پیرامونی و 7694
هکتار به عنوان زون بینابینی اختصاص یافته اند.
واژ ههای کلیدی: برنامه انسان و کره مسکون، ذخیر هگاه زیس تکره،
منطقه حفاظت شده، پارک ملی، پناهگاه حیا توحش، تالاب بی نالمللی،
زون بندی، مدیریت، برنامه ریزی
انسان و محیط زیست
31
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مقدمه
فرهنگ حفاظت از محیط زیست طبیعی از سال 1976 در کنار سایر تدابیر و
اشکال حفاظت رایج در جهان نظیر پار کهای ملی، پناهگا ههای حیا توحش
و مناطق حفاظت شده، مفهوم نوینی از حفاظت و مدیریت مناطق با ارزش
طبیعی را به نام ذخیر هگا ههای زیست کره تجربه کرده است.
آغاز )MAB( مفهوم ذخیره گاه زیست کره از برنامه انسان و کره مسکون
شده واین برنامه نیز خود زاده کنفرانسی که در سال 1968 در رابطه با
استفاده عقلایی و حفاظت از منابع زیس تکره برگزار گردیده بود، می باشد.
ذخیر هگا ههای زیس تکره طبقه منحصر ب هفرد و استثنایی از مناطق حفاظت
شده هستند که به منظور یافتن را هحلی برای معضلات زیس تمحیطی به
وجود آمده اند و یکی از بدعت های مهم و ابتکارات جدید در زمینه مدیریت
منابع طبیعی نیز به شمار می روند به همین منظورکشور ایران نیز از جمله
کشورهای پیشگامی بود که در سال 1976 در شک لگیری نخسین گروه
از ذخیر هگا ههای زیس تکره یونسکو مشارکت فعال داشت و 9 منطقه را به
پروژه شماره 8 برنامه انسان و کره مسکون اهدا کرد تا نخستین شبکه
.] ذخیر هگا ههای زیس تکره جهان به وجود آید ] 12
هدف مهمی که در بطن مفهوم ذخیر هگاه وجود دارد این است که در پی
ایجاد رابط های متعادل و تعدیل یافته بین انسان و محیط زیست می باشد به
این معنی که از طریق ترویج توسعه پایدار که از نظر اکولوژیک نیز ب یعیب
و نقص است نیازهای انسانی را برآورده می سازند.
با توجه به مفهوم و نقشی را که بر ذخیر هگا هها مترتب است باید سه
کارکرد مکمل یکدیگر را برآورده کند :
کارکرد حفاظتی: برای حفظ منابع ژنتیک، گون هها، بوم سازگا نها و
چش ماندازها
کارکرد توسعه: برای تقویت توسعه پایدار اقتصادی و انسانی
کارکرد لجستیک: برای پشتیبانی از طر حهای آموزشی زیس تمحیطی،
پژوهشی و نظارت پیوسته مسائل محلی، ملی و جهانی حفاظت و توسعه
.] پایدار ] 13
از نظر فیزیکی، ذخیر هگاه زیست کره برای اجرای فعالی تهای تکمیلی و
ایجاد استفاده پایدار از منابع باید شامل سه جزء زیر باشد:
)Natural or core zone( • زون هسته مرکزی یا طبیعی
این ناحیه به عنوان هسته طبیعی سطح پایه ای برای منطقه بیولوژیکی
فراهم آورده و مدیریت آن مبتنی بر این اصل است که حداقل دخال تهای
انسانی در آن باید صورت گیرد.
)Buffer zone( • زون ضربه گیر پیرامونی
این ناحیه برای انجام فعالی تهای پژوهشی، آموزشی، پرورشی تحت
مدیریت قرار م یگیرد. انواع رو شها و فنون مختلف استفاد ههای انسانی
در این ناحیه مجاز بوده و در شرایط کنترل شده فعالیت های سنتی نیز
مجاز است.
)Transition zone( • زون بینابینی
که معمولاً ناحیه هسته و منطقه ضرب هگیر را احاطه میک‌ند و در برگیرنده
.] انواع فعالی تهای کشاورزی، سکون تگاه ها و سایر مصارف می باشد ] 15
منطقه مورد مطالعه
ذخیره گاه زیست کره حرا به وسعت 85686 هکتار در موقعیت جغرافیایی
26 درجه و 43 دقیقه تا 26 درجه و 59 دقیقه عرض شمالی و 55 درجه و
32 دقیقه تا 55 درجه و 48 دقیقه طول شرقی در حد فاصل اراضی ساحلی
بخش بندر خمیر تا اراضی ساحلی دهستا نهای لافت و طبل در جزیره
قشم قرار گرفته است.
این منطقه اولین بار در سال 1351 با نام منطقه حفاظت شده حرا تحت
حفاظت قرار گرفت سپس در سال 1354 به لحاظ ویژگ یهای منحصر به
فرد طبیعی ارتقاء سطح حفاظتی پیدا کرده و عنوان پارک ملی را به خود
اختصاص داد. همچنین به خاطر اهمیت منطقه مذکور در سطح بی نالمللی
در سال 1975 میلادی تحت عنوان تالاب بی نالمللی به کنوانسیون رامسر
و در سال 1976 میلادی به عنوان ذخیره گاه زیست کره حرا به شبکه جهانی
.] پیوست ] 12 )Man and Biosphere( انسان و کره مسکون
انتخاب این منطقه به دلایل زیر عناوین مختلف حفاظتی را در سطوح
ملی و بی نالمللی به خود اختصاص داد:
1 وسعت
جنگ لهای مانگرو این منطقه بیشترین وسعت جنگ لهای مانگرو ایران و
حتی کشورهای حوزه خلیج فارس را شامل م یشود و در برگیرنده 85 درصد
مساحت مانگروهای ایران است.
2 تنوع در فرم رویشگاه
این تنوع به سه شکل در این منطقه دیده می شوند که عبارتند از:
الف( مانگروهای دلتایی
ب( مانگروهای ساحلی
ج( مانگروهای جزیره ای
انسان و محیط زیست
32
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
عوامل اقتصادی اجتماعی و فرهنگی در سطح جزیره قشم که در مدیریت
ذخیر هگا ههای زیست کره جایگاه ویژه و نقش تعیینک‌نند های در زون بندی
دارد استفاده شده است.
5 در امر ارزیابی منطقه از مدل ذخیر هگا هها ی زیس تکره استفاده گردید
و برای هر زون باتوجه به پارامترهای اکولوژیکی و اقتصادی اجتماعی
موجود عمل ارزیابی صورت گرفت و زو نهای مربوطه شناسایی و انتخاب
گردیدند.
6 برای تعیین هر یک از زو نهای ذخیره گاه زیست کره از مد لهای مربوطه
استفاده گردید.
7 بررس یهای به عمل آمده و مطالعات موجود از وضعیت منطقه نشان
م یدهد که این ذخیر هگاه منابع منحصر به فردی را برای کاربری اکوتوریسم
که مناس بترین کاربری برای جایگزین نمودن فعالی تهای مخرب م یباشد، را
داراست. و از این لحاظ دارای پتانسیل بالقوه اکولوژیکی و اقتصادی اجتماعی
است، بنابراین مدیریت مناسب این ذخیر هگاه در به حداقل رساندن پیامدهای
ناشی از فعالی تهای گردشگری و پار های از موارد برای نیل به حفاظت از
منابع و فرآیندهای اکولوژیکی ضروری به نظر می رسد.
در ذیل مدل اکولوژیکی ویژه کاربری سرزمین برای زون هسته )حفاظت(،
زون ضرب هگیر، زون بینابینی و پارامترهایی که در توسعه توریسم ذخیره گاه
زیس تکره حرا دخیل بودند اشاره م یگردد:
مدل اکولوژیکی ویژه کاربری زمین برای زون هسته
ذخیر هگاه زیستک‌ره حرا
• زیستگاه هایی که تنوع گونه ای منحصر به فرد دارند.
• زیستگاه هایی که به منزله اکوتون هستند.
• زیستگاه هایی که گون ههای در حال انقراض دارند.
• زیستگا ههایی که فراوانی وحوش قابل توجهی دارند.
• مناطقی که ارزش آموزشی و تحقیقاتی دارند.
• مناطقی که در مقیاس منطقه ای و یا ملی منحصر به فرد هستند.
• مناطقی که گذرگاه و یا کریدور مهاجرت جانوران هستند )مانند خورها(
• مناطقی که دارای گون ههای نادر می باشند.
• محدوده ای که حداقل تعارضات انسان ساخت را دارد.
مدل اکولوژیکی کاربری زمین برای زون ضرب هگیر
• مناطق مورد بهره برداری سرشاخ ههای حرا.
• مناطقی که فعالیت های جنگلداری، کشاورزی یا دامداری سنتی انجام
م یگیرد.
• کارگا ههای لنج سازی
3 تنوع در حیا توحش
جنگ لهای مانگرو جزو بااهمیتی از شبکه حمایت حیات دریایی هستند.
درختان این منطقه حائل بین اکوسیستم زمینی و دریایی بوده و پناهگاه
و محل تخمگذاری و زادآوری بسیاری از انواع جانوران اعم از پرندگان،
آبزیان )ماهی، میگو، خرچنگ، نرم تنان، دوکفه ا یها و ...(، پستانداران
.] )دلفین , ...( م یباشند ] 15
موقعیت منطقه مورد مطالعه و همچنین تنوع رویشگاهی جنگ لهای
مانگرو در تصویر ماهواره ای )شماره 1( نشان داده شده است.
روش مطالعه
روش اتخاذ شده در این تحقیق با استفاده از روش تجزیه و تحلیل سیستمی
م یباشد. روش سیستمی روش علمی نوینی است که برای سازماندهی
و سنتز اطلاعات به کار می رود. در این روش کلیه منابع بیوفیزیکی و
اقتصادی اجتماعی شناسایی شده و به نقشه تبدیل م یشوند. سپس
این نقشه ها از طریق روش رو یه مگذاری با یکدیگر تلفیق م یشوند و
نقشه واحدهای زیست محیطی را پدید می آورند. واحدهای زیس تمحیطی
واحدهای همگنی هستند که هر یک دارای مشخصات بیوفیزیکی و
اقتصادی اجتماعی خاص خود می باشند و در جداولی به نام ویژگ یهای
واحدهای زیست محیطی به نظم کشیده م یشوند. مقایسه این واحدها با
مد لهای گوناگون کاربری زمین توان اکولوژیکی و درجه مطلوبیت آنها را
برای کاربری های مختلف نشان م یدهد
لازم به توضیح می باشد مد لهای ویژه اکولوژیک از قبیل شیب، جهت،
سنگ مادر، خاک و… که در سایر مناطق برای تعیین نوع کاربری به کار
م یروند. در این مطالعه به دلیل شرایط ویژه جغرافیایی و نوع اکوسیستم
آبی غالب، نقش تعیینک‌ننده ای نداشتند.
به طور کلی عوامل مؤثر در امر زو نبندی منطقه مورد مطا لعه عبارتند از:
1 منطقه مورد مطالعه فاقد پارامترهای لازم شیب، جهت، ارتفاع )شکل
زمین( دخیل در کار ارزیابی بوده است و این به دلیل شرایط ویژه اکولوژیکی
منطقه که قسمت اعظم آن را اکوسیستم آبی تشکیل م یدهند، می باشد.
2 مطالعات انجام شده نشان م یدهد که در منطقه مورد مطالعه در بخش
ساحلی و خشکی، خاک منطقه را اکثراً نهشت ههای رسوبی تشکیل م یدهد.
لذا عملاً پارامتر خاک و سنگ در ارزیابی و تهیه مدل ویژه اکولوژیک
دخالت نداشته است.
3 زون بندی ذخیره گاه زیس تکره حرا براساس تعریف و معیارهای
ذخیر هگا ههای زیس تکره که برنامه انسان و کره مسکون آن را تدوین کرده
است استوار بوده است.
4 از آنجاییک‌ه این تحقیق با تأکید بر جزیره قشم صورت پذیرفته است
انسان و محیط زیست
33
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
• اسکله های باربری یا مسافربری.
• مناطق تخریب یافته ای که قابلیت احیا و ترمیم داشته باشند و امکان
دستیابی به شرایط طبیعی را دارند.
• مناطقی که ارزش تفرجگاهی، آموزشی و غیره را دارند.
مدل اکولوژیکی کاربری زمین برای زون بینابینی
• مراکز جمعیتی )روستا،شهر(.
• اراضی کشاورزی، دامداری و ...
• نواحی فرهنگی و ناحیه استقرار انسان در اراضی مناسب.
پارامترهای ویژه در توسعه توریسم
• مناظر طبیعی: شامل رویشگا ههای ویژه حرا، زیستگا ههای ویژه، پهنه
ساحلی.
• جاذب ههای فرهنگی: به عنوان نمونه چا ههای طلا و قلعه موجود در
روستای لافت.
• را ههای دسترسی مناسب از قبیل فرودگاه، جاده و را ههای آبی.
• حساسیت زیست محیطی کمتر نسبت به سایر قسم تهای منطقه.
• تراکم جمعیت.
• مقبولیت اجتماعی.
• امنیت.
• تأسیسات زیربنایی شامل، تلفن، پست، برق و ...
.] • بهداشت و تندرستی عمومی ] 1
بحث و نتیج هگیری
229 میل یمتر و معدل سالانه / منطقه مورد مطالعه با میانگین بارندگی 01
27 درجه سانت یگراد قرار دارد که حداکثر و حداقل مطلق درجه / دما برابر 12
22 درجه سانت یگراد بالای / 31 و 4 / حرارت در یک دوره 6 ساله به ترتیب 84
67 درصد / صفر بوده است. میانگین رطوبت نسبی ماهانه در این منطقه 57
6 است که جزو اقلیم خشک محسوب / و ضریب خشکی دو مارتون 15
م یشود ] 8[ و به علت همسان بودن منطقه از نظر وضعیت جفرافیایی و
به ویژه توپوگرافیک اقلیم متنوعی ندارد. آب و هوا در تابستا نها خشک
است و بارندگی تحت تأثیر رژیم مدیترانه در زمستان صورت م یگیرد. و
به طور کلی تنها دو فصل مشخص، نخست دوره گرم اردیبهشت تا مهر
و دوم، دوره معتدل مهر تا آبان مشاهده م یشود. تغییرات ارتفاع در منطقه
کم و فاقد شکل زمین می باشد. جنگ لهای حرا در این منطقه بر رسوبات
دریایی ک معمق ساحلی مربوط به دوران کواترنر قرار دارد و از مار نهای
نمک دار خاکستری مایل به آبی عمدتاً با منشأ قار های پوشیده شده است.
که این رسوبات هنوز جوانتر و تحول نیافت هتر از آن است که به تشکیل
خاک بیانجامد. مطالعه انجام شده نشان م یدهد که در منطقه مورد مطالعه
در بخش ساحلی و خشکی، خاک منطقه را اکثراً نهشت ههای رسوبی تشکیل
م یدهد. پوشش گیاهی منطقه را دو تیپ اصلی جنگلی )جنگ لهای مانگرو(
.] و مرتعی تشکیل م یدهد که ساختار هر یک از آنها شناسایی گردید ] 10
حیا توحش منطقه نیز مورد مطالعه قرار گرفت که در آنها انواع جانوران
بی مهره گان و مهر هداران مورد بررسی قرار گرفت که در میان مهره داران
انواع آبزیان، پستانداران، پرندگان تشخیص داده شد.
منطقه مورد مطالعه فاقد پارامترهای لازم شیب، جهت، ارتفاع )شکل
زمین( دخیل در کار ارزیابی بوده و این به دلیل شرایط ویژه اکولوژیکی
منطقه که قسمت اعظم آن را اکوسیستم آبی تشکیل م یدهد می باشد.
منابع اقتصادی اجتماعی منطقه در دو بخش منطقه حفاظت شده و
سطح جزیره مورد بررسی قرار گرفت. در داخل منطقه حفاظت شده مجموعاً
2 روستا وجود دارد ولی در پیرامون و مجاروت مرز منطقه، شهربندر خمیر
و تعدادی روستا وجود دارد که از طریق مختلف ماهیگیری، لن جسازی، سر
شاخه زنی حرا، امرار و معاش میک‌نند.
در سطح جزیره نیز علاوه بر شهرستان قشم، 103 روستا وجود دارد که
.] ذخیره گاه زیست کره حرا متأثر از آنها نیز می باشد ] 11
بعد از شناسایی منابع و از آنجاییک‌ه هدف از این تحقیق بهره برداری
بهینه از منطقه در راستای اهداف ذخیره گاه زیست کره بود با استفاده از
منابع اکولوژیک و منابع اقتصادی اجتماعی با بهر هگیری از روش تجزیه
و تحلیل سیستمی زو نهای مور دنظر انتخاب گردیدند.
لازمه برنامه ریزی ومدیریت در ذخیر هگا ههای زیس تکره، زون بندی
و تعیین نوع کاربری برای هر یک از زو نها م یباشد. بر همین اساس
زون بندی ذخیر هگاه زیس تکره حرا متداول ترین اقدام قابل قبول برای
اعمال مدیریت مؤثر و کارا می باشد که در این صورت در سطوح مختلف
منطقه مورد مطالعه، علاوه بر حفاظت از منطقه به تمام ذینفعانی که به
نوعی به منطقه وابستگی دارند کمک خواهد نمود.
به طور کلی در زون بندی ذخیره گاه زیست کره حرا هم زیس تگا ههای
حساس و هم نیازهای استفادهک‌نندگان مورد لحاظ قرارگرفته است. برای
درک نقش زو نبندی در مدیریت این ذخیره گاه لازم است ابتدا کارکردهای
این نوع مناطق درک شود.
با توجه به نق شهای ذخیر هگا ههای زیس تکره، منطقه حفاظت شده یا
ذخیره گاه زیست کره حرا به سه زون هسته طبیعی با مساحت 28983 هکتار،
یک زون ضرب هگیر با مساحت 50156 هکتار و دو زون بینابینی با مساحت
769 هکتار تفکیک گردید که مشخصات آنها در زیر توضیح داده شده است. 4
انسان و محیط زیست
34
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
)core zone( • هسته طبیعی
این زون برای دستیابی به اهداف حفاظت باید کاملاً حفظ و حراست
شوند، این هست هها عمدتاً مراکز رویشگاه های مانگرو و مص بها م یباشند
که از غنای زیستی بالایی برخوردار هستند. با توجه به حساسیت و تنوع
زیستگاهی و تعدد و تنوع تی پهای رویشگاهی در ذخیره گاه زیست کره حرا
تعداد سه زون هسته انتخاب گردید و به لحاظ اینکه این ذخیره گاه دارای
چند زون هسته م یباشد، مدل یا شکل ذخیره گاه خوش های را به خود گرفته
است و بر همین اساس شیوه مدیریتی مربوط به ذخیره گاه خوش های در این
منطقه م یبایست اعمال گردد.
زون هسته دیگر تعیین شده مصب و دلتای رودخانه مهران )تنها رودخانه
دائمی منطقه( که حالت اکوتونی داشته و باعث تنوع زیستی غنی منطقه
گردیده م یباشد. عمده ترین بخ شهای تشکیل دهنده زون هسته در
ذخیره گاه زیست کره حرا، رویشگا ههای جنگ لهای حرا می باشند.
)Buffer Zone( • زون ضربه گیر پیرامونی
این زون به منظور تضمین حفاظت از هست ههای طبیعی کاملاً تحدید
حدود م یشوند. تمام هست ههای طبیعی به وسیله یک ناحیه ضرب هگیر
پیرامونی وسی عتر احاطه شده است که همانند یک حصار محافظ عمل
میک‌نند. این ناحیه هما نطور که در تصویر ماهوار های منطقه دیده م یشود
از نظر چشم اندازها و منابع به هسته طبیعی مرکزی شباهت دارد ولی به
دلیل نیازهای انسان تحت تأثیر قرار گرفته است. پهناورترین این ناحیه
شامل خورخوران است که در حقیقت ذخیر هگاه زیس تکره حرا را به دو
قسمت مجزا تقسیم میک‌ند و عمده ترین قسمت برای تردد قای قها و لن جها
)صیادی، مسافربری و…( است. همچنین این ناحیه از خورها و آبراه ههای
فرعی بسیاری تشکیل شده است و به شریا نهای حیاتی ذخیره گاه معروف
است، بخش هایی از جنگ لهای حرا در حوز ههای خمیر، لافت وطبل به
لحاظ وابستگی مردم به این جنگ لها به عنوان زون ضرب هگیر انتخاب
شد هاند، ولی با توجه به وسعت کم این نوع جنگ لها در سطح کشور و
همچنین اهمیت آن در سطح ملی و بی نالمللی می بایست در برنامه اول به
عنوان زون هسته انتخاب گردند.
)Transition zone( • زون بینابینی
اراضی هسته طبیعی و ناحیه ضرب هگیر پیرامونی به وسیله زون بینابینی
احاطه شده است. این زون اراضی وسی عتری را جهت کاربر یهای متعدد
نیاز دارد. با توجه به اینکه ذخیر هگاه زیست کره حرا بدون در نظر گرفتن
اهداف ذخیره گاه زیست کره تحدید حدود گردید. بر همین اساس این منطقه
نم یتواند تمام زو نها را به طور موزون در خود جای دهند و به موجب
همین به درستی نم یتوان اهداف ذخیر هگاه را در مرز فعلی دنبال نمود. لذا
به منظور نیل به اهداف ذخیره گاه سعی گردید در این تحقیق مرز جدید،
پیشنهاد گردد.
زون بینابینی ذخیر هگاه زیس تکره حرا، نسبت به دو زون دیگر یعنی زون
هسته و زون ضربه گیر پیرامونی مساحت کمتری را به خود اختصاص داده
است که در واقع یکی از مشکلات اصلی ذخیر هگاه به شمار م یرود، چون
فعالی تهای محدودتری را در ذخیره گاه م یتوان توسعه داد.
بنابراین به منظور متعادل نمودن ارتباط بین ذخیر هگاه زیس تکره حرا
و پیرامون آن می بایست برنامه ریزی مدونی انجام داد تا بتوان به اهداف
ذخیره گاه زیس تکره دست یافت .
به همین منظور مهمترین برنام ههای مدیریتی که در برگیرنده
دستورالعم لها، نیاز و نحوه اداره ذخیره گاه می باشند عبارتند از :
1 برنامه اداره و حفاظت
2 برنامه استفاده تفرجی
3 برنامه استفاد ههای پژوهشی و آموزشی
4 برنامه پایش
5 برنامه اداری توسعه و نگهداری
6 برنامه احیا و بازسازی جنگ لهای حرا
فرآیند برنامه ریزی جهت اجرای مدیریت باید در سه سطح بلند مدت ) 50
ساله (، میا نمدت ) 25 سال ه( و کوتا همدت ) 5 سال ه( انجام گیرد . برنامه ریزی
بلند مدت معمولاً اهداف اداره ذخیر هگاه زیست کره را در یک دوره طولانی
در نظر می گیرد و برنامه هایی بر اساس آن اهداف طرح ریزی م یگردن د.
برنام ههای کوتا همدت و میان مدت در راستای خطوط کلی برنامه بلن دمدت
انجام می گیرند.
ب هطور کلی در بخش برنامه ریزی زو نهای انتخابی با توجه به نوع
فعالی تهایی که در جدول شماره 1 ارائه م یگردد.
باتوجه به ویژگی های هر زون برنامه ریزی مربوط به هر یک از آنها و
نوع کاربری مناسب برای هر یک از آنها پیشنهاد گردید. در نهایت براساس
جم عبندی اطلاعات مربوط به منطقه حفاظت شده حرا علاوه بر نقش
حفاظت ی، به لحاظ دارا بودن جاذب ههای طبیعی ب ینظیر در سطح کشور ،
و دارا بودن توان اکوتوریستی بالا بخش هایی از آن به کاربری تفرج که
یکی از مناس بترین کاربر یهایی که همگام با حفظ محیط زیست می باشد
اختصاص داده شده است.که بر همین اساس سه سایت تفرجی متمرکز در
منطقه و همچنین تفرج گسترده سازگار با اهداف حفاظت در تمام سطوح
زون ضرب هگیر پیشنهاد گردیده است. که در نقشه زو نبندی نشان داده شده
) است. )نقش ههای شماره 2 و 3
انسان و محیط زیست
35
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
جدول شماره 1. برنامه و فعالی تهای مدیریت در هر یک از زو نهای ذخیر هگاه زیستک‌ره
فعالیت ها
تحقیقات و پایش
جمع آوری نمون ههای پژوهشی
سیاح تهای آموزشی
استقرار امکانات پژوهشی و آزمایشگاهی
آموزش نیروی انسانی
غواصی و قایقرانی
ماهیگیری با قلاب
ترالک‌شی
صید سنتی
شکار سنتی
کشتیرانی تفریحی
شنا
حفاری و لایروبی
عکاسی
فیلمبرداری
سرشاخه زنی
برداشت میگو )سنتی(
لن جسازی سنتی
لنج سازی فایبر گلاس
غواصی با کپسول
صید با سبد
آکواریوم
دامگذاری
هوانوردی
کمپینگ
تماشای پرندگان
دوچرخ هسواری
پیک نیک
موج سواری
موج سواری با بادبان
پیاده روی
اسکی روی آب
زون هسته
+
+
کنترل شده
+


-


-

 


کنترل شده

 

 

 

 

 

 

 

 

زون ضرب هگیر
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+
+
کنترل شده
+


+
+
+
کنترل شده
+

+
کنترل شده
+
+
+
+
+
زون بین ابینی
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
انسان و محیط زیست
36
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
نقشه شماره 1
نقشه تنوع رویشگاهی جنگ لهای مانگرو در جزیره قشم
1 : مقیاس 200000
تصویر
landsia7: b543
نقشه شماره 2
زو نبندی ذخیر هگاه زیستک‌‌ره حرا
1 : مقیاس 200000
راهنما
زون بینابینی
زون هسته
زون ضربه گیر پیرامونی
انسان و محیط زیست
37
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
معرض خطر انقراض در محدوده سواحل کانی، سواحل مرجانی مشرف به
جزیره هنگام و غیره پیشنهاد می گردد حد و حدود جدید برای منطقه حرا
تعریف گردد.
5 به لحاظ دارا بودن توان اکوتوریستی بالا در منطقه حفاظت شده حرا،
پیشنهاد م یگردد کاربری توریسم در این منطقه مبتنی بر حفظ موجودیت
منطقه و ظرفیت برد تفرجگاه ها توسعه یابد.
6 پیشنهاد م یشود در خصوص سرشاخه زنی حرا که یکی از عوامل
اصلی تهدیدک‌ننده جنگ لهای این منطقه به شمار م یرود، قوانینی در
خصوص ممنوعیت برداشت از سرشاخ ههای حرا تدوین گردد و با هماهنگی
دستگا ههای ذیربط به مورد اجرا گذاشته شو د.
7 با توجه به اهمیت و نقش کلیدی جنگ لهای مانگرو در حفاظت از
تنوع زیستی منطقه امکانات و تجهیزات ویژ های به منظور پاسداری از
ارز شهای ویژه اکولوژیک تخصیص گرد د.
8 با توجه به حساسیت و آسیب پذیری فوق العاده منطقه صدور ه رگونه
مجوز بهر هبرداری مصرفی، خصوصاً پرورش میگو ممنوع گرد د.
9 انجام ه رگونه کاربری در منطقه می بایست در قالب مطالعات جامع و
زو نبندی منطقه صورت پذیر د.
10 برگزاری جشنوار ههای مرتبط با ادب و سنن بومی با حضور و
پیشنهادها
1 با توجه به بررس یهای به عمل آمده مشخص گردید که ذخیره گاه
زیس تکره حرا بدون در نظر گرفتن اهداف ذخیره گاه تحدید حدود گردید،
لذا نق شها و اهدافی را که ذخیر هگ ا هها دنبال می نمایند در این منطقه به
طور کامل قابل دستیابی نمی باشد، لذا به منظور تحقق یافتن اهداف و
نق شهای مور دنظر در ذخیره گاه م یبایست مرز ذخیر هگاه اصلاح شو د.
2 از آنجایی که این منطقه دارای سه عناوین حفاظتی در سطح ملی
و بی نالمللی )منطقه حفاظت شده، ذخیره گاه زیس تکره، تالاب بی نالملل ی(
می باشد، از لحاظ وسعت و حد و حدود یکنواخت نم یباشد لذا منطبق نمودن
مرزهای منطقه نیز باید در اولویت قرار گیر د.
3 از آنجایی که بخشی از تالاب بین المللی حرا در خارج از مناطق تحت
مدیریت سازمان حفاظت محی طزیست واقع گردیده است پیشنهاد م یشود
این قسمت نیز به عنوان منطقه الحاقی به منطقه حفاظت شده اضافه
گرد د.
4 به منظور تحقق یافتن اهداف منطقه حفاظت شده، ذخیره گاه زیس تکره،
تالاب بی نالمللی و همچنین تحت حفاظت قرار دادن زیستگا ههای خارج
از منطقه حفاظت شده حرا از قبیل زیستگاه گونه در معرض خطر انقراض
جبیر در ارتفاعات کوه نمکدان، محل تخم گذاری لا کپش تهای دریایی در
نقشه شماره 3
1 : مقیاس 175000
زو نبندی ذخیره گاه زیستک‌ره حرا
راهنما
زون بینابینی
زون هسته
زون ضربه گیر پیرامونی
I-R تفرج متمرکز
E-R تفرج گسترده
انسان و محیط زیست
38
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مشارکت مردمی در نقاط مختلف جزیره قش م.
11 برای حفاظت و مدیریت ذخیر هگاه زیس تکره لازم است به موازات
و در راستای مفهوم ذخیره گاه زیست کره ابزارهای حقوقی اجرا و نیز توسعه
یاب د.
12 کاشت و توسعه جنگ لهای حرا در مکا نهای مناسب
13 ایجاد یک آزمایشگاه تحقیقاتی پیشرفته که خود می تواند به مقدار
بسیار زیادی در شناخت ساختار جنگل، گون ههای گیاهی و جانوری و روابط
پیچیده اکولوژیکی در این اکوسیستم مثمر ثمر باشد .
14 گنجاندن طر حهای تحقیقاتی در خصوص جنگ لهای حرا و مدیریت
ذخیره گاه زیس تکره.
15 ایجاد قوانین برای وادار نمودن صنایع حاشیه جنگ لهای حرا به ویژه
منطقه آزاد قشم در تأمین بخ شهایی از بودجه تحقیقاتی این جنگ لها
16 ایجاد اشتغال برای حاشی هنشینان این جنگ لها که از طریق
سرشاخه زنی امرار معاش می نمایند.
17 ایجاد مراکز حفاظتی بیشتر در محدوده ذخیر هگاه زیس تکره حرا
جهت گشت و کنترل منطقه
18 مشارکت اجتماعات محلی که در حاشیه یا نزدیکی ذخیره گاه
زیست کره حرا زندگی میک‌نند در مدیریت از طریق حضور مؤثر نمایندگان
آنها مؤسسات علمی و سازما نهای ذیربط در مناطق در امر مربوط به
مدیریت ذخیره گاه زیس تکره .
19 احداث مراکز بازدیدک‌نندگان در روستای لافت )به لحاظ جاذب ههای
فرهنگی و طبیعی( برای رفع نیازهای آموزشی علاقمندان و بالابردن سطح
آگاه یهای عمومی مردم.
20 از هرگونه فعالیت بدون مطالعات و یا بدون رعایت قوانین و مقررات
سازمان حفاظت محی طزیست در منطقه جلوگیری نماید .
21 با توجه به این منطقه در سطح ملی و بی نالمللی کتابچه و
بروشورهای متنوعی برای بالا بردن سطح آگاه یهای عموم تهیه و در
دسترس مردم قرار گیرد.
22 از فعالی تهای بی رویه و ب یبرنامه حمل و نقل دریایی در ذخیره گاه
زیست کره جلوگیری به عمل آید. پیشنهاد م یشود جهت جلوگیری از
پیامدهای نامطلوب سیستم حمل و نقل دریایی مسیرهایی که کمترین
خسارت زیست را به بار م یآورند را برای تردد تعیین نمایند.
23 برای حفظ جنگل های حرا و همچنین زیستمندان آنها ضرورت دارد
کلیه آ بهای ورودی به منطقه از جمله پساب کارخان هها، کشاورزی و ... به
طور مستمر مورد بررسی و آزمایش قرار گرفته و به محض مشاهده مشکل
اقدامات پی شگیریک‌ننده ای را به مرحله اجرا در آورند.
24 جلوگیری از صید و شکار غیرقانونی در ذخیره گاه زیس تکره.
منابع
1 . بلوکباشی، علی. ) 1379 (، جزیره قشم صدف ناشکفته خلیج فارس، دفتر
پژوه شهای فرهنگی
2 . پوروخشوری، علی. ) 1380 (، راهکارهای توسعه بهینه زیس تمحیطی در
گردشگری ساحلی، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست
. 3. تصاویر ماهوار های 1998 ، لندست 7
4 . خسروی، محمد. ) 1371 (، مطالعه اکولوژیک جنگ لهای حرا در منطقه
حفاظت شده حرا، سازمان حفاظت محیط زیست.
5 . دانه کار، افشین. ) 1380 (، بررسی رابطه متقابل درختان حرا و جانوران
وابسته )با تأکید بر شکم پایان(، درجنگ لهای مانگرو حوزه خمیر و قشم
)ذخیر هگاه بیوسفری حرا(،پایا ننامه دکترا، دانشکده منابع طبیعی وعلوم
دریایی، دانشگاه تربیت مدرس
6 . رئیسی، بشیر. ) 1376 و 1377 و 1378 و 1379 و 1380 (، گزار شهای
مأموریت از ذخیره گاه زیست کره حرا، دفتر زیستگا هها و امور مناطق،
سازمان حفاظت محیط زیست
1379 ( گزارش اقتصادی - 7 . سازمان برنامه و بودجه استان هرمزگان ) 80
اجتماعی استان هرمزگان
1374 ( ایستگاه سینوپتیک جزیره قشم - 8. سالنامه آماری ) 1379
9 . فاطمی، محمدرضا. ) 1370 (، پروژه بررسی های اکولوژیک پهنه جزر و
مدی بندرخمیر سازمان حفاظت محیط زیست.
1. قهرمان، احمد. ) 1378 (، راهنمای نقشه پوشش گیاهی طبیعی جزیره 0
قشم.
11 . مرکز آمار ایران، ) 1375 (، سرشماری عمومی نفوس ومسکن شهرستان
قشم
1. مجنونیان، هنریک. ) 1374 (، ذخیر هگا ههای زیس تکره، انتشارات 2
سازمان حفاظت محیط زیست
1. مجنونیان، هنریک. ودیگران ) 1376 (، منطقه حفاظت شده حرا، 3
انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست
1. مجنونیان، هنریک. ) 1376 (، ذخیر هگاه زیس تکره، مجله طبیعت و 4
منابع، شماره 7
15 مهندسین مشاور سوئکو ) 1999 (، طرح جامع جزیره قشم
16- UNESCO. MAB digest 19.1998.A guide to biosphere
reserve management: A methodology applied to French
biosphere reserves
17- UNESCO, Biosphere reserve directory, Department
of environment of IRAN
18- www.unesco.org
انسان و محیط زیست
39
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
Planning and zonning for Harra biosphere reserve
according to international scales (with emphasis on
Qeshm island) using GIS
Hassan ali Laghai, Tehran University
Masoud Monavari, Faculty of Environment and Energy, Sciences and Researsh Branch, Islamic Azad
University
Bashir Raisi, Faculty of Environment and Energy, Sciences and Researsh Branch, Islamic Azad
University
Abstract
As the aim of this research was optimum use of
field area ,along with goals of biosphere reserve
statutory frame work, the ecological and socioeconomical
information sources, and systematic
analysis method, and GIS technology were used
to zone the area. Since the area lack specific
topographic changes and other noticeable factors,
gradient, altitude, direction and also unified
topographic map which were usually used in the
assessment of ecological capacity of terrestrial
ecosystem have not been used in this study. And
instead, biological and socio-economical factors
and three functional roles of biosphere reserves
(conservation, development and logistic) and
definition related to each zone has been considered.
Finnally, it was selected three core zone, one
surrunding buffer zone and two transition zones
which there have been delineated 28983 ha of
total surface area of Harra biosphere reserve as
core zone, 50156 ha as buffer zone, and 7694 ha as
transition zone.
Key words: Man and the biosphere program
,Biosphere reserve, Protected area, National park,
Wildlife refuge, International wetland, Zonning,
Management, Planning

. بلوکباشی، علی. ) 1379 (، جزیره قشم صدف ناشکفته خلیج فارس، دفتر
پژوه شهای فرهنگی
2 . پوروخشوری، علی. ) 1380 (، راهکارهای توسعه بهینه زیس تمحیطی در
گردشگری ساحلی، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست
. 3. تصاویر ماهوار های 1998 ، لندست 7
4 . خسروی، محمد. ) 1371 (، مطالعه اکولوژیک جنگ لهای حرا در منطقه
حفاظت شده حرا، سازمان حفاظت محیط زیست.
5 . دانه کار، افشین. ) 1380 (، بررسی رابطه متقابل درختان حرا و جانوران
وابسته )با تأکید بر شکم پایان(، درجنگ لهای مانگرو حوزه خمیر و قشم
)ذخیر هگاه بیوسفری حرا(،پایا ننامه دکترا، دانشکده منابع طبیعی وعلوم
دریایی، دانشگاه تربیت مدرس
6 . رئیسی، بشیر. ) 1376 و 1377 و 1378 و 1379 و 1380 (، گزار شهای
مأموریت از ذخیره گاه زیست کره حرا، دفتر زیستگا هها و امور مناطق،
سازمان حفاظت محیط زیست
1379 ( گزارش اقتصادی - 7 . سازمان برنامه و بودجه استان هرمزگان ) 80
اجتماعی استان هرمزگان
1374 ( ایستگاه سینوپتیک جزیره قشم - 8. سالنامه آماری ) 1379
9 . فاطمی، محمدرضا. ) 1370 (، پروژه بررسی های اکولوژیک پهنه جزر و
مدی بندرخمیر سازمان حفاظت محیط زیست.
1. قهرمان، احمد. ) 1378 (، راهنمای نقشه پوشش گیاهی طبیعی جزیره 0
قشم.
11 . مرکز آمار ایران، ) 1375 (، سرشماری عمومی نفوس ومسکن شهرستان
قشم
1. مجنونیان، هنریک. ) 1374 (، ذخیر هگا ههای زیس تکره، انتشارات 2
سازمان حفاظت محیط زیست
1. مجنونیان، هنریک. ودیگران ) 1376 (، منطقه حفاظت شده حرا، 3
انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست
1. مجنونیان، هنریک. ) 1376 (، ذخیر هگاه زیس تکره، مجله طبیعت و 4
منابع، شماره 7
15 مهندسین مشاور سوئکو ) 1999 (، طرح جامع جزیره قشم
16- UNESCO. MAB digest 19.1998.A guide to biosphere
reserve management: A methodology applied to French
biosphere reserves
17- UNESCO, Biosphere reserve directory, Department
of environment of IRAN
18- www.unesco.org