دستورالعمل ارزیابی اثرات زیس تمحیطی طرح های حمل و نقل ریلی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف

2 استادیار دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران

3 استادیار واحد علوم و تحقیقات اهواز دانشگاه آزاد اسلامی

4 استادیار دانشکده عمران دانشگاه علم و صنعت

5 عضو هیئت علمی پژوهشکده حمل و نقل وزارت راه و ترابری

چکیده

در حال حاضر کشورهای مختلف به منظور پیشبرد اهداف خود در جهت
توسعه و گسترش همه جانبه دارای برنام ههای مدون کوتا همدت، میا نمدت
و بلند مدت م یباشند که به وسیله گرو ههای تخصصی در بخ شهای مختلف
نظیر حمل و نقل، راهکا رهای اجرایی توسعه و دورنمای آنها به صورت
شاخ صهای کمی و کیفی تعیین گردیده و به عنوان سندی برای توسعه
کشو رها به کار م یرود. به طور کلی برخی از برنام هها و استراتژ یهای
دارای اهمیت ویژه برای وزارت راه و ترابری شامل توسعه و گسترش حمل
و نقل ریلی در کشور، توسعه شبکه را ههای ارتباطی کشور، توسعه و نوسازی
ناوگان حمل و نقل و طرح مطالعه جامع حمل و نقل کشور است که وزارت
راه سعی بر تحقق آنها دارد. با توجه به اینکه هرگونه گسترش توام با اثرات و
پیام دهای زیس تمحیطی متعدد است لذا انجام ارزیابی اثرات زیس تمحیطی
طر حهای عمرانی به ویژه طر حهای حمل و نقل ریلی در راستای جلوگیری از
بروز اثرات زیان بار به محیط و ارائه رو شهای کاهش اثرات بر اساس تأکید
اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ضرورت ویژه دارد. در این
تحقیق به منظور هدایت مجریان و مشاوران طر حهای حمل و نقل ریلی،
با شناسایی کلیه فعالی تهای و جنبه های اث رگذار بر محیط زیست ناشی از
پروژ ههای ریل سازی، ویژگ یهای محیط زیست موجود اعم از محیط زیست
فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی مورد بررسی قرار گرفته و پارامت رهای هر
محیط به تفصیل شناسایی و مورد تحلیل قرار گرفته و سپس رو شهای
شناخت آنها ارائه شده است. با شناخت محیط زیست موجود و فعالی تهای
طرح، اثرات زیست محیطی ناشی از اجرای طرح بر محی طهای مختلف
شامل اثرات بر محیط خاک، آب، هوا، صدا و پوشش گیاهی و جانوری
شناسایی شده و رو شهای کاهش اثرات و برنام ههای پایش و مدیریت
زیست محیطی برای آنها ارائه شده است. در نهایت با استفاده از نتایج کلیه
موارد فوق دستورالعمل ارزیابی زیست محیطی طر حهای حمل و نقل ریلی
در 12 بند که هدایت گر مشاوران جهت انجام صحیح ارزیابی است تدوین
گردیده است.اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ضرورت ویژه
دارد. در این تحقیق به منظور هدایت مجریان و مشاوران طر حهای حمل و
نقل ریلی، با شناسایی کلیه فعالی تهای و جنب ههای اثر گذار بر محیط زیست
ناشی از پروژ ههای ریل سازی، ویژگ یهای محی طزیست موجود اعم از
محیط زیست فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی مورد بررسی قرار گرفته و
پارامت رهای هر محیط به تفصیل شناسایی و مورد تحلیل قرار گرفته و سپس
رو شهای شناخت آنها ارائه شده است. با شناخت محیط زیست موجود و
فعالی تهای طرح، اثرات زیس تمحیطی ناشی از اجرای طرح بر محی طهای
مختلف شامل اثرات بر محیط خاک، آب، هوا، صدا و پوشش گیاهی و
جانوری شناسایی شده و رو شهای کاهش اثرات و برنام ههای پایش و
مدیریت زیست محیطی برای آنها ارائه شده است. در نهایت با استفاده از
نتایج کلیه موارد فوق دستورالعمل ارزیابی زیست محیطی طر حهای حمل
و نقل ریلی در 12 بند که هدای تگر مشاوران جهت انجام صحیح ارزیابی
است تدوین گردیده است.

کلیدواژه‌ها


انسان و محیط زیست
40
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
دستورالعمل ارزیابی اثرات زیس تمحیطی طرح های حمل و نقل ریلی
• مجید عباس پور، استاد دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف
• عبدالرضا کرباسی، استادیار دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران
Msa_sekhavat@yahoo.com • محمد صادق سخاو تجو، استادیار واحد علوم و تحقیقات اهواز دانشگاه آزاد اسلامی
• محسن سعیدی، استادیار دانشکده عمران دانشگاه علم و صنعت
• فاطمه زاهد، عضو هیئت علمی پژوهشکده حمل و نقل وزارت راه و ترابری
چکیده
در حال حاضر کشورهای مختلف به منظور پیشبرد اهداف خود در جهت
توسعه و گسترش همه جانبه دارای برنام ههای مدون کوتا همدت، میا نمدت
و بلند مدت م یباشند که به وسیله گرو ههای تخصصی در بخ شهای مختلف
نظیر حمل و نقل، راهکا رهای اجرایی توسعه و دورنمای آنها به صورت
شاخ صهای کمی و کیفی تعیین گردیده و به عنوان سندی برای توسعه
کشو رها به کار م یرود. به طور کلی برخی از برنام هها و استراتژ یهای
دارای اهمیت ویژه برای وزارت راه و ترابری شامل توسعه و گسترش حمل
و نقل ریلی در کشور، توسعه شبکه را ههای ارتباطی کشور، توسعه و نوسازی
ناوگان حمل و نقل و طرح مطالعه جامع حمل و نقل کشور است که وزارت
راه سعی بر تحقق آنها دارد. با توجه به اینکه هرگونه گسترش توام با اثرات و
پیام دهای زیس تمحیطی متعدد است لذا انجام ارزیابی اثرات زیس تمحیطی
طر حهای عمرانی به ویژه طر حهای حمل و نقل ریلی در راستای جلوگیری از
بروز اثرات زیان بار به محیط و ارائه رو شهای کاهش اثرات بر اساس تأکید
اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ضرورت ویژه دارد. در این
تحقیق به منظور هدایت مجریان و مشاوران طر حهای حمل و نقل ریلی،
با شناسایی کلیه فعالی تهای و جنبه های اث رگذار بر محیط زیست ناشی از
پروژ ههای ریل سازی، ویژگ یهای محیط زیست موجود اعم از محیط زیست
فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی مورد بررسی قرار گرفته و پارامت رهای هر
محیط به تفصیل شناسایی و مورد تحلیل قرار گرفته و سپس رو شهای
شناخت آنها ارائه شده است. با شناخت محیط زیست موجود و فعالی تهای
طرح، اثرات زیست محیطی ناشی از اجرای طرح بر محی طهای مختلف
شامل اثرات بر محیط خاک، آب، هوا، صدا و پوشش گیاهی و جانوری
شناسایی شده و رو شهای کاهش اثرات و برنام ههای پایش و مدیریت
زیست محیطی برای آنها ارائه شده است. در نهایت با استفاده از نتایج کلیه
موارد فوق دستورالعمل ارزیابی زیست محیطی طر حهای حمل و نقل ریلی
در 12 بند که هدایت گر مشاوران جهت انجام صحیح ارزیابی است تدوین
گردیده است.اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ضرورت ویژه
دارد. در این تحقیق به منظور هدایت مجریان و مشاوران طر حهای حمل و
نقل ریلی، با شناسایی کلیه فعالی تهای و جنب ههای اثر گذار بر محیط زیست
ناشی از پروژ ههای ریل سازی، ویژگ یهای محی طزیست موجود اعم از
محیط زیست فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی مورد بررسی قرار گرفته و
پارامت رهای هر محیط به تفصیل شناسایی و مورد تحلیل قرار گرفته و سپس
رو شهای شناخت آنها ارائه شده است. با شناخت محیط زیست موجود و
فعالی تهای طرح، اثرات زیس تمحیطی ناشی از اجرای طرح بر محی طهای
مختلف شامل اثرات بر محیط خاک، آب، هوا، صدا و پوشش گیاهی و
جانوری شناسایی شده و رو شهای کاهش اثرات و برنام ههای پایش و
مدیریت زیست محیطی برای آنها ارائه شده است. در نهایت با استفاده از
نتایج کلیه موارد فوق دستورالعمل ارزیابی زیست محیطی طر حهای حمل
و نقل ریلی در 12 بند که هدای تگر مشاوران جهت انجام صحیح ارزیابی
است تدوین گردیده است.
واژ ههای کلیدی: ارزیابی اثرات زیس تمحیطی، رو شهای کاهش
اثرات، پایش و مدیریت زیس تمحیطی، حمل و نقل ریلی
انسان و محیط زیست
41
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مقدمه
توسعه روزافزون جامعه بشری و نیازهای آن به توسعه همزمان انواع
رو شهای حمل و نقل باعث ایجاد انواع اثرات و شکنندگی محی طزیست بشر
شده است. از اینرو نیاز به ارزیابی زیس تمحیطی کلیه طر حهای توسعه و به
خصوص پروژ ههایی که در آن طر حهای حمل و نقل اجرا می شوند ضروری
است. حمل و نقل ریلی اگرچه با توسعه حمل و نقل هوایی جایگاه خود را
در برخی زمین هها به حمل و نقل هوایی داده است اما هنوز از رو شهای
مهم حمل و نقل و در بسیاری از موارد برون شهری و درون شهری از
مهمترین رو شهای حمل کالا و مسافر می باشد. حمل و نقل ریلی بیش از
150 سال است که در جهان آغاز شده و به کار گرفته م یشود و امروزه با
مسایل مختلف زیست محیطی نیز رو در رو م یباشد. اگرچه نیاز به سرعت
جابجایی بسیاری از مسایل و موارد فنی را در پروژ ههای حمل و نقل ریلی
تغییر داده و می دهد اما احداث خطوط آهن و بهره برداری راه آهن همچنان
.] دارای ویژگ یهای اساسی سابق می باشد ] 1
در سطح جهانی توسعه خطوط را هآهن در قرن نوزدهم آغاز شد. در
طول قرن بیستم خطوط جدید برای سرویس دادن به معادن و سایر
طر حهای توسع های در نقاط دوردست، احداث گردیدند. این در حالی بود
که توسعه خطوط ریلی در کشورهای در حال توسعه هنوز ادامه داشت. با
گذشت زمان جابجایی مسافر در مساف تهای طولانی و جابجایی کالا در
مساف تهای کوتاه با سایر انواع رو شهای حمل و نقل معمو لتر گردید. از
جمله به کارگیری هواپیماها، کشتیرانی و حمل و نقل ریلی. اما با پیداش
فناوری قطارهای برقی و قطارهای سری عالسیر مجدداً بخشی از حمل و
نقل درو نشهری و بین شهری به سمت به کارگیری خطوط آهن متمایل
گشت.
موقعیت خاص کشور ما ایران در سطح منطقه و شرایط مناسب ترانزیتی
و جغرافیایی کشور و همچنین مسایل مربوط به آلودگی در شهرهای بزرگ
و نیاز به توسعه بخش حمل و نقل با توجه به سیاس تهای توسعه ای کشور،
توسعه بیش از پیش خطوط آهن و حمل و نقل ریلی را در سطح کشور و
در درون شهرهای بزرگ ضروری م ینماید. اگرچه ضرورت توسعه حمل
و نقل ریلی و فواید آن کاملاً انکارناپذیر است اما این توسعه اثراتی نیز بر
کیفیت زندگی و محی طزیست به همراه خواهد داشت.
مواد و روش ها
انجام ارزیابی اثرات زیست محیطی از سال 1373 که شورای عالی حفاظت
محیط زیست آن را به تصویب رساند در کشور جنبه اجرایی پیدا نموده
است. در سال 1376 آیین نامه ارزیابی اثرات زیست محیطی توسط این
شورا به تصویب رسید. این در حالی است که پیشینه انجام ارزیابی به اواخر
دهة 1960 میلادی برم یگردد که در ایالا تمتحده آمریکا براساس قانون
سازما نها و موسسات مختلف موظف به )NEPA( سیاست زیس تمحیطی
برای پروژ ههای بزرگ شده اند. EIA انجام
در حال حاضر روش ارزیابی اثرات زیس تمحیطی به صورت گسترد های
در کشورهای مختلف به کار برده م یشود. در کشورهای در حال توسعه
اغلب از روش ارزیابی زیست محیطی هنگامی استفاده م یشود که کلیه
تصمی مگیر یها در سطوح بالا اتخاذ شده است و تنها به عنوان یک
مطالعه تکمیلی از آن استفاده م یشود. کشورها از طریق ارزیابی اثرات
زیست محیطی به دنبال نیل به مباحث زیر می باشند:
•" ارزیابی اثرات احتمالی محی طزیست بر سیاس تهای اقتصادی و
فعالی تهای طرح
• ارزیابی اثرات احتمالی اقتصاد بر سیاس تهای زیس تمحیطی
• ارزیابی مقایسه ای اثرات اقتصادی زیس تمحیطی اجرای طرح
کشور ایران به دلیل لحاظ نمودن حفظ محیط زیست و جلوگیری از
تخریب آن در قانون اساسی جمهوری اسلامی در زمره یکی از معدودترین
کشورهای جهان می باشد که در بالاترین رده قوانین کشوری آن این
مهم مورد توجه و تأکید قرار گرفته اما در مقایسه با بسیاری از کشورهای
توسعه یافته و در حال توسعه اعمال ارزیابی اثرات زیست محیطی در آن با
تأخیری بیش از 20 سال الزامی گردید.
ارزیابی اثرات زیست محیطی پروژ ههای حمل و نقل دارای سوابقی در
برخی از کشورهای اروپایی مانند انگلستان، لهستان، جمهوری اسلواکی
و هلند و برخی از کشورهای اسکاندیناوی مانند سوئد و نروژ و فنلاند
م یباشد. علاوه بر اینها آمریکا و کانادا نیز از پیشگامان ارزیابی اثرات
زیست محیطی پروژ ههای حمل و نقل محسوب می شوند.
نحوه بررسی ویژگی های طرح های در دست اقدام حمل
و نقل ریلی
یکی از مراحل مهم در ارزیابی اثرات زیس تمحیطی پروژ هها که به خصوص
در تخمین صحیح و دقی قتر انواع و میزان آلاینده های منتشره به محیط و
تعیین محدوده مطالعات مورد نیاز خواهد بود شناخت مراحل و ویژگ یهای
پروژه مورد نظر م یباشد. به طور کلی مانند سایر پروژ هها از دیدگاه بررسی
ویژگ یهای طرح و برآورد اثرات زیس تمحیطی، طر حهای حمل و نقل ریلی
به دو مرحله احداث و بهر هبرداری قابل تقسیم هستند.
ویژگی طر حهای حمل و نقل ریلی در مرحله احداث
از دیدگاه ایجاد اثرات زیس تمحیطی ویژگ یهای اصلی مرحله ساخت در
پروژ ههای ریلی که باید مورد بررسی قرار گرفته و مشخص گردند با توجه
انسان و محیط زیست
42
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
زایدات تولیدی(
2 تمیزکاری واگن ها و قطعات )میزان و نوع مواد مصرفی و پساب و
زایدات تولیدی(
3 زن گزدایی از سطوح فلزی )اسیدها و قلیاهای قوی مصرفی و پسا بهای
تولیدی(
4 آماده سازی رنگ )میزان و نوع مواد مصرفی و پساب تولیدی(
5 رن گآمیزی )میزان و نوع تمیزها و مواد مصرفی و پساب و بخارات
تولیدی(
6 رن گزدایی )میزان و نوع مواد مصرفی و پساب تولیدی(
7 تعمیر سیستم ترمز در لکوموتیو و واگ نها )تعداد و نوع لن تهای تعویضی
و دورریختنی(
8 عملیات تمیزکاری لکوموتویها )میزان و نوع مواد و آب مصرفی و پساب
تولیدی(
9 تعمیرات سیستم هیدرولیک لکوموتیوها )میزان و نوع روغ نها و سیالات
هیدرولیک تعویضی(
10 ماشینک‌اری فلزات )تعداد و نوع قطعات و اجزای فلزی زاید تولیدی(
11 تعویض فیلتر روغن و دفع روغن عوض شده
12 رنگ آمیزی لکوموتیو )میزان و نوع مواد مصرفی و پساب، ذرات و
بخارات و گازهای تولیدی(
13 تعویض و دفع باطر یهای موتور مستعمل )تعداد، نوع و نحوه دفع
باطر یهای مستعمل(
14 عملیات سوخت رسانی و سوخت گیری )هیدروکرب نهای منتشره به جو،
ریخت و پاش و نشت سوخت، حوادث احتمالی(
15 حمل و نقل مواد خطرناک و مواد شیمیایی )میزان و نوع مواد، حوادث
احتمالی. نشت از شیر و اتصالات، احتمال آت شسوزی و انفجاری(
16 مصرف مواد شیمیایی، روغ نها و آفتک‌‌شها در طول مسیر خط آهن
17 انتشار و تخلیه روغ نها و سیالات خنکک‌ننده
فاکتورهایی که در این بررس یها دارای نقش مهمتری در ایجاد و اثرات
مختلف زیس تمحیطی از جمله انتشار آلایند هها و سایر اثرات م یباشند
عبارتند از:
• مقدار مسافت طی شده به وسیله هر نوع از موتورهای محرک
• راندمان مصرف سوخت
• میزان مصرف سوخت، برحسب نوع موتورها
• نرخ انتشار آلایند هها
• شرایط توپوگرافی مؤثر بر پخش و پراکندگی آلایند هها )تپ هها، در هها، ...(
• شرایط اقلیمی مؤثر بر پراکنش و پخش آلایند هها )دما، باد، باران، ...(
• تراکم جمعیت در مواجهه ب ا آلودگی
به اثرات احتمالی که بر محی طزیست خواهند داشت عبارتند از:
1 طول مسافت احداث خط آهن
2 تناژ ریل جدید که باید کار گذاشته شود
3 نوع عملیات ساخت )در سطح زمین، در ارتفاع، زیرزمینی(
4 نوع زمی نها و اراضی که مسیر خط آهن از آنها عبور میک‌ند )تالاب،
جنگلی، سیلاب دشت و ...(
5 تعداد ماشی نآلات سنگین و ماشین آلات ساختمانی، ظرفیت آنها و
مسافت حرکت و میزان جابجایی
6 سوخت مصرفی به وسیله ماشی نآلات سنگین، ماشی نآلات ساختمانی
و سایر ماشی نآلات و وسای طنقلیه مورد استفاده
7 میزان راندمان سوخت در ماشی نآلات ساختمانی و ماشین آلات باربری
و سایر وسایط نقلیه
8 تناوب زمانی و مدت زمان ب هکارگیری ماشی نآلات
9 طول دوره فرآیند و عملیات فاز احداث
ویژگی های بر شمرده شده در بالا به همراه برآورد میزان و موقعی تهای
خاکبرداری، خاکریزی عملیات زهکشی، احداث تونل، پل، دیواره و خاکریز،
تسطیح خاک و پاکتراشی و بوتهک‌نی، مصرف مواد شیمیایی و روغ نها در
بستر خط آهن برای برآورد ایجاد اثرات و پیامدهایی بر زیستگا هها و کاربری
اراضی، انتشار آلایند ههای هوا و مواد زاید و خطرناک ضروری م یباشند.
همچنین بررسی تعداد و پراکنش کارگا ههای ساختمانی، تعداد پرسنل، نحوه
دفع پسا بها و مواد زاید آنها، تعمیرگاه ها و فعالی تهای جنبی دیگر به
منظور برآورد میزان پساب های تولیدی و اثرات احتمالی بر آلودگی آب و
خاک و مواد زاید ضروری می باشد.
ویژگی طر حهای حمل و نقل ریلی در مرحله بهر هبرداری
فعالی تهای مربوط به صنعت حمل ونقل ریلی در مرحله بهر هبرداری شامل
حمل و نقل کالا و مسافر و کلیه انواع فعالی تها و فرآیندهای جانبی،
پشتیبانی و نگهداری مرتبط با حمل و نقل کالا و مسافر م یباشد. به طور
کلی می توان رئوس این فعالیت ها را به موارد زیر دسته بندی نمود که اثرات
متعددی را به همراه داشته که به تفضیل در گزارش بیان شده اند:
• نگهداری و تجهیز واگ نهای ریلی
• نگهداری لکوموتیوها
• فعالیت های ایستگا هها، سوخ ترسانی و نگهداری خطوط
• عملیات حمل و نقل کالا و مسافر
ب هطور کلی رئوس ویژگ یهایی که در بررسی فاز بهره برداری طر حهای
حمل و نقل ریلی باید مورد توجه قرار گیرند عبارتند از:
1 چرب یزدایی قطعات و دستگا هها )میزان و نوع مواد مصرفی و پساب و
انسان و محیط زیست
43
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
ابعاد و عناصر زیس تمحیطی
در ارزیابی، محیط زیست جنب ههای فیزیکی، بیولوژیکی، اقتصادی اجتماعی
.] و فرهنگی مورد بررسی قرار می گیرند ] 2
عناصر زیست محیطی شامل عناصر و عوامل طبیعی و انسا نساخت
م یباشد. لیکن به دلیل ارتباط متقابل بسیاری از آنها، تشخیص و تفاوت
دو دسته فوق مشکل است. نمونه ای از فهرست عناصر زیست محیطی در
ادامه ارائه شده است.
• محیط فیزیکی، شیمیایی
منابع آب
الف( آ بهای سطحی
• شناسایی منابع آ بهای سطحی )رودها، تالا بها، دریاچه، دریا و
غیره(
• میزان آبهای جاری و ساکن، تغییرات دبی و غیره
• وضعیت کیفیت آ بهای سطحی برحسب مصارف مختلف )آشامیدنی،
صنعتی، بهداشتی، کشاورزی و غیره( برحسب آزمایشات انجام شده و
تطبیق و مقایسه آنها با استانداردهای موجود.
ب( آ بهای زیرزمینی
• شناسایی میزان، مقدار برداشت و سطح ایستابی
• وضعیت کیفیت آ بهای زیرزمینی برحسب مصارف مختلف )آشامیدنی،
کشاورزی، صنعتی، بهداشتی و غیره( برحسب استانداردهای موجود
ج ( مصارف مختلف )شهری، روستایی، آشامیدنی، کشاورزی، صنعتی،
پرورش ماهی، حیا توحش، تولید نیرو، تفریحات ورزشی و غیره(
د ( سی لگیری )در دور ههای مختلف زمانی(
ه ( الگوهای زهکشی، کانال، آبیاری و غیره
و( شناسایی منابع و انواع آلودگ یها، طبقه بندی
هوا
الف( اقلیم
:] • مشخصات اقلیمی ] 3
• درجه حرارت
• ریز شهای جوی
• باد
• رطوبت
• تابش
• یخبندان
• نوع و میزان سوخت مصرفی
• سطح فعالیت ریل و خط آهن )میزان و تناوب حرکت قطار به ازای
نوع ریل(
• سرعت حرکت قطار
• جمعیت ساکن نزدیک خط آهن
• فاصله بین جمعیت ساکن اطراف با خط آهن
• سطح صدای زمین های در منطقه
• بازدارند ههای صوتی طبیعی )توپوگرافی، پوشش گیاهی(
• مقدار مواد شیمیایی و خطرناک و مسافت که این مواد حمل می شوند
• نرخ احتمال حوادث و پخش مواد شیمیایی
• نوع و مقدار مواد پخش شده
• تعداد ترمینال ها و ایستگا هها
• نوع و سطح عملیات در هر ایستگاه و ترمینال
• مواد مصرفی در طول فعالیت ایستگا هها و ترمینا لها
• سیست مهای تصفیه آب و تصفیه پساب در ترمینال ها و ایستگا هها
• تعداد جمعیت مراجعه کننده به هر ایستگاه و میانگین زمان انتظار
• مقدار قطعات فلزی و میزان روغ نهای مصرفی در طول عملیات
بهره برداری
• نرخ بازیابی و استفاده مجدد
1 زمین، آب، هوا )شامل تمامی لای ههای آتمسفر(
2 تمامی مواد آلی و غیر آلی و موجودات زنده
3 کنش و واکن شهای میان سیست مهای طبیعی )شامل دو مورد
فوق(
رو شهای مختلف شناسایی منابع
رو شهای شناسایی منابع در پروژه های حمل و نقل ریلی به چهار دسته زیر
قابل گرو هبندی هستند.
1 آماربرداری و نمونه برداری
2 تفسیر عک سهای هوایی، ماهوار های و نقش ههای توپوگرافی
3 تفسیر اتوماتیک عک سهای هوایی، ماهوار های با استفاده از کاربردهای
کامپیوتری
)GIS( 4 سیستم اطلاعاتی جغرافیایی
هر دسته از رو شهای شناسایی منابع، نقاط قوت و ضعف مربوط به خود
را داشته که باید در گزارش براساس محیط زیستی که پروژه در آن انجام
م یشود مورد توجه قرار گیرند.
انسان و محیط زیست
44
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
• و غیره
شناسایی و تعیین انواع گون ههای گیاهی )آبزی و خاکی(
شناسایی و تعیین انواع گون ههای جانوری )آبزی و خاکی(
• معرفی گون هها
• برآورد جمعیت
• توزیع و پراکندگی جوامع
• شناسایی گونه های با ارزش ژنتیکی، نادر، در معرض انقراض و تهدید
و دارای اهمیت اکولوژیکی
• نقش گونه در زنجیره غذایی و ارتباط با انسان
مناطق حساس، اکوسیستم های ویژه و مناطق تحت حفاظت سازمان
حفاظت محیط زیست و یا منابع طبیعی
• محیط اقتصادی اجتماعی
جمعیت و میزان آن در گذشته )دوره سی ساله( و آینده ) 25 ساله(
• روند مهاجرت در منطقه
• خصوصیات جمعیتی )توزیع سنی، جنسی، سواد، ابعاد خانوار، گرو ههای
نژادی و قومی و زبانی(
وضعیت سکونت )شهری، روستایی، عشایری( و خصوصیات و نوع آنها
وضعیت اقتصادی استان شهرستان، شهر، بخش، روستا
الف( الگوهای اشتغال
• کشاورزی
• صنعتی
• خدمات
• بازرگانی
• غیره
ب ( وضعیت معیشت و درآمد
وضعیت الگوهای کاربری زمین
خدمات اجتماعی، بهداشتی، درمانی، آموزشی و غیره
• محیط فرهنگی
شناسایی و معرفی وضعیت و مشخصات آثار، مناطق، اماکن و بناهای با
ب( کیفیت
• شناسائی منابع و انواع آلودگی و مقایسه با استانداردهای موجود
• د یاکسید کربن
• اکسیدهای ازت
• ذرات معلق
• اکسیدهای گوگرد
• فلزات سنگین از قبیل سرب
• غیره
صدا و ارتعاش
] • شناسایی منابع و انواع آلودگ یها با مقایسه استانداردهای موجود ] 3
زمی نشناسی
• عوارض ویژه
• زلزل هخیزی
• تکتونیک
• لغزش و جابجایی زمین
• فعالی تهای آتشفشانی
• منابع معدنی
• و غیره
خاک
• شناسایی و طبقه بندی
• قابلی تهای خاک برای موارد مختلف
• شناسایی منابع و انواع آلودگ یها )براساس استانداردهای موجود(
• شیب
• فرسایش
• و غیره
• محیط بیولوژیکی
شناسایی و طبق هبندی انواع اکوسیست مها
• تالابی
• کوهستانی
• جنگلی
• مرتعی
• بیابانی
انسان و محیط زیست
45
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
اثرات فاز احداث و بهر هبرداری طرح بر ویژگی های
محی طزیست
نگرش سیستماتیک به تعیین اثرات در شکل ) 1( نشان داده شده است.
روش مناسب ارزیابی
انتخاب یک روش بهینه ارزیابی، نخست باید براساس قابلیت و علمی
بودن آن انجام شود. ارزشیابی تعدادی از رو شهای معمول و عام ارزیابی
زیس تمحیطی در جدول ) 1( برای طرح های ریلی ارائه شده است.
چهار روش ارزیابی ارائه شده در بالا، با توجه به وضعیت موجود در کشور،
نیازهای اطلاعاتی و سایر پارامترهای مؤثر در انتخاب نوع روش ارزیابی،
طبق جدول ) 2( امتیازدهی و اولویت بندی گردید که براین اساس روش
ماتریس دارای بیشترین امتیاز بوده است.
براساس نتایج مطالعات انجام شده در زمینه ارزیابی اثرات زیس تمحیطی
و گزار شهای تهیه شده برای طر حهای توسعه در ایران توسط متخصصین
و اساتید و جداول فو قالذکر اولویت بندی روش های مناسب ارزیابی اثرات
زیس تمحیطی طر حهای ریلی در ایران به قرار زیر است که در گزارش به
آنها اشاره شده است:
1 ماتریس
2 چ کلیست
3 تجزیه و تحلیل سیستمی
-4 رویهم گذاری
نحوه ارزیابی گزین ههای مطرح و انتخاب گزینه برتر
گزین هها در طبقه بندی و تقسیمات مختلفی به شرح زیر مورد بررسی قرار
می گیرند.
• گزین ههای پایه
• گزین ههای محل پروژه
• گزین ههای توسعه
• گزین ههای غیرفیزیکی
نمونه ای از این گزین هها را در مورد پروژ ههای را هآهن می توان به شرح
زیر ارائه نمود:
الف( گزین ههای پایه نظیر
• آیا را هآهن باید ساخته شود؟
• آیا قسمتی از مسیر حمل و نقل باید به نحو دیگری انجام شود؟
ب( گزین ههای انتخاب محل پروژه نظیر:
• را هآهن جدید باید در کدام مسیر ساخته شود؟
:] اهمیت موجود و احتمالی شامل ] 2
• تاریخی
• باستا نشناسی
• مذهبی
• فرهنگی
• آموزشی
• علمی
• چشم اندازها
• دیرین هشناسی
• توریستی
• تفریحی و تفرجی
شناسایی کاربردی اثرات و پیامد های اجرای پروژه های حمل
و نقل ریلی
مهمترین اثرات و پیامدهای احداث، توسعه و بهره برداری پروژ ههای حمل
و نقل ریلی یا ناشی از انتشار مواد و انرژی به اجزا مختلف محیط زیست
و آلوده کردن محیط هوا، آب، خاک و صدا یا اثرات فیزیکی مستقیم و
غیرمستقیم ساخت و ساز و بهره برداری بر چش ماندازها، منابع آب و منابع
خاک، تملک اراضی و تغییر کاربری اراضی، تخریب یا تجاوز به زیستگا هها
و به طور کلی تخریب یا تغییر محی طزیست، اکوسیستم گیاهی/ جانوری
و منابع زیستی یا پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم اقتصادی اجتماعی و
فرهنگی در منطقه اجرای طرح می باشند. از دیدگاه ارزیابی چرخه حیات
پنج گروه از فعالی تها یا تأسیسات در یک طرح حمل و نقل ریلی به
طور کلی در صنعت حمل و نقل ریلی موجب بروز اثرات و پیامدهای
:] زیست محیطی م یشوند ] 4
1 احداث و ساخت و ساز زیر ساخ تها: شامل احداث خطوط آهن و
توسعه خطوط و تأسیسات و تجهیزات مربوطه
2 ساخت قطعات، ماشین آلات و اجزا صنعت ریلی: شامل تولید موتور و
قطعات و اجزای واگ نها، ری لها و سایر تجهیزات مور دنیاز
3 عملیات جابجایی: شامل عملیات و بهر هبرداری قطارها و تأسیسات
مربوطه به منظور جابجایی مسافر و کالا
4 عملیات پشتیانی، نگهداری و سایر عمیات جانبی: شامل کلیه
فعالی تهای مربوط به پشتیبانی فعالی تهای جابجاییا ز جمله ب هکارگیری
مواد و انرژی، ایستگا هها، ایستگا ههای سوخت رسانی، عملیات نگهداری
و تعمیرات و سایر فعال تهای مرتبط
5 دفع: شامل دفع یا بازیافت ماشین آلات، قطعات و تجهیزات
مستعمل
انسان و محیط زیست
46
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
اقدامات
انتشار آلایند ههای هوا
تولید فاضلاب
زایدات جامد
انتشار مواد رادیواکتیو
نیروی میدان مغناطیسی
صوت
جابجایی و اختلالات
ایجاد مناظر ناخوشایند
تغ ییر کاربری اراضی
ناهنجار یهای اقتصادی
حالت محیط
آب، خاک، هوا
زیرساختار
تأمین آب
حمل و نقل
انرژی فسیلی و برق
ارتباطات
زیستگاه انسان
شهری
نیم هشهری
روستایی
سیستم اکولوژی
زیستگاه
نوع گونه
ایمنی و بهداشت
در معرض قرار گرفتن
اپیدمی
نفریحات
فرهنگی باستانی
اوقات فراقت
زیبایی مناظر
طبیعت
استاندارد زندگی
شغل
درآمد
خدمات
شکل شماره 1. نگرش سیستماتیک به تعیین اثرات
انسان و محیط زیست
47
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
جدول شماره 1. برنامه و فعالی تهای مدیریت در هر یک از زو نهای ذخیر هگاه زیستک‌ره
ردیف
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
ویژگی ها
جامع بودن
قابلیت ارتباط
انعطاف پذیری
ریسک
به هم پیوستگی
تخصصی بودن
کارکرد چندگانه
عدم قطعیت
محدوده فعالیت
نیاز به نقشه
نیاز به اطلاعات
خلاصه اجرایی
مقایسه گزین هها
نیاز زمانی
نیاز به نیروی متخصص
هزین هها
مشارکت عمومی
تطابق با قوانین سازمان محیط زیست
چک لیست
2
2
3
2
3
2
2
1
2
2
1
3
2
2
2
2
3
2
38
دوم
ماتریس
2
3
2
3
2
3
3
2
2
3
3
3
3
3
2
3
2
3
47
اول
رویهم گذاری
1
2
1
1
2
2
2
2
3
1
1
2
1
1
2
2
1
1
28
چهارم
تجزیه و تحلیل سیستمی
3
2
1
2
2
2
1
2
1
2
2
2
2
1
2
2
2
2
33
سوم
جمع
اولویت
جدول شماره 2. جدول وز ندهی برای مقایسه روش های ارزیابی
پارامتر
ناقص – نیاز بسیار به منابع
نسبتاَ کامل – نیاز متوسط به منابع
کامل – نیاز کم به منابع
وزن
1
2
3
انسان و محیط زیست
48