مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست از دیدگاه برنامه چهارم توسعه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات

2 عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن

چکیده

چکیده
رشد و توسعه پایدار فعالی تهای بشر، متأثر از میزان پایداری در سیست مهای
زیس تمحیطی ، اقتصادی و اجتماعی می باشد. امروزه برنامه ریزی جهت
بهر هبرداری از منابع برای نیل به توسعه پایدا ر، به عنوان یکی از مهمترین
مسائل اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی بشر تبدیل شده است. در
صورت عدم توجه به این اصل، ذخایر طبیع ی، زیستگا ههای حیا توحش
و میرا ثهای فرهنگی که متعلق به جامعه و تمامی نس لها بوده نابود
خواهد شد. از اینرو ایجاد تمهیدات لازم به منظور برقراری تعادل میان
نیازهای امروز و حفظ ذخایر ملی از وظایف مهم مسئولان به ویژه دولت
ومجلس م یباشد. از همین رو استقرار توسعه پایدار در کشور نیازمند تدوین
و اجرای قانون برنام ههای توسعه می باشد. قوانین برنامه ا ی، چارچو بها و
نظام سامان یافته توسعه همه جانبه یک کشور را معین میک‌ند که در قالب
آن سیاست های کلی و استراتژیک پذیرفته شده پدیدار م یگردد.
با بررسی قوانین برنامه چهارم توسعه و مقایسه آن با برنام ههای عمرانی
گذشت ه، جایگاه محی طزیست سیر صعودی داشته است. در حقیقت، قانون
برنامه چهارم توسعه در راستای تحقق توسعه پایدار در کشور و رعایت
چارچو بهای مقرر در اصل پنجاهم قانون اساسی سعی کرده است تا روند
توسعه به ویژه توسعه اقتصادی و صنعتی کشور را با ضروریات زیس تمحیطی
تطبیق داده تا از توسعه ناپایدار ممانعت به عمل آورد.
در برنامه چهارم توسعه ، یکی از محورهای شش گانه به نام حفاظت
محیط زیس ت، آمایش سرزمین و توازن منطق های بوده و درمجموع 15 ماده
از 161 ماده قانون برنامه چهارم به محی طزیست اختصاص یافته و در کنار
آن نیز در 14 ماده دیگر ضرورت رعایت مسائل زیس تمحیطی مورد توجه
قرار گرفته است. روند طی شده بیانگر حرکت در مسیری نسبتاً موفق در
زمینه لحاظ نمودن ملاحظات زیست محیطی با برنام ههای توسعه ای جهت
دستیابی به توسعه پایدار می باشد که موفقیت قطعی این برنام هها منوط به
اجرای کامل آن خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


انسان و محیط زیست
62
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مدیریت و برنام هریزی محی طزیست از دیدگاه برنامه چهارم توسعه
• ناصر محرم نژاد، استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات
Samira_khadivi@yahoo.com • سمیرا خدیوی، عضو هیأ تعلمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن
چکیده
رشد و توسعه پایدار فعالی تهای بشر، متأثر از میزان پایداری در سیست مهای
زیس تمحیطی ، اقتصادی و اجتماعی می باشد. امروزه برنامه ریزی جهت
بهر هبرداری از منابع برای نیل به توسعه پایدا ر، به عنوان یکی از مهمترین
مسائل اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی بشر تبدیل شده است. در
صورت عدم توجه به این اصل، ذخایر طبیع ی، زیستگا ههای حیا توحش
و میرا ثهای فرهنگی که متعلق به جامعه و تمامی نس لها بوده نابود
خواهد شد. از اینرو ایجاد تمهیدات لازم به منظور برقراری تعادل میان
نیازهای امروز و حفظ ذخایر ملی از وظایف مهم مسئولان به ویژه دولت
ومجلس م یباشد. از همین رو استقرار توسعه پایدار در کشور نیازمند تدوین
و اجرای قانون برنام ههای توسعه می باشد. قوانین برنامه ا ی، چارچو بها و
نظام سامان یافته توسعه همه جانبه یک کشور را معین میک‌ند که در قالب
آن سیاست های کلی و استراتژیک پذیرفته شده پدیدار م یگردد.
با بررسی قوانین برنامه چهارم توسعه و مقایسه آن با برنام ههای عمرانی
گذشت ه، جایگاه محی طزیست سیر صعودی داشته است. در حقیقت، قانون
برنامه چهارم توسعه در راستای تحقق توسعه پایدار در کشور و رعایت
چارچو بهای مقرر در اصل پنجاهم قانون اساسی سعی کرده است تا روند
توسعه به ویژه توسعه اقتصادی و صنعتی کشور را با ضروریات زیس تمحیطی
تطبیق داده تا از توسعه ناپایدار ممانعت به عمل آورد.
در برنامه چهارم توسعه ، یکی از محورهای شش گانه به نام حفاظت
محیط زیس ت، آمایش سرزمین و توازن منطق های بوده و درمجموع 15 ماده
از 161 ماده قانون برنامه چهارم به محی طزیست اختصاص یافته و در کنار
آن نیز در 14 ماده دیگر ضرورت رعایت مسائل زیس تمحیطی مورد توجه
قرار گرفته است. روند طی شده بیانگر حرکت در مسیری نسبتاً موفق در
زمینه لحاظ نمودن ملاحظات زیست محیطی با برنام ههای توسعه ای جهت
دستیابی به توسعه پایدار می باشد که موفقیت قطعی این برنام هها منوط به
اجرای کامل آن خواهد بود.
واژ ههای کلیدی: مدیریت و برنام هریزی محی طزیس ت، حفظ محی طزیست،
برنامه چهارم توسعه
انسان و محیط زیست
63
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مقدمه
در دنیای امروز ، مدیریت یک علم تلقی م یگردد که متناسب با پیشرفت
دانش بشری نیازمند به فناور یهای نوین در این رشته م یباشد. قرن حاضر
قرنی است که بشر در جهت یافتن به ناشناخت ههای کره ارض و سماوات
هر چه بیشتر تلاش م ینماید. تلاش بیشتر به معنای توسعه یافتگی است
و لازمه توسعه یافتگی استفاده از منابع خدادادی است. بدیهی است در
صورتی که این منابع آگاهانه و بر اساس مفاهیم توسعه پایدار انجام نپذیر د،
.] نتیج های جز اضمحلال این منابع به دنبال نخواهد داشت ] 5
از زمانی که کشورهای جها ن، توسعه و پیشرفت را هدف اساسی خود
قرار دادن د، برنامه ریزی به عنوان یک فن برای نیل به اهداف جلو هگر
شد تا بتواند کوش شها و فعالی تهای توسعه را هماهنگ با محیط زیست
جه تدهی نماید ، به نحویک‌ه استفاده بهینه و مطلوب از محیط زیست در
جهت توسعه اقتصادی برنامه اجتماعی و فرهنگی و در نتیجه تداوم حیات
در پهنه سرزمین کشور که همان توسعه پایدار و حفظ محیط زیست اس ت،
.] حاصل گردد ] 1
توسعه کشورها براساس برنام هریزی کوتاه مدت و بلن دمدت صورت
م یگیرد. برنامه ریز یها بر اساس آرما نها ، توانای یها، امکانات و شرایط
محیطی حاکم بر کشور صورت م یپذیرد. چشم انداز توسع ه، نگرش بلن دمدت
و راهبردی مورد نظر کشور را برای توسعه نشان م یدهد و برنام ههای میان
مدت توسعه که عمدتاً پنج ساله هستن د، اهداف مرحل های را برای رسیدن به
.] چشم انداز توسعه تدوین می نمایند ] 6
این برنامه ها نیز به اقتضای شرایط سیاسی هر کشور، شکل و مفهوم
خاصی به خود گرفتند و در پرتو آنها، کشورها به موفقیت هایی نائل گشتند.
اوج توجه به مفهوم و نقش برنامه ریزی به قرن بیستم باز م یگردد، چنانچه
ما بیش از هر زمان دیگر شاهد تأکید و اتفاق نظر در کاربرد برنامه ریزی
در تصمیمات کلان ملی و بی نالمللی در همه سطوح م یباشیم. به تعبیری
دیگ ر، بشریت امروزه توانسته است از طریق برنامه ریز ی، شریان اداره اموال،
زندگی و آینده خود را در دست گیرد.
از آنجایی که یک برنامه متعلق به یک دوره زمانی و مکان خاص
می باشد ، لذا توجه به شرایط و ویژگ یهای محیطی و بالاخص محیط زیست
ضروری به نظر م یرسد. به نحوی که هر گونه تغییر در شرایط زیس تمحیطی
م یتواند تأثیر مستقیمی بر زندگی انسا نها داشته باش د، به همین دلیل نیز
.] هر روز نقش محیط زیست در برنام ههای توسعه پررن گتر م یگردد ] 2
بدون تردید لحاظ نمودن محیط زیست همانند سیاس تهای اقتصادی،
انسان و محیط زیست
64
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
فرهنگی و اجتماعی نیازمند شناخت جام ع، علمی و کاربردی کردن آن از
طریق تدوین برنام هه ا، مقررات و خصوصاً برانگیختن احساسات عمومی
مردم در دفاع از آن م یباشد. از اینرو ضروری است که در برنام ههای توسعه
کشورها زمینه حفاظت از محیط زیست و همچنین ایجاد محی طهای مناسب
.] زندگی برای انسان ها به صورت پایدار پی شبینی گردد ] 3
خوشبختانه در چند سال اخیر ، برنام هریزان و متولیان امور اجرایی و قانونی
کشور ما توجه ویژ های به این مسئله اساسی مبذول داشته اند که خود
ناشی از افزایش سطح آگاهی عمومی )اعم از مردم و مسئولی ن( به این
مقوله م یباشد. اما علیرغم چنین تحرک و تحولی در فرآیند تدوین قواعد
برنام های زیس تمحیطی که با گذشت زمان و به تبع الزامات مل ی، منطقه ای
و بین المللی در قانون برنامه چهارم توسعه بارزتر و سامان یافت هتر شده اس ت،
باید اذعان داشت که تا دستیابی به وضعیت مطلوب راهی طولانی و پر فراز
و نشیب در پیش رو می باشد که امید است با مهیا شدن بسترهای مناسب
.] شاهد ایجاد شرایط اید هآل و مطلوب باشیم ] 1
برنامه چهارم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی
چهارمین برنامه توسعه که از سا لهای 1384 الی 1388 تصویب شده
حاوی 161 ماد ه، 34 تبصره و 9 ضمیمه می باشد. قانون برنامه چهارم
دارای 6 بخش عمده است که بیانگر محورهای اصل برنامه هستند و 15
فصل ذیل آنها م یباشد. بخش یا محور دوم قانون برنامه تحت عنوان
مبین اهمیت » حفظ محی طزیست، آمایش سرزمین و توازن منطق های «
محیط زیست و آمایش سرزمین در برنامه چهارم می باشد که در این بخ ش،
فصل پنجم به حفظ محیط زیست اختصاص یافته است. این فصل در
برگیرنده 14 ماده و یک تبصره ) از ماده 58 الی 71 ( می باشد و از آنجایی
که ماده 71 صرفاً تنفیذ دو ماده از قانون برنامه سوم )ماده 105 و بند ج ماده
104 ( می باش د، لذا تعداد موارد اصلی قانون برنامه چهارم در زمینه حفظ
محیط زیست به 15 ماده می رس د، ضمن آنکه مواد دیگر نیز در همین قانون
به محیط زیست ارتباط پیدا میک‌ند که در برخی موارد اهمیت آنها کمتر از
مواد فصل پنجم نمی باشد.
در نتیجه برنامه چهارم توسعه کشور در زمینه حفظ محی طزیست هم از
جهت کیفی و هم از جهت تبیین سیاس تهای کلان زیس تمحیطی حاکم
بر آن نسبت به برنامه سوم توسعه و به تبع اولی نسبت به دو برنامه قبل
نیز رشد چشمگیری داشته است. هر چند که در عین حال دارای ایرادات و
اشکالاتی نیز می باشد.
به طور کل ی، جدول ) 1( مقایسه تعداد مواد و تبصر ههای مرتبط به محی طزیست
در برنام ههای توسع های پس از انقلاب اسلامی را بیان م ینماید.
قابل ذکر است، سیاس تهای کلی در زمینه آمای ش، امور زیس تمحیطی
و توسعه پایدار کشور به قرار ذیل می باشد:
•" پایدار سازی فرآیند توسعه با تکیه بر حفاظت از محیط زیست و بهره برداری
بهینه از منابع
•" تحقق توسعه پایدار مبتنی بر دانایی در عرص ههای اجتماع ی، فرهنگی
و زیس تمحیطی کشور به نحوی که ضمن ارتقاء کیفیت زندگ ی، حقوق
نس لهای کنونی و آینده نیز محفوظ بماند.
•" آمایش سرزمین بر مبنای مزی تهای نسبی مناطق به نحوی که هر ایرانی
به منطقه ای که در آن با عزت و آرامش زندگی میک‌ند، افتخار کند.
•" شناخت عناصر فرهنگ و هنر تمدن اسلامی ایران به عنوان عناصر
هویت ملی و بهره گیری از مزی تهای تاریخ ی، فرهنگی مناطق مختلف
کشور برای مشارکت فعال مناطق در توسعه پایدار
•" سازماندهی فضایی ملی، ایجاد تعادل منطق های و تقویت نقش منطقه ای
کشور با بهر هگیری از قابلی تها و مزی تهای اجتماع ی، فرهنگ ی، اقتصادی
و طبیعی سرزمین با هدف ارتقاء جایگاه بی نالمللی کشور
بررسی قوانین برنامه چهارم توسعه در رابطه با
محی طزیست
هما نطور که ذکر گردید ، قانون برنامه چهارم توسعه از لحاظ توجه به
موضوعات زیست محیطی یک نقطه عطفی محسوب م یشود. چنانچه
فصلی با عنوان محیط زیست و آمایش سرزمین تدوین گشته که جنبه
کیفی مسئله م یباشد و از لحاظ کمی نیز اختصاص 15 ماده خاص از
قانون برنامه چهارم به مقوله محی طزیست و تأکید بر ضرورت رعایت
ملاحظات زیس تمحیطی در 14 ماده دیگر را باید مد نظر قرار داشت.
از همین رو برنامه مذکور را م یتوان دستاورد ارزشمندی در جهت تحقق
اهداف حفاظت و حمایت از محیط زیست و حرکت به سمت توسعه پایدار
به شمار آورد.
به طور کل ی، بخش های مرتبط با مسائل زیس تمحیطی در برنامه چهارم
توسعه به شرح ذیل می باشد:
)32، 31 ، 14، • بخش رشد اقتصادی و مسائل توسعه ای )مواد 9
)20 ، • بخش انرژی و آب )مواد 17
) • بخش نوسازی دولت و ارتقاء اثربخشی حاکمیت )ماده 135
•" بخش مربوط به حفظ محیط زیست ، آمایش سرزمین و توازن منطقه ای
) )شامل 14 ماده بوده از ماده 58 الی 71
جدول ) 2( قوانین زیست محیطی در برنامه چهارم توسعه کشور را ارائه
می نماید.
انسان و محیط زیست
65
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
بحث و نتیج هگیری
برنامه چهارم توسعه که در حال حاضر ناظر بر برنام ههای اجرایی کشور
می باشد، نسبت به برنامه سوم و دوم توسعه از لحاظ کیفی و کمی و هم
از جهت تبیین سیاس تهای کلان زیس تمحیطی ارتقاء یافته که نسبت به
آنچه که در حیطه برنام هریزی در کشور موجود نبود خود بسی سیر صعودی
و نقطه قوت تلقی م یگردد. در قانون برنامه چهارم توسعه طرح دیدگا هها
و سیاس تهای مبتنی بر تفکر زیست محیطی مانند اقتصاد محیط زیست
گامی خردمندانه و پرمعنا به شمار م یرود. از نگاه ارقام نیز هما نطور
که ذکر گردید، یک بخش از برنامه چهارم توسعه )فصل پنجم( به حفظ
محیط زیست اشاره دارد که شامل 15 ماده و یک تبصره می باشد که مستقیماً
به مسائل زیست محیطی و بالغ بر 14 ماده نیز در همین مورد پرداخته اس ت،
از همین رو برنامه چهارم توسعه را می توان دستاورد ارزشمندی در جهت
تحقق اهداف حفاظت محی طزیست و حرکت به سوی توسعه پایدار به شمار
آورد که خود نقطه قوت محسوب م یگردد.
با توجه به موارد ذکر شده م یتوان چنین نتیجه گرفت که از یک طرف
در برنامه چهارم حرکت امیدوارکنند های آغاز گردیده و موضوعاتی همچون
آگا هسازی و تنویر افکار عمومی، نقش آموزش زیس تمحیطی در هدایت
گروه های اثر گذا ر، محاسبه ارز شهای اقتصادی منابع زیس تمحیطی در
حسا بهای ملی کشور، تشکیل صندوق ملی محیط زیست و اجرای برنامه
مدیریت سبز به ویژه اعمال آن جهت نهادینه کردن دولت سبز به عنوان
مفاهیمی ارزشمند و زیربنایی در حوزه امور حاکمیتی نظام قرار گرفته که
نشا ندهنده جایگاه قابل قبول محیط زیست در نظام برنامه ریزی کشور
می باشد و از طرفی دیگر باید اذعان نمود که در زمینه حفظ محیط زیست
طبیعی و جلوگیری از تخریب منابع با ارزش و محدود ههای حساس
وآسیب پذیر مانند سواحل دریای خزر و یا مدیریت چرای مراتع و پوشش
.] کامل حفاظتی در جنگ لهای کشور هنوز نگرانی به قوت خود باقی است ] 1
در قانون برنامه چهارم با یک طیف وسیع و گسترده از قواعد و احکام
متفاوت روبه رو بوده که از اعتبار برابری برخوردار نبوده که اساسا جنبه
سیاس تگذاری و راهبری نداشته و در کنار مقرراتی که از جهت استراتژیک
نقش بسیار مؤثر و تعیینک‌ننده در آینده محیط زیست کشور داشته، قرار
گرفته است که خود نقطه ضعف محسوب م یشود.
یکی دیگر از مواردی که می توان به آن اشاره نمود، تنفیذ و تداوم مواد
قانون برنامه سوم است که بدون هیچ گونه تغییر می باشد. در خصوص موارد
زیس تمحیطی نیز 7 ماده وبند از مواد قانون برنامه سوم عیناً تنفیذ گردیده
است. ضمن آنکه تعدادی از مواد دیگر نیز با تغییراتی تکرار شده است.
روند شکلی مذکور که در محتوای برنامه چهارم نیز مشهود است ، بیانگر
نگرش یکسان برنامه ریزان به دو برنامه سوم و چهارم توسعه می باشد. به
بیان دیگر، دیدگ اه ها و استراتژی دولت و تدوینک‌نندگان برنامه عل یرغم
زمین ههایی که قبل از شروع کار و تشکیل کمیته های برنام هریزی ایجاد
گردیده و اعلام شده بود در برنامه چهارم چندان تغییری نکرده است.
با بررس یهای انجام شده ، در قانون برنامه چهارم توسعه نقاط ضعف و
تهدیدهای اجرایی در جهت توسعه پایدار وجود داشته که در جدول ) 3( به
آنها اشاره شده است.
پیشنهادها
باتوجه به این که در برنامه های سوم و چهارم توسعه مسائل زیس تمحیطی
لحاظ گردیده است ، ولیکن خود به تنهایی کافی نبوده و جهت رفع
چال شهای نامبرده می توان به اقدامات ذیل اشاره نمود:
1 در برنامه آتی ) قانون برنامه پنجم توسع ه( م یبایست یکی از محورهای
اصلی به برنامه محی طزیست اختصاص داده شود به این معنا که در تمام
جدول شماره 1. مقایسه تعداد مواد و تبصر ههای مرتبط با محی طزیست در برنامه های توسعه ای پس از انقلاب
قانون برنامه توسعه
برنامه اول توسعه
برنامه دوم توسعه
برنامه سوم توسعه
برنامه چهارم توسعه
سال
1372 -1368
1378 -1374
1383 -1379
1388 -1384
مواد و تبصر ههای مرتبط با محی طزیست
تبصره 13
83 ، 82 ، تبصر ههای 81
134، 105 ، مواد 104
15 ماده در خصوص حفظ محیط زیست -
14 ماده مرتبط با مسائل محیط زیست -
انسان و محیط زیست
66
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
5 استفاده از اهرم های مالیاتی و مشابه آن برای حفاظت محیط زیست
6 تخصیص درصدی از اعتبارات هر دستگاه و سازمانی جهت حفظ
ومدیریت محیط زیست
7 اصلاح ساختار سازمان حفاظت محی طزیست و توانمند سازی آن
8 مسئله تنویر افکار عمومی و جلب مشارکت مردم و نهادهای غیردولتی
در قالب یک سیاست گذاری مستقل به صورت قوانین دائمی درآید.
9 اجرا و اعمال قوانین و مقررات زیس تمحیطی
10 به تصویب رساندن برنام ههای بلند مدت توسعه پایدار
11 ارزیابی زیس تمحیطی طرح ها و پروژ ههای بزرگ عمرانی به شکل
قانون ملی ارزیابی زیست محیطی درآید.
مراحل و موادی که مسیر توسعه در برنامه ترسیم م یشو د، ملاحظات و
اهداف حفاظت و حمایت از محیط زیست نیز به موازات آن تبین و تعیین
گردد.
در برنامه آتی » فرهنگی « 2 اضافه نمودن کلمه توسعه پایدار بعد از واژه
بیانگر روح حاکم بر سیاس تهای کلان و اجرایی خواهد بود که در قالب
برنام ههای توسع های تجلی می یابد.
3 به موارد و مسائل مهم زیس تمحیطی که در در برنام ههای گذشته کمتر
توجه شده بو د، بیشتر مورد توجه و اهمیت قرار گیرد.
4 به مسائلی از قبیل اقتصاد محیط زیس ت، ساما ندهی دریای خز ر، مناطق
حساس و آسیب پذی ر، منابع آبی کشور بیشتر مورد توجه قرار گیرد و قوانین
مرتبط با آنها نیز اعمال گردد.
جدول شماره 3. ضعف، قوت و تهدیدهای اجرایی در جهت توسعه پایدار در برنامه چهارم توسعه
نقاط ضعف
- فقدان دستورالعمل مصوب در مورد روند چگونگی اجرای پروژ ههایی که
ارزیابی آنها الزامی اعلام شده است.
- عدم تصویب ساختار اجرا و چگونگی نظارت ارزیابی و مدیری تهای
زیس تمحیطی
- ضعف در اجرای قوانین و مقررات زیس تمحیطی
- ضعف در هماهنگی دستگا هها
- جریم ههای زیست محیطی در سطحی چنان پایین وضع شده که برای
جلوگیری از تخلفات کافی نیست.
- ضعف در تدوین برنام ههای آموز شهای زیس تمحیطی در سطح کشور
- عدم توجه به فن آور یهای زیس تمحیطی در صنعت
- عدم وجود برنامه ریزی و چشم انداز بلند مدت در فعالی تهای بخش
محیط زیست کشور
تهدیدها
- عدم تعریف شاخص های توسعه پایدار در بخ شهای مختلف
برنامه
- نهادینه نشدن مشارکت های مردمی در برنامه ریز ی، تصمی مگیری
و اجرا
- عدم کفایت آیین نام ههای مربوط به قوانینی که در جهت توسعه
پایدار تصویب شده اند.
در زمینه )R&D( - عدم بسترسازی مناسب ، آموز ش، تحقیق و توسعه
مسائل زیس تمحیطی
- عدم پایش اثرات زیست محیطی پروژ ههای بزرگ در بخ شهای
مختلف کشور
- عدم کفایت برنام ههای فرهنگ سازی برای مدیران به منظور
همراهی با مفاهیم پایداری در برنام ههای مختلف توسعه
انسان و محیط زیست
67
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
] جدول شماره 2. قوانین زیس تمحیطی در برنامه چهارم توسعه کشور ] 4
ماده
ردیف 8 بند ب ماده 14
بند ه ماده 17
20
بند د ماده 30
32
بند ه ماده 34
36
بند ج ماده 43
58
59
60
بند الف ماده 61
بند ب ماده 61
بندج ماده 61
بند الف ماده 62
موضوع
به شرکت ملی نفت ایران اجازه داده می شود در صورت رعایت اصول و شرایطی از جمله رعایت اصول و شرایطی از جمله رعایت
مقررات و ملاحظات زیست محیطی اقدام به تولید اضافی نماید.
دولت مکلف است منابع آب کشور را در زمینه عرضه و تقاضا با نگرش توسعه پایدار برنام هریزی و با توجیه زیس تمحیطی
مدیریت نماید.
)121، 122 ، )تنفیذ مواد 134
- دولت موظف است به منظورحفاظت از محیط زیست و صرف هجویی و منطقی کردن انرژی اقداماتی انجام دهند.
- وزارت نفت مجاز به صدور مجوز احداث پالایشگاه و واحدهای تولیدی وابسته در صورت توجیه زیست محیطی می باشد.
- صدور هر گونه مجوز بهر هبرداری از منابع آب سطحی یا زیرزمینی برای مصارف مختلف منوط به اجرای تأسیسات جمع آوری
فاضلا ب، تصفیه و دفع بهداشتی پساب است.
دولت موظف است به منظور افزایش کارآمدی و اثربخشی طر حها و پروژ ههای سرمای هگذاری ساز و کار آنها را بر اساس توجیه
زیست محیطی انجام نماید.
اعتبارات طرح های تملک دارایی های سرمای های صرفاً بر اساس گزار شهای توجیهی زیست محیطی و... تأ یید م یشود.
دولت موظف است به سیاست گذاری ، برنامه ریزی و نظارت براموری چون حفاظت از محیط زیست و تعیین حری مها و پهنه بندی
نواحی ساحلی و بی نالمللی شده است.
) )تنفیذ ماده 114
مجاز نبودن صدور کلیه اقلام دامی یا نباتی که جنبه حفاظت محیط زیست داشته باشند.
بهر هبرداری از ظرفی تهای محیط زیست براساس دان ش، فناوری و مهارت پیشگیری کنترل از تبعات منفی بهر هبرداری غیرعملی
می باشد.
دولت موظف شده هماهنگی بین دستگاه های ذیربط به امور تنوع زیستی را جهت تسریع اجرای برنامه عمل ایجاد نماید.
سازمان مدیریت مکلف شده با همکاری سازمان محیط زیست و سایر دستگا ههای مربوطه ارز شهای اقتصادی منابع طبیعی و
زیس تمحیطی و هزین ههای ناشی از آلودگی و تخریب محیط زیست را محاسبه نمایند.
دولت موظف شده جهت آموزش های عمومی و تخصصی محیط زیس ت، حمایت از سرمای هگذاری در بخش محی طزیست و منابع
طبیعی و ایجاد ساختارهای مناسب جهت فعالی تهای زیست محیطی تنظیم و برقرار نماید.
دولت مکلف است طرح خود اظهاری برای پایش منابع آلودهک‌ننده را آغاز نماید. کلیه واحدهای تولیدی ، خدماتی و زیربنایی باید
بر اساس دستورالعمل سازمان حفاظت محیط زیست نسبت به نمونه برداری و انداز هگیری آلودگ یها و تخری بهای خود اقدام و
نتیجه را به سازمان مذکور ارائه دهند.
دولت مکلف شده استفاده از کود کمپوست و مبارزه بیولوژیک را جایگزین مصرف سموم دفع آفات نباتی و کودهای شیمیایی نماید.
دولت مکلف به ارائه برنامه مدیریت پسماندهای کشور شده و مرحله اول در سه استان گلستا ن، گیلان و مازندران اجرا م یگردد.
دولت مکلف به کاهش آلودگی هوای هشت شهر آلوده )تهرا ن، اهواز ، ارا ک، تبری ز، مشه د، شیرا ز، کرج و اصفها ن( در طول
برنامه شده است.
انسان و محیط زیست
68
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
ادامه جدول شماره 2. قوانین زیس تمحیطی در برنامه چهارم توسعه کشور
ماده
بند ب ماده 62
63
بند الف ماده 64
بند ب ماده 64
65
66
بند الف ماده 67
بند ب ماده 67
بند الف ماده 68
بند ب ماده 68
بند ج ماده 68
69
70
71
ردیف 3 بند )الف(
ماده 72
ردیف 9 بند )الف( ماده 135
بند الف ماده 140
موضوع
دولت مکلف به ارائه تمهیداتی جهت از رده خارج کردن خودروها و موتورسیکل تهای فرسوده شده است.
دولت موظف به تدوین طرح جامع ساماندهی سواحل با اولویت دریای خزر تا پایان سال اول برنامه شده است.
سازمان محیط زیست مکلف به ارتقاء آگاهی های عمومی جهت دستیابی به توسعه پایدار شده است.
سازمان محیط زیست مکلف به ایجاد نظام اطلاعات زیس تمحیطی کشور جهت پای ش، اطلا عرسانی و ارزیابی زیس تمحیطی
شده است.
دولت مکلف به تدوین اصول توسعه پایدار خصوصاً در الگوهای تولی د، مصرف و بهینه سازی شده است.
کلیه دستگاه های اجرای ی، مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی موظف به اعمال سیاس تهای زیست محیطی در راستای
برنامه مدیریت سبز گردیده اند.
بحث برنامه مدیریت زیست بومی از زیست بوم های حساس به ویژه دریاچه ارومیه شده است.
دولت مکلف به جلوگیری از شکار بی رویه و نابودی تنوع زیستی شده است.
دولت موظف به اجرای طرح حفاظ ت، احی ا، بازسازی ذخایر، رفع آلودگی و بهره برداری پایدار از محیط های دریایی شده است.
به دولت اجازه تشکیل صندوق ملی محیط زیست جهت حمایت و جلوگیری از واحدهای آلاینده و مخرب محیط زیست داده
شده است.
وزارت جهاد کشاورزی موظف به ممیزی و تفکیک منابع ملی و دولتی از مستثنیات و اشخاص شده است.
دولت مکلف به تنظیم و اجرای برنامه حف ظ، احی ا، اصلا ح، توسعه و بهر هبرداری از منابع طبیعی تجدید شونده با اولوی تهای در
نظرگرفته شده است.
دولت مکلف به اجرای طرح های مدیریت مراتع و حفظ ذخایر ژنتیکی دا مها شده است.
)105 ، )تنفیذ مواد 104
- واحدهای تولیدی موظف به تطبیق مشخصات فنی خود با ضوابط زیس تمحیطی می باشند.
- کلیه طرح ها و پروژه های بزرگ تولیدی و خدماتی قبل از اجرا موظف به انجام ارزیابی زیست محیط بوده و رعایت نتایج ارزیابی
توسط مجریان طر حها و پروژ هها الزامی است.
دولت در سطح کلان مکلف به توزیع مناسب جمعیت و فعالی تها در عرصه هائی که به لحاظ حفاظت از منابع طبیعی و
محیط زیست دارای موقعیت ویژه می باشن د، شده است.
حفظ محی طزیست و حفاظت از منابع طبیعی در حوزه امور حاکمیتی دولت تعریف شده است.
های زیس تمحیطی NGO به دولت اجازه داده شده جهت استفاده از فرص تها و منابع ملی کمک به ایجا د، توسعه و قانونمندی
نماید.
منابع
تجزیه و تحلیل جایگاه محی طزیست در « ،) 1 . آزادبخت، ب یتا، ) 1384
سیاس تهای کلان و قوانین برنام های کشور از زمان شک لگیری
،» برنام ههای 5 ساله و ارائه سیاس تهای بلن دمدت حفاظت محی طزیست
پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد
علوم و تحقیقات
،» جایگاه محیط زیست در برنامه ریزی ملی کشور « ، 2 . بهرا مپور، فرنوش
1383 (، پنجمین همایش دو سالانه انجمن متخصصان محیط زیست ایران، (
چال شهای ملی و فراملی محیط زیست و برنامه چهارم توسعه
قواعد و مفاهیم ناظر بر جنب ههای حقوقی « ،) 3 . دبیری، فرهاد، ) 1383
پنجمین همایش دوسالانه ،» زیست محیطی برنام ههای سوم و چهارم توسعه
انجمن متخصصان محی طزیست ایران، چالش های ملی و فراملی محیط زیست
و برنامه چهارم توسعه
قانون برنامه چهارم « ،) 4 . سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، ) 1383
انتشارات ،» توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران
سازمان مدیریت و برنامه ریزی
چال شهای مدیریت سبز « ، 5 . عباسپور، مجید و خدیوی، سمیرا، 1385
ششمین همایش دوسالانه انجمن متخصصان ،» در توسعه پایدار کشور
محیط زیست ایران، چشم انداز نوین مدیریت توسعه پایدار کشور
،» ارزیابی زیس تمحیطی، راه هدایت توسعه پایدار « ، 6. مکنون، رضا، 1383
پنجمین همایش دوسالانه انجمن متخصصان محی طزیست ایران، چال شهای
ملی و فراملی محیط زیست و برنامه چهارم توسعه

آزادبخت، ب یتا، ) 1384
سیاس تهای کلان و قوانین برنام های کشور از زمان شک لگیری
،» برنام ههای 5 ساله و ارائه سیاس تهای بلن دمدت حفاظت محی طزیست
پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد
علوم و تحقیقات
،» جایگاه محیط زیست در برنامه ریزی ملی کشور « ، 2 . بهرا مپور، فرنوش
1383 (، پنجمین همایش دو سالانه انجمن متخصصان محیط زیست ایران، (
چال شهای ملی و فراملی محیط زیست و برنامه چهارم توسعه
قواعد و مفاهیم ناظر بر جنب ههای حقوقی « ،) 3 . دبیری، فرهاد، ) 1383
پنجمین همایش دوسالانه ،» زیست محیطی برنام ههای سوم و چهارم توسعه
انجمن متخصصان محی طزیست ایران، چالش های ملی و فراملی محیط زیست
و برنامه چهارم توسعه
قانون برنامه چهارم « ،) 4 . سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، ) 1383
انتشارات ،» توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران
سازمان مدیریت و برنامه ریزی
چال شهای مدیریت سبز « ، 5 . عباسپور، مجید و خدیوی، سمیرا، 1385
ششمین همایش دوسالانه انجمن متخصصان ،» در توسعه پایدار کشور
محیط زیست ایران، چشم انداز نوین مدیریت توسعه پایدار کشور
،» ارزیابی زیس تمحیطی، راه هدایت توسعه پایدار « ، 6. مکنون، رضا، 1383
پنجمین همایش دوسالانه انجمن متخصصان محی طزیست ایران، چال شهای
ملی و فراملی محیط زیست و برنامه چهارم توسعه