ارتقای سلامت جسمی روانی شهروندان با طراحی محیط و منظر شهری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز

2 استادیار گروه معماری، دانشگاه شهید رجایی

چکیده

بحران سلامت و عدم ایمنی محیطی در ابعاد جسمی و روانی، فضاهای
شهری ومسکونی معاصر را تهدید م یکند. فقدان ایمنی شهروندان
در مقابل تصادفات، عدم امنیت در فضاهای شهری و سکونتی، انزو ا،
افسردگی و گسست اجتماعی در محلات شهری و نیز وابستگی مفرط
شهروندان به اتومبیل و ک متحرکی در اقشار مختلف از بیمار یهای مزمن
شهری و محیطی هستند. در چنین شرایطی اتخاذ رو کیر دهای نوین
برنامه ریزی و طراحی محیط برای ارتقای سلامت محیطی شهروندان
ضروری است. طراحی فضاهای باز و محلات شهری متناسب با آسایش
و سلامت شهروندان کیی از اهداف طراحی شهری پایدار به شمار م یرود
که در سا لهای اخیر- به ویژه در کشورهای توسعهی‌افته گسترش زیادی
داشته و ارائه راهنماها و معیارهای طراحی برای آسایش، سلامت و ایمنی
شهروندان از نتایج چنین رو کیردی بوده است. فرضیه این نوشتار آن است
که رو کیرد طراحی محلات شهری پایدار از طریق طراحی و ارتقای کیفیت
فضاهای شهری و نواحی مسکونی م یتواند به ارتقای سلامت عمومی
شهروندان منجر شود. بر این اساس طراحی فضاهای باز و سبز محل ی،
برنامه ریزی فضاهای شهری پیاد ه، ایجاد محلات متراکم با کاربر یهای
مختلط مسکونی و تجاری و اداری، اجرای طر حهای شهری میا نافزا در
فضاهای باز و ب لااستفاد ه، افزایش دسترسی فیز کیی و بصری ساکنان به
طبیعت از طریق طراحی طبیع تگر ا، ایجاد فرص تهای فرهنگی اجتماعی
و تجاری تفریحی در محله ، کاهش وابستگی زندگی شهری به اتومبیل
از طریق تجهیز محلات به خدمات عمومی نظیر مدارس محله ا ی، توسعه
شبکه حمل و نقل بین محلی و ارتقای کیفیت فضاهای جمعی در مراکز
محلی متناسب با گرو ههای جمعیتی استفاده کننده از راهبردهای پایدار برای
ارتقای سلامت و ایمنی عمومی در محیط شهری شناخته شده است. بدیهی
است که افزایش کارایی محیط و منظر شهری و استفاده بیشتر شهروندان
نیز به ترویج و گسترش فعالیت فیز کیی و حمل نقل غی رموتوری نیز کمک
خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها


انسان و محیط زیست
88
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
ارتقای سلامت جسمی روانی شهروندان با طراحی محیط و منظر
شهری
• محمد باقری، استادیار، گروه معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز
Azemati@yahoo.com • حمیدرضا عظمتی، استادیار، گروه معماری، دانشگاه شهید رجایی
چکیده
بحران سلامت و عدم ایمنی محیطی در ابعاد جسمی و روانی، فضاهای
شهری ومسکونی معاصر را تهدید م یکند. فقدان ایمنی شهروندان
در مقابل تصادفات، عدم امنیت در فضاهای شهری و سکونتی، انزو ا،
افسردگی و گسست اجتماعی در محلات شهری و نیز وابستگی مفرط
شهروندان به اتومبیل و ک متحرکی در اقشار مختلف از بیمار یهای مزمن
شهری و محیطی هستند. در چنین شرایطی اتخاذ رو کیر دهای نوین
برنامه ریزی و طراحی محیط برای ارتقای سلامت محیطی شهروندان
ضروری است. طراحی فضاهای باز و محلات شهری متناسب با آسایش
و سلامت شهروندان کیی از اهداف طراحی شهری پایدار به شمار م یرود
که در سا لهای اخیر- به ویژه در کشورهای توسعهی‌افته گسترش زیادی
داشته و ارائه راهنماها و معیارهای طراحی برای آسایش، سلامت و ایمنی
شهروندان از نتایج چنین رو کیردی بوده است. فرضیه این نوشتار آن است
که رو کیرد طراحی محلات شهری پایدار از طریق طراحی و ارتقای کیفیت
فضاهای شهری و نواحی مسکونی م یتواند به ارتقای سلامت عمومی
شهروندان منجر شود. بر این اساس طراحی فضاهای باز و سبز محل ی،
برنامه ریزی فضاهای شهری پیاد ه، ایجاد محلات متراکم با کاربر یهای
مختلط مسکونی و تجاری و اداری، اجرای طر حهای شهری میا نافزا در
فضاهای باز و ب لااستفاد ه، افزایش دسترسی فیز کیی و بصری ساکنان به
طبیعت از طریق طراحی طبیع تگر ا، ایجاد فرص تهای فرهنگی اجتماعی
و تجاری تفریحی در محله ، کاهش وابستگی زندگی شهری به اتومبیل
از طریق تجهیز محلات به خدمات عمومی نظیر مدارس محله ا ی، توسعه
شبکه حمل و نقل بین محلی و ارتقای کیفیت فضاهای جمعی در مراکز
محلی متناسب با گرو ههای جمعیتی استفاده کننده از راهبردهای پایدار برای
ارتقای سلامت و ایمنی عمومی در محیط شهری شناخته شده است. بدیهی
است که افزایش کارایی محیط و منظر شهری و استفاده بیشتر شهروندان
نیز به ترویج و گسترش فعالیت فیز کیی و حمل نقل غی رموتوری نیز کمک
خواهد کرد.
واژ ههای کلیدی: طراحی پایدار، اختلاط کاربر یها ، فضاهای پیاد همدار،
توسعه نوسن تگر ا، حمل و نقل عموم ی، سلامت و ایمنی
انسان و محیط زیست
89
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مقدمه
اهداف توسعه پایدار با گرایش مردم برای ارتقای سلامت عمومی آنان
ه مخوانی دارد. دردستور کار 21 سازما نملل برای توسعه پایدا ر، علاوه بر
عوامل محیط ی، اقتصادی، اجتماعی و جمعیت ی، مسئله سلامت نیز به طور
مستقل مورد توجه قرار گرفته است. توسعه پایدار شهری به معنای اجرای
اصول توسعه پایدار در مقیاس شهری به منظور ارتقای کیفیت زندگی
شهروندان است. اما توسعه بی رویه شهر ی، افزایش وسائل نقلیه و زوال
محیط زیست، اثرات زیانباری را بر ساختار محیطی کالبدی شهر و در
.]1 ، نتیجه سلامت جسمی روانی شهروندان وارد کرده است ] 2
فقدان ایمنی شهروندان در مقابل تصادفات، عدم امنیت در فضاهای
شهری و مسکونی، انزوا، افسردگی و گسست اجتماعی در محلات شهری
و نیز وابستگی مفرط شهروندان به اتومبیل و ک متحرکی در اقشار مختلف
از بیمار یهای مزمن شهری و محیطی هستند. عوامل خطرساز سلامت
محیطی نظیر خشم و جنون تراف کیی، ب یتفاوتی محیطی ، عدم تعلق به
محیط شهری و سکونت ی، اضطرا بها و استر سهای روزانه و تعجیل بی پایان
برای عبور از فضاهای نامطلوب شهری روح و روان افراد را در زندگی روزانه
آزرده ساخته و چرخه ای خطرناک از بیمار یهای شهری مزمن را شکل
م یدهند. به طور مثال بر اساس گزار شهای سازمان بهداشت جهانی
علیرغم شاخص های مطلوب سلامت فردی در ایران، شاخ صهای سلامت
محیطی نظیر تصادفات و فقدان ایمنی ضعیف است. بنابراین شناسایی
اثرات نامطلوب توسعه شهری و مسکن بر سلامت عمومی شهروندان و
ارتقای زندگی سالم شهری ضروری است. سازمان بهداشت جهانی برای
تأمین سلامت انسان علاوه بر ایمن سازی افراد در برابر بیمار یه ا، ارتقای
.] کیفیت محیط زندگی را تع یین کننده دانسته است ] 3
از نگاه سازمان بهداشت جهانی علاوه بر متغی رهای سن و جنس و وراث ت،
سبک زندگ ی، ساختار اجتماعی محل ی، محیط کار و سکونت فرد و وضعیت
عمومی اقتصادی اجتماعی فرهنگی و محیطی در تع یین وضعیت
سلامت افراد مؤثر است. کیفیت پا یین محیط شهری، آلودگی هوا، مدیریت
نامناسب ضایعات شهری، آلودگی صوتی و نیز اثرات زیانبار موا دشیمیایی
سمی و فلزات سنگین مانند سرب و جیوه م یتواند زندگی ساکنان کلانشهر
را تهدید کند. همچنین تأثیر طراحی و کیفیت بصری محیط شهر بر رفتار
مردم و سلامت روانی آنان در تحقیقات طراحان محیطی از جمله ویلیام
وای ت، اپلیار د، کوین لینچ والکساندر به اثبات رسیده است. فضاهای شهری
با کیفیت، بستر تعاملات اجتماعی و بروز مهار تها و توانای یهای فردی را
فراهم کرده و جاذب مردم و کار و حرف هها و حتی حیا توحش و پرندگان در
مقیاس های خرد و کلان فضاهای شهری هستند. از سوی دیگر فضاهای با
کیفیت پا یین وضعیت اجتماعی ضعیف و تنزل کیفیت محیطی و اقتصادی
را به دنبال دارند.
روش تحقیق
در سا لهای اخی ر، تخصصی شدن گرای شهای مختل ف، حوزه فعالی تهای
کالبدی در محیط شهری را از حوزه سلامت عمومی جدا کرده است. به طور
مثال امروزه کمتر متخصص حوزه سلامت به مسائل محیطی می اندیشد
و کمتر متخصص حوزه برنامه ریزی و طراحی محیطی به موضوع سلامت
عمومی جامعه نگاه عمقی دارد. در حالی که به نظر م یرسد استفاده از فصل
مشتر کهای تخصص سلامت با برنام هریزی و طراحی محیط م یتواند
ثمرات قابل توجهی داشته باشد. بر این اساس تحقیق حاضر تلاش کرده
است با اتخاذ یک نگاه میان رشت های، تحلیل عمی قتری از ارتباط بین
سلامت جسمی روانی شهروندان با طراحی محیط و منظر شهری به
دست دهد. به این منظور تحقیق مبتنی بر یک رو ششناسی تحلیلی و
انتقادی به بررسی و تحلیل محتوای متون تخصصی محیط و منظر شهری
از یکسو و سلامت محیطی از سوی دیگر پرداخته و تلاش میک‌ند به روش
استدلال منطقی فصل مشترک های دو حوزه را با زشناسی نماید. در این
ارتباط دو معیار کلی الف( نشاط و تعاملات اجتماعی در محیط شهری و ب(
نقش طبیعت شهری در سلامت شهروندان به این منظور مورد تحلیل قرار
گرفته است. نتیجه این رویکرد تبیین معیا رهای ارتق ادهنده سلامت جسمی
روانی شهر وندان به کمک طراحی در محیط و منظر شهری می باشد که
در پایان مقاله ارائه شد هاند.
طراحی محیط شهری، نشاط و تعامل اجتماعی
فضاهای عمومی نامطلوب و فاقد کیفیت اجتماعی کالبدی و خدمات
شهری مانند میادین بزرگ ب یکیفیت و با کارکرد صرفاً تراف کیی و فضاهای
فاقد تجهیزات و تسهیلات شهری به جامع هگریزی افراد منجر م یشود.
محرومیت ساکنان مناطق حاشی ه شهری از فضاهای جامع هپذیر و پاسخگو،
قابلیت اجتماع ی، تعامل و مشارکت محیطی شهروندان را با مشکل مواجه
سن، جنس و
عوامل وراثتی
وضعیت عمومی اجتماعی اقتصادی، فرهنگی و محیطی
وضعیت محیط کار و زندگی
اثرات اجتماعی و محلی
عوامل سبک زندگی فردی
تصویر شماره 1. عوامل مؤثر بر سلامت عمومی در محیط مصنوع
انسان و محیط زیست
90
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
ساختما نهای موجود پیرامون فضاهای شهری و برنامه ریزی و طراحی
کاربر یهای مختلط شهری علاوه بر پیشگیری و کاهش وقوع جرم در
ارتقای احساس ایمنی در فضاهای شهری تأثیر گذار است. بنابراین طراحی
محیطی در تأمین ایمنی، امنیت و سلامت عمومی شهروندان نقشی قابل
توجه دارد.
به اعتقاد متخصصان سلامت عمومی، عدم تحرک فیز کیی کافی م یتواند
به تشدید بیمار یهای قلبی، تنگی نفس، حمله قلبی، انواع دیاب ت، پوکی
استخوان ، افسردگی و حتی انواع سرطان منجر شود. با توجه به تسلط
اتومبیل در فضاهای عمومی شهر، امروزه بخش قابل توجه از مرگ و میر
و تصادفات متوجه پیاده است. همچنین تعداد تصادفات منجر به مرگ
با پیاد ههای کودک و کهنسال نسبت به دیگر گرو هها نیز هشدا ردهنده
است. فضاهای شهری اتومبیل مدار جاب هجایی گرو ههای آسیب پذیری
چون کودکان و معلولان جسمی را در شهر کاهش م یدهند. ک متحرکی
نسل کودک و نوجوان به دلیل کاهش استفاده از دوچرخه و پیاده روی
برای مدرسه رفتن و افت کیفیت زندگی کهنسالان و معلولان جسمی
در فضاهای پرمانع وخطرناک شهری از معضلات سلامت محیطی است.
در حالی که امروزه وابستگی به اتومبیل به عنوان الگوی سفر ب یتحرک،
فضاهای شهری را تحت تسلط خود قرار داده است، آفرینش فضاهای
شهری متناسب با فعالیت جسمانی مانند پیاده روی و دوچرخه سواری در
6[. طراحی محلات مسکونی ، ارتقای سلامت شهروندان مؤثرخواهد بود] 7
پیاد هگرا، مسیرهای ویژه دوچرخه و پیاده از مدرسه تا نواحی مسکونی و
مناسب سازی فضاهای شهری برای گرو ههایی چون کهنسالان و معلولان
جسمی از تدابیر گسترش زندگی پرتحرک و فعال شهری محسوب م یشود.
نحوه طراحی فضاهای باز شهری و هم جواری این فضاها با خدمات و
زیرساخ تهای محلی و سبک معماری مناظر بر کیفیت و کارایی این فضاها
تأثیر قطعی دارند.
طبیعت شهری و سلامت
توسعه شهری کنترل نشده، با کاربر یهای منطق هبندی شده کینواخت و
پراکنده همراه با زوال منابع طبیعی، اثرات نامطلوبی بر کارکرد سامان ههای
طبیعی مانند پوش شهای گیاه ی، درختان و شبکه آ بهای سطحی
و زیرزمینی و کیفیت هوای محدوده شهرها داشته و در نتیجه سلامت
اجتماعات انسانی را با خطر مواجه کرده است. تولید آلاین د ههای ناشی
از اتومبیل و زوال تدریجی منابع طبیعی مانند باغات و اراضی زراعی و
جنگ لزدایی و فرسایش خا کهای حاصل خیز نیز از آن جمله است. الگوی
کاربری اراضی شهری بر اساس وابستگی هرچه بیشتر به اتومبیل به تولید
مواد آلاینده مانند ذرات معلق جامد و دوده و فلزات سنگین مانند سرب و
می کند. در چنین شرایطی گسست اجتماعی و نبود شادابی و نشاط که
لازمه سلامت عمومی جامعه است این مناطق شهری را تهدید م یکند.
بررس یهای مقایسه ای نشان م یدهد که تصادفات خطرناک بیشتر در
فضاهای شهری با طراحی نامناسب رخ م یدهند . فضاهای شهری حاشیه
و حومه، قربانی فضاهای شهری متن و مرکزی شده و در نتیجه بیشترین
انزوا، گسست ، ناامنی ، عدم امنیت و عدم تعلق اجتماعی در فضاهای شهری
حاشیه دیده م یشود که نتیجه آن پا یین بودن نشاط و شادابی اجتماعی
و بروز نارضایتی و اغتشاش اجتماعی در این فضاهاست. در این فضاها
فرص تهای کمتری برای فعالی تهای فیز کیی مانند پیاده روی و حضور
در مراکز خرید پیاده و مسیرها و فضاهای ایمن دوچرخه و ورزش برای
کودکان و نوجوانان و بزرگسالان وجود دارد. این در حالی است که به اعتقاد
محققان علوم بهداشت محیطی بسیاری از بیمار یها مانند سرماخوردگ یها
حملات قلبی سرطان افسردگی و مرگ زو درس با ارتباطات اجتماعی
و خانوادگی و مذهبی ارتباط متقابل دارند. در این دیدگاه پیوندهای اجتماعی
ضعیف به اندازه سیگار چاقی فشار خون بالا یا عدم فعالیت فیز کیی
یا حتی بدتر از آنها برای سلامت انسان مضر است. پیون دهای اجتماعی
ضعیف نظیر عدم تعهد و مسئولی تپذیری اجتماعی و عدم عضویت در
گروه های داوطلبانه و خیریه در بروز رفتارهای زیانبار بر سلامت مانند
مصرف مشروبات الکلی و مواد مخدر، اختلالات روان ی، جنون ، اس یکزوفرن ی،
.] گرفتگی شریا نهای قل ب، تصادفات و حتی خودکشی مؤثر است ] 4
در واقع فضاهای شهری و عرص ههای اجتماعی نقطه شک لگیری
مرگ و زندگی « سرمایه اجتماعی محسوب می شود. جین ج کیوبز در کتاب
1961 مشاهده کرد که وقتی پ کیره بندی » شهرهای بزرگ آمر کیایی
محلات ارتباطات غیر رسمی بین ساکنان را به حداکثر می رساند میزان
وقوع جرم کاهش میی‌ابد. کودکان تحت نظارت بهتری قرار م یگیرند و
ومردم در ارتباط با محیط فیز کیی پیرامون خود علاقه و رضایت بیشتری
نشان می دهند. همچنین تحقیقات سالیوان و همکاران نشان داده است که
وجود فضاهای سبز کیی از شیو ههای افزایش ارتباطات غیررسمی و نشاط
اجتماعی در فضاهای محل های است ] 5[. به این ترتیب دسترسی به فضاهای
سبز و مشارکت در حفظ و نگهداشت آن فضا به شک لگیری مناسبات و
پیوند های اجتماعی قوی میان ساکنان و ارتقای سلامت روانی افراد کمک
کرده است. برخی از اصول طراحی فضاهای پیاده و سالم شهری با اصول
طراحی محیطی به منظور پیشگیری از وقوع جرم ه مخوانی دارند . به
عنوان مثال نو رپرداز یهای خیابان ی و تداوم مسی رهای پیاد ه در تقاط عهای
تراف کیی و ارتقای کیفی فضاهای عمومی شهر که در طراحی مسی رهای
پیاده مورد توجه است در ارتقای ایمنی فضاهای شهری نیز مؤثر است.
همچنین توجه به نکاتی چون طراحی معماری منظر و نوسازی و بهسازی
انسان و محیط زیست
91
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
دسترسی فیز کیی یا بصری به فضاهای باز و طبیعت همواره کیی از
معیارهای ارزیابی کیفیت ساختمان و مسکن محسوب م یشود. بر این
اساس اگر طرح معماری به استفاد هکنندگان امکان دسترسی به نور و تهویه
طبیعی داده و چشم انداز طبیعی و سبز مناسبی را در معرض دید و استفاده
قرار دهد در تأمین سلامت استفاده کنندگان مؤثر خواهد بود. پیوند و ترکیب
عناصر طبیعی مانند آب و پوشش گیاهی با ساختما نها و محیط مصنوع
اثرات مثبت روانی را بر استفاد هکنندگان دارد. به طور مثال وجود درختان در
فضاهای مجاور مجتم عهای مسکونی در کاهش میزان خشون تهای محلی
تأثی رگذار بوده است. همچنین وجود پنجر ههایی با چش مانداز به پوشش
گیاهی و فضای سبز در مقایسه با اراضی بایر کارکرد شناختی کودکان
کم درآمد را ارتقا داده است. محققی به نام اولریچ در پژوهشی پیشرفته
دریافته است که بهبود ی، بازسازی روحیه و نیاز به مراقب تهای بعد از عمل
بیماران، در شرایطی که اتاق بیمار پنجره ای رو به فضای سبز داشته باشد
در مقایسه با بیماری که پنجره ای رو به کی دیوار آجری داشته باشد بسیار
.]4 ، مطلو بتر و سری عتر است ] 9
صرف نظر از اثرات ورود نور طبیعی فضاهای باز به درون ساختما نها
که اهمیت نورگی رها وپنجره ها را در طراحی ساختمان نشان م یدهد اثرات
زیانبار نور مصنوعی نظیر نور تلوزیون و برخی لام پهای روشنایی نیز در
مطالعات مختلف به اثبات رسیده است. تحقیقات نشان م یدهند که سکونت
در برج های مسکونی به کاهش فعالی تهای فیز کیی و مشکلات رفتاری
منجر شده و بیماری های تنفسی کودکان را به دنبال دارد و به اختلالات
عصبی و انزوای اجتماعی منجر م یشود. لیندهیم وسیم دریافت هاند که
کودکان زیر 5 سال و مادران آنها بیش از دیگران تحت تأثیر اثرات منفی
زندگی در بر جهای مسکونی هستند درحالی که جوانان وکهنسالان ممکن
.] است زندگی در برج ها را راحت ارزیابی نمایند] 4
ضایعات نفتی و پالایشی منجر م یشود که در منابع اقلیمی و محیطی مانند
رود خان هها نفوذ م یکنند.
آلایند ههای یاد شده به تغ ییرات نامطلوب اقلیمی مانند زوال تدریجی
پوشش گیاهی در منطقه شهری منجر شده و به صورت غیرمستقیم بر
سلامت شهروندان اثرات منفی دارند. همچنین خروج موادشیمیایی مانند
اکسید نیتروژن و مونوکسیدکربن و هیدروکربو نها و مواد سمی رادی واکتیو
ناشی از اتومبی لها آلودگی هوا را در مراکز شهری بیشتر کرده و استفاده از
این فضاها را برای تعامل شهروندان با فضاهای طبیعی منتفی کرده است.
از اثرات کوتا همدت آلودگی هوای شهری التهاب مخاط دهان و گلو و
اختلال در کارکرد تنفس افراد گزارش شده است. تکرار و تداوم مواجهه با
هوای آلوده فضاهای شهری نیز در بلن دمدت به بیمار یهای ریوی برونشیت
مزمن اختلال تنفسی و تشدید بیمار یهای قلبی و حتی مرگ منجر
م یشود. این تأثیرات به حدی جدی است که در بسیاری موارد نه تنها حضور
فیز کیی و فعالیت در محیط شهری توصیه نم یشود بلکه فعالیت بیماران و
سالخوردگان و کودکان در فضای شهری برای آنان مخاطره انگیز ارزیابی
م یشود. همچنین آلودگی صوتی ناشی از اتومبی لها در فضاهای شهری
به کاهش کارایی در فضاهای مجاور و بروز برخی سردر دهای مزمن منجر
م یشود. همچنین برخی تحقیقات نشان م یدهند که کودکانی که در معرض
مواجهه با آلودگ یهای صوتی ) به ویژه ساکنان مجتم عهای مسکونی مجاور
بزرگرا هه ا( قرار م یگیرند از نظر رشد ذهنی و سلامت روانی با مشکلاتی
مواجه م یباشند. این در حالی است که فضاهای شهری طبیعت گرا، مانند
چشم اندا زه ا، مناظر و بوستا نهای شهری و محلی و همسایگی ، کمربن دها
و حوم ههای سب ز، فضاهای ورزشی و کوچه با غهای شهری همگی فرصتی
برای ارتباط شهروندان با طبیعت ایجاد کرده و بنابراین در سلامت آنان
.]2 ، تأثیری قطعی دارند] 8
فردر کی لاو اولمستد از معماران منظر در قرن نوزدهم، حضور در طبیعت
بکر و دیدن مناظر طبیعی را برای کاهش فشارهای روانی زندگی روزانه
شهروندان مطرح کرد. وی در طرح بوستان مرکزی نیویورک مسی رهای
مستقلی برای پیاده و سوار ههای تند وکند طراحی کرده و با ادغام بوستان
در مادر شهر، مشخصات بکر و نظم طبیعی بوستان را برای حفظ تضاد آن
با شهر به حال خود باقی گذارد. وجود چشم اندازهای طبیعی و درختان در
فضاهای شهری از جمله گذرهای پیاده و بوستا نها و با غهای شفابخش
م یتواند اثرات مفیدی بر آرامش روانی و تمدید قوای ذهنی شهروندان بر
جای نهد. این در حالی است که عواملی چون تراف کی سنگین به اختلال
در کارکرد ذهنی منجر م یشود و با افزایش ساعات رانندگی اختلال اعصاب
و بروز خشونت فیز کیی و مشاجرات لفظی و میزان تصادفات نیز زیادتر
.] م یشود ] 4
تصویر شماره 2. پیوند طبیعت با محیط انسانی شهر
انسان و محیط زیست
92
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
طراحی فضاهای جمعی در مقیاس محل ههای مسکونی می باشد که به دلیل
کنتر لپذیر بودن متغیرهای کالبدی و انسانی آ ن، م یتوان اثرات مداخلات
.]10 ، پیشنهادی را مورد سنجش و ارزیابی نیز قرار داد ] 11
از راهکارهای ارتقای سلامت جسمی و روانی از طریق برنامه ریزی و
طراحی موارد زیر قابل اشاره است:
1. فعالیت فیز کیی و پیاده روی الگویی از زندگی سالم شهری است که
وجود پیاده ر وه ا، پیاده را هه ا، مراکز و میادی ن خرید پیاده و مسیرهای
دوچرخه زمینه ساز بروز آن است.
2 . الگوهای نوین شهرسازی و طراحی محلات مسکونی مانند شهرسازی
نوین سنت گرایی نوین طبیعت گرای ی، طراحی براساس شبکه حمل
و نقل عمومی و طراحی محلات پیاده گرا از نگر شهای قابل توجه در
ارتقای سلامت عمومی محسوب م یشوند که بایستی متناسب با فضا و
زمان مورد توجه قرار گیرند. در مقیاس محلات مسکون ی، کیفیت مناظر
و چشم اندازها، وجود مغازه ها وخدمات زندگی روزمر ه، راحتی عاطفی
و روانی افراد از حضور در خیابان، تداوم معابر و شبک ههای پیاده
و سواره ، دسترسی سریع و آسان به مقاصد مختلف محلی و کیفیت
فضاهای پیاده از دستمای ههای طراحی برای ارتقای سلامت ساکنان
محسوب می شوند.
3 . الگوهای مختلط و متراکم کاربری اراضی منجر به ایجاد تنوع و تراکم
فعالی تها و افراد حاضر و فعال در فضاهای شهری م یشود. در این
ارتباط توجه به فضاهای گم شده و رها شده و ب لااستفاده در فواصل
توسع ههای پراکنده شهری مفید است. لازم است از منطقه بند یهای
مرسوم اداری تجاری مسکونی که فضاهایی فاقد مقیاس انسانی و
امروزه وجود ساختما نهای بیمار به ویژه در محی طهای کاری واداری
پدیده ای شایع و شناخته شده است. اصطلاح سندرم بیماری ساختمان
برای تشریح غیب تهای غی رضروری زیاد در میان ساکنان ساختما نهایی
که دارای کیفیت هوای کاملاً ضعیف هستند به کار رفته است. صرف نظر
از پیچیدگی ساختما نها و ب یتوجهی طراحی آن به مسائل آسایش جسمی
مانند حرارت و تهویه و نور خورشید و نظایر آن، منایع آلاینده محیط شهری
نظیر آلودگی صوت ی، آلودگی کارخانجات، دود مونوکسید و د یاکسیدکربن
و سرب تولیدی از اتومبی لها نیز م یتواند وارد ساختمان شود. البته با توجه
به مواجهه مداوم شهروندان با این آلایند هه ا، پدیده سازگاری محیطی
رخ می دهد و افراد با پذیرش ارادی یا غی رارادی بخشی از این آلایند هها
خود را با محیطی منطبق می کنند. اما بیماری خاص ساختمان زمانی رخ
م یدهد که تجمع حاد یا مزمنی از آلایند هها در هر نوع ساختمان از جمله
ساختما نهای مسکونی رخ م یدهد. علاوه بر دود سیگار و برخی اسباب
و اثاثیه منز ل، دستگا ههای فتوکپی ، صفحه نمایشگر تلوزیون و رایانه و
دیگر لوازم دیجیتالی نیز ممکن است به برو ز نشانگان ساختمان بیمار
منجر شوند. بنابر این طراحی مناسب ساختمان با توجه به معیارهای آسایش
فیز کیی انسان و تهویه مداوم هوای ساختمان، م یتواند شیوع علائم
بیماری ساختمان را کاهش دهد. همچنین دریافت نور مستقیم خورشید در
ساختمان و مسک ن، به ویژه در فضاهای زندگی روزانه م یتواند به بهداشت
محیط ساختمان کمک کند. نکته مهم دیگر آن است که علائم بیماری
در ساختما نهای با سیستم تهویه مطبوع بیشتر از ساختما نهای با تهویه
طبیعی دیده شده است.
پیشنهاد راهکار: بازیابی سلامت عمومی از طریق طراحی
محیط و منظر شهری
طراحی شهر و نواحی مسکونی زمانی م یتواند زمینه ساز سلامت جسمی
و روانی شهروندان باشد که بر اساس دیدگاهی ائتلافی و ک لگرا مرکب از
متخصصین سلامت و بهداشت محیطی از کیسو و برنامه ریزان شهری و
طراحان از سوی دیگر به انجام رسد . بر این اساس متخصصین بهداشت و
سلامت عمومی جامعه می توانند با شناسایی تأثیر محیط کالبدی بر سلامت
جسمی و روانی در گروه های مختلف اجتماعی پرداخته و نتایج تحقیقات
خود را در اختیار طراحان و برنامه ریزان شهری قرار دهند. برنامه ریزان
و طراحان شهری نیز لازم است در فرایند تصمی مسازی پیرامون شکل
محی طهای شهری کارگا ههای مشترکی را با متخصصان سلامت عمومی
از کیسو و متخصصان حمل و نقل شهری از سوی دیگر به انجام رسانند
تا فضاهای شهری پدید آمده زمینه ساز ارتقای سلامت جسمی و روانی
شهروندان باشند. یکی از الگوهای فضایی مناسب برای آزمون این دیدگاه ،
تصویر شماره 3. آفرینش فضای جمعی متناسب با ترجیحات و نیاز
جسمی روانی شهروندان
انسان و محیط زیست
93
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
جامعه گریز و ب یروح و نشاط ایجاد م یکنند پرهیز شود.
4 . توجه به موضوع امنیت و ایمنی د ر فضاهای شهری از طریق
نورپردازی خیابانی و برنامه ریزی تداوم زندگی در فضاهای باز در
ساعات خلوت مانند اواخر شب می تواند زمان حضور شهروندان را در
این فضاها تمدید و تضمین نماید.
5 . ارتقای تعاملات اجتماعی و فرهنگ همسایگی از طریق تدابیر طراحی
مناسب از قبیل کاشت گیاهان و درختان و طرح معماری منظر در حریم
بلافصل همسایگی واحدهای مسکونی در ارتقای نشاط و پیوندهای
اجتماعی مؤثر است.
6 . طراحی فضاهای عمومی و مدنی شهری که عرصه بروز افکار و
تعاملات مدنی و اجتماعی شهروندان بوده و از طریق جلب مشارک تهای
عمومی شهروندان علاوه بر کمک به اداره جامعه به سلامت و نشاط
و شادابی اجتماعی شهروندان نیز منجر می شوند.
7 . طراحی فضاهای مطلوب از نظر زیبای یشناسی و معماری و منظر
خیابانی که استفاده کنندگان از حضور در آن فضا حس عمومی مطلوبی
داشته و به تداوم حضور در آن تشویق شوند.
8 . طراحی مجتم عهای سکونتی در ارتباط با مظاهر طبیعت و انرژ یهای
تجدید پذیر که با تنوع و انعطاف پذیری کافی پذیرای حضور و فعالیت
گرو ههای مختلفی از ساکنان بوده وعرص ههای متنوع فعالیتی را در
اختیار افراد قرار دهد.
انسان و محیط زیست
94
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
منابع
1. UN-HABITAT, 1996 .The Habitat Agenda Goals and
Princi ples, 14-Commitments and the Gl bal Plan for
Action. Available at:
<http://www.unhabtat.org/declarations/documents/The_
Habitat_ Agenda.pdf
2. Tzoulas,K,James,p.Finding Links Between Biodiversity and
Human Health and Well-Being, School of Environment life
Science, University of Salford,England,Manchester,MS4W.
Available at: www.els.salford.ac.uk/urbannature/outputs/
papers/ Tzoulas_IPRC04.pdf
3. WHO, 1997. City Planning for health and sustainable devel
opment. European Sustainable Development and Health
Series 2.EUR/ICP/ POLC 06 03 05B.
4. Jackson L E.The relationship of urban design to
human health and cindition.Landscape And U ban
Planning.2003:64191-200. Available at:
<http://www.elsevier.com/locate/landurblan.
5. Sullivan W.C, Kuo F.E Depooter, S.F.The Fruit Of
Urban Nature,Vital Neighborhood Spaes. Environment and
Behavior.2004:36(5):678-700.
6. Badland, H.Schofield, G.Transport, urban design and
physical activity: an evidence-based update. Transport
Research Part D10 (2005)177-196.
7. Promoting Public Health through Smart Growth; 2005.
Available at: www.smartgrowth.bc.ca/downloads/SGBC_
Health%20Report%20 Final.pdf
8. DTLR, 2002. Improving urban parks play areas and open
space. Department of Transport Local Government and
Regions; London.
9. Morris, Nina .” Health, Well-Being and Open Space
Literature Review”, 2003. Available at:
<http: www. Www .openspace.eca.ac.uk/pdf/Health Well
being.pdf
10. Creating a Healthy Environment: The Impact of the Built
Environment on Public Health. Washington, DC: Sprawl
Watch Clearinghouse Monograph Series; 2001. Available
at: http://www.sprawlwatch.org. Accessed January 10,
2002.
11. Saelens B, Sallis JF, and Black JB, Chen D. Neighbor
hood-based differences in physical activity: an environ
ment scale evaluation. American Journal of Public Health
2003; 93(9):15521558.
انسان و محیط زیست
95
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
Improving citizen's health and well-being through
urban landscape design
Mohammad Bagheri, Faculty of Architecture & Urbanism, Tabriz Islamic Art University
Hamid Reza Azemati, Faculty of Civil Engineering, Shahid Rajaee University
Abstract
Current urbanization and settlement trends have
adverse psycho-physical impact on the safety,
health and well-being of the city dwellers. Crime,
lack of community, lack of physical activity and
dependence on motorized transportation serve as
examples of urban ills. Sustainable design strategies
in urban neighborhoods and open spaces can have
significant contribution to human physical health
and psychological well-being. The sustainable urban
design agenda and design criteria such as green and
quality open spaces, pedestrian areas, creating dense
neighborhoods with mix land uses and infill
development projects in derelict and lost spaces,
decreasing dependence on motorized transport
with public services such as community schools
and developing local public transport are of the
main strategies that can addressed the various
health and well-being contributions of different
urban habitats.
Key words: Sustainable design, mix land use,
pedestrian spaces, nontraditional development,
public transport, health and safety

انسان و محیط زیست
88
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
ارتقای سلامت جسمی روانی شهروندان با طراحی محیط و منظر
شهری
• محمد باقری، استادیار، گروه معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز
Azemati@yahoo.com • حمیدرضا عظمتی، استادیار، گروه معماری، دانشگاه شهید رجایی
چکیده
بحران سلامت و عدم ایمنی محیطی در ابعاد جسمی و روانی، فضاهای
شهری ومسکونی معاصر را تهدید م یکند. فقدان ایمنی شهروندان
در مقابل تصادفات، عدم امنیت در فضاهای شهری و سکونتی، انزو ا،
افسردگی و گسست اجتماعی در محلات شهری و نیز وابستگی مفرط
شهروندان به اتومبیل و ک متحرکی در اقشار مختلف از بیمار یهای مزمن
شهری و محیطی هستند. در چنین شرایطی اتخاذ رو کیر دهای نوین
برنامه ریزی و طراحی محیط برای ارتقای سلامت محیطی شهروندان
ضروری است. طراحی فضاهای باز و محلات شهری متناسب با آسایش
و سلامت شهروندان کیی از اهداف طراحی شهری پایدار به شمار م یرود
که در سا لهای اخیر- به ویژه در کشورهای توسعهی‌افته گسترش زیادی
داشته و ارائه راهنماها و معیارهای طراحی برای آسایش، سلامت و ایمنی
شهروندان از نتایج چنین رو کیردی بوده است. فرضیه این نوشتار آن است
که رو کیرد طراحی محلات شهری پایدار از طریق طراحی و ارتقای کیفیت
فضاهای شهری و نواحی مسکونی م یتواند به ارتقای سلامت عمومی
شهروندان منجر شود. بر این اساس طراحی فضاهای باز و سبز محل ی،
برنامه ریزی فضاهای شهری پیاد ه، ایجاد محلات متراکم با کاربر یهای
مختلط مسکونی و تجاری و اداری، اجرای طر حهای شهری میا نافزا در
فضاهای باز و ب لااستفاد ه، افزایش دسترسی فیز کیی و بصری ساکنان به
طبیعت از طریق طراحی طبیع تگر ا، ایجاد فرص تهای فرهنگی اجتماعی
و تجاری تفریحی در محله ، کاهش وابستگی زندگی شهری به اتومبیل
از طریق تجهیز محلات به خدمات عمومی نظیر مدارس محله ا ی، توسعه
شبکه حمل و نقل بین محلی و ارتقای کیفیت فضاهای جمعی در مراکز
محلی متناسب با گرو ههای جمعیتی استفاده کننده از راهبردهای پایدار برای
ارتقای سلامت و ایمنی عمومی در محیط شهری شناخته شده است. بدیهی
است که افزایش کارایی محیط و منظر شهری و استفاده بیشتر شهروندان
نیز به ترویج و گسترش فعالیت فیز کیی و حمل نقل غی رموتوری نیز کمک
خواهد کرد.
واژ ههای کلیدی: طراحی پایدار، اختلاط کاربر یها ، فضاهای پیاد همدار،
توسعه نوسن تگر ا، حمل و نقل عموم ی، سلامت و ایمنی
انسان و محیط زیست
89
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مقدمه
اهداف توسعه پایدار با گرایش مردم برای ارتقای سلامت عمومی آنان
ه مخوانی دارد. دردستور کار 21 سازما نملل برای توسعه پایدا ر، علاوه بر
عوامل محیط ی، اقتصادی، اجتماعی و جمعیت ی، مسئله سلامت نیز به طور
مستقل مورد توجه قرار گرفته است. توسعه پایدار شهری به معنای اجرای
اصول توسعه پایدار در مقیاس شهری به منظور ارتقای کیفیت زندگی
شهروندان است. اما توسعه بی رویه شهر ی، افزایش وسائل نقلیه و زوال
محیط زیست، اثرات زیانباری را بر ساختار محیطی کالبدی شهر و در
.]1 ، نتیجه سلامت جسمی روانی شهروندان وارد کرده است ] 2
فقدان ایمنی شهروندان در مقابل تصادفات، عدم امنیت در فضاهای
شهری و مسکونی، انزوا، افسردگی و گسست اجتماعی در محلات شهری
و نیز وابستگی مفرط شهروندان به اتومبیل و ک متحرکی در اقشار مختلف
از بیمار یهای مزمن شهری و محیطی هستند. عوامل خطرساز سلامت
محیطی نظیر خشم و جنون تراف کیی، ب یتفاوتی محیطی ، عدم تعلق به
محیط شهری و سکونت ی، اضطرا بها و استر سهای روزانه و تعجیل بی پایان
برای عبور از فضاهای نامطلوب شهری روح و روان افراد را در زندگی روزانه
آزرده ساخته و چرخه ای خطرناک از بیمار یهای شهری مزمن را شکل
م یدهند. به طور مثال بر اساس گزار شهای سازمان بهداشت جهانی
علیرغم شاخص های مطلوب سلامت فردی در ایران، شاخ صهای سلامت
محیطی نظیر تصادفات و فقدان ایمنی ضعیف است. بنابراین شناسایی
اثرات نامطلوب توسعه شهری و مسکن بر سلامت عمومی شهروندان و
ارتقای زندگی سالم شهری ضروری است. سازمان بهداشت جهانی برای
تأمین سلامت انسان علاوه بر ایمن سازی افراد در برابر بیمار یه ا، ارتقای
.] کیفیت محیط زندگی را تع یین کننده دانسته است ] 3
از نگاه سازمان بهداشت جهانی علاوه بر متغی رهای سن و جنس و وراث ت،
سبک زندگ ی، ساختار اجتماعی محل ی، محیط کار و سکونت فرد و وضعیت
عمومی اقتصادی اجتماعی فرهنگی و محیطی در تع یین وضعیت
سلامت افراد مؤثر است. کیفیت پا یین محیط شهری، آلودگی هوا، مدیریت
نامناسب ضایعات شهری، آلودگی صوتی و نیز اثرات زیانبار موا دشیمیایی
سمی و فلزات سنگین مانند سرب و جیوه م یتواند زندگی ساکنان کلانشهر
را تهدید کند. همچنین تأثیر طراحی و کیفیت بصری محیط شهر بر رفتار
مردم و سلامت روانی آنان در تحقیقات طراحان محیطی از جمله ویلیام
وای ت، اپلیار د، کوین لینچ والکساندر به اثبات رسیده است. فضاهای شهری
با کیفیت، بستر تعاملات اجتماعی و بروز مهار تها و توانای یهای فردی را
فراهم کرده و جاذب مردم و کار و حرف هها و حتی حیا توحش و پرندگان در
مقیاس های خرد و کلان فضاهای شهری هستند. از سوی دیگر فضاهای با
کیفیت پا یین وضعیت اجتماعی ضعیف و تنزل کیفیت محیطی و اقتصادی
را به دنبال دارند.
روش تحقیق
در سا لهای اخی ر، تخصصی شدن گرای شهای مختل ف، حوزه فعالی تهای
کالبدی در محیط شهری را از حوزه سلامت عمومی جدا کرده است. به طور
مثال امروزه کمتر متخصص حوزه سلامت به مسائل محیطی می اندیشد
و کمتر متخصص حوزه برنامه ریزی و طراحی محیطی به موضوع سلامت
عمومی جامعه نگاه عمقی دارد. در حالی که به نظر م یرسد استفاده از فصل
مشتر کهای تخصص سلامت با برنام هریزی و طراحی محیط م یتواند
ثمرات قابل توجهی داشته باشد. بر این اساس تحقیق حاضر تلاش کرده
است با اتخاذ یک نگاه میان رشت های، تحلیل عمی قتری از ارتباط بین
سلامت جسمی روانی شهروندان با طراحی محیط و منظر شهری به
دست دهد. به این منظور تحقیق مبتنی بر یک رو ششناسی تحلیلی و
انتقادی به بررسی و تحلیل محتوای متون تخصصی محیط و منظر شهری
از یکسو و سلامت محیطی از سوی دیگر پرداخته و تلاش میک‌ند به روش
استدلال منطقی فصل مشترک های دو حوزه را با زشناسی نماید. در این
ارتباط دو معیار کلی الف( نشاط و تعاملات اجتماعی در محیط شهری و ب(
نقش طبیعت شهری در سلامت شهروندان به این منظور مورد تحلیل قرار
گرفته است. نتیجه این رویکرد تبیین معیا رهای ارتق ادهنده سلامت جسمی
روانی شهر وندان به کمک طراحی در محیط و منظر شهری می باشد که
در پایان مقاله ارائه شد هاند.
طراحی محیط شهری، نشاط و تعامل اجتماعی
فضاهای عمومی نامطلوب و فاقد کیفیت اجتماعی کالبدی و خدمات
شهری مانند میادین بزرگ ب یکیفیت و با کارکرد صرفاً تراف کیی و فضاهای
فاقد تجهیزات و تسهیلات شهری به جامع هگریزی افراد منجر م یشود.
محرومیت ساکنان مناطق حاشی ه شهری از فضاهای جامع هپذیر و پاسخگو،
قابلیت اجتماع ی، تعامل و مشارکت محیطی شهروندان را با مشکل مواجه
سن، جنس و
عوامل وراثتی
وضعیت عمومی اجتماعی اقتصادی، فرهنگی و محیطی
وضعیت محیط کار و زندگی
اثرات اجتماعی و محلی
عوامل سبک زندگی فردی
تصویر شماره 1. عوامل مؤثر بر سلامت عمومی در محیط مصنوع
انسان و محیط زیست
90
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
ساختما نهای موجود پیرامون فضاهای شهری و برنامه ریزی و طراحی
کاربر یهای مختلط شهری علاوه بر پیشگیری و کاهش وقوع جرم در
ارتقای احساس ایمنی در فضاهای شهری تأثیر گذار است. بنابراین طراحی
محیطی در تأمین ایمنی، امنیت و سلامت عمومی شهروندان نقشی قابل
توجه دارد.
به اعتقاد متخصصان سلامت عمومی، عدم تحرک فیز کیی کافی م یتواند
به تشدید بیمار یهای قلبی، تنگی نفس، حمله قلبی، انواع دیاب ت، پوکی
استخوان ، افسردگی و حتی انواع سرطان منجر شود. با توجه به تسلط
اتومبیل در فضاهای عمومی شهر، امروزه بخش قابل توجه از مرگ و میر
و تصادفات متوجه پیاده است. همچنین تعداد تصادفات منجر به مرگ
با پیاد ههای کودک و کهنسال نسبت به دیگر گرو هها نیز هشدا ردهنده
است. فضاهای شهری اتومبیل مدار جاب هجایی گرو ههای آسیب پذیری
چون کودکان و معلولان جسمی را در شهر کاهش م یدهند. ک متحرکی
نسل کودک و نوجوان به دلیل کاهش استفاده از دوچرخه و پیاده روی
برای مدرسه رفتن و افت کیفیت زندگی کهنسالان و معلولان جسمی
در فضاهای پرمانع وخطرناک شهری از معضلات سلامت محیطی است.
در حالی که امروزه وابستگی به اتومبیل به عنوان الگوی سفر ب یتحرک،
فضاهای شهری را تحت تسلط خود قرار داده است، آفرینش فضاهای
شهری متناسب با فعالیت جسمانی مانند پیاده روی و دوچرخه سواری در
6[. طراحی محلات مسکونی ، ارتقای سلامت شهروندان مؤثرخواهد بود] 7
پیاد هگرا، مسیرهای ویژه دوچرخه و پیاده از مدرسه تا نواحی مسکونی و
مناسب سازی فضاهای شهری برای گرو ههایی چون کهنسالان و معلولان
جسمی از تدابیر گسترش زندگی پرتحرک و فعال شهری محسوب م یشود.
نحوه طراحی فضاهای باز شهری و هم جواری این فضاها با خدمات و
زیرساخ تهای محلی و سبک معماری مناظر بر کیفیت و کارایی این فضاها
تأثیر قطعی دارند.
طبیعت شهری و سلامت
توسعه شهری کنترل نشده، با کاربر یهای منطق هبندی شده کینواخت و
پراکنده همراه با زوال منابع طبیعی، اثرات نامطلوبی بر کارکرد سامان ههای
طبیعی مانند پوش شهای گیاه ی، درختان و شبکه آ بهای سطحی
و زیرزمینی و کیفیت هوای محدوده شهرها داشته و در نتیجه سلامت
اجتماعات انسانی را با خطر مواجه کرده است. تولید آلاین د ههای ناشی
از اتومبیل و زوال تدریجی منابع طبیعی مانند باغات و اراضی زراعی و
جنگ لزدایی و فرسایش خا کهای حاصل خیز نیز از آن جمله است. الگوی
کاربری اراضی شهری بر اساس وابستگی هرچه بیشتر به اتومبیل به تولید
مواد آلاینده مانند ذرات معلق جامد و دوده و فلزات سنگین مانند سرب و
می کند. در چنین شرایطی گسست اجتماعی و نبود شادابی و نشاط که
لازمه سلامت عمومی جامعه است این مناطق شهری را تهدید م یکند.
بررس یهای مقایسه ای نشان م یدهد که تصادفات خطرناک بیشتر در
فضاهای شهری با طراحی نامناسب رخ م یدهند . فضاهای شهری حاشیه
و حومه، قربانی فضاهای شهری متن و مرکزی شده و در نتیجه بیشترین
انزوا، گسست ، ناامنی ، عدم امنیت و عدم تعلق اجتماعی در فضاهای شهری
حاشیه دیده م یشود که نتیجه آن پا یین بودن نشاط و شادابی اجتماعی
و بروز نارضایتی و اغتشاش اجتماعی در این فضاهاست. در این فضاها
فرص تهای کمتری برای فعالی تهای فیز کیی مانند پیاده روی و حضور
در مراکز خرید پیاده و مسیرها و فضاهای ایمن دوچرخه و ورزش برای
کودکان و نوجوانان و بزرگسالان وجود دارد. این در حالی است که به اعتقاد
محققان علوم بهداشت محیطی بسیاری از بیمار یها مانند سرماخوردگ یها
حملات قلبی سرطان افسردگی و مرگ زو درس با ارتباطات اجتماعی
و خانوادگی و مذهبی ارتباط متقابل دارند. در این دیدگاه پیوندهای اجتماعی
ضعیف به اندازه سیگار چاقی فشار خون بالا یا عدم فعالیت فیز کیی
یا حتی بدتر از آنها برای سلامت انسان مضر است. پیون دهای اجتماعی
ضعیف نظیر عدم تعهد و مسئولی تپذیری اجتماعی و عدم عضویت در
گروه های داوطلبانه و خیریه در بروز رفتارهای زیانبار بر سلامت مانند
مصرف مشروبات الکلی و مواد مخدر، اختلالات روان ی، جنون ، اس یکزوفرن ی،
.] گرفتگی شریا نهای قل ب، تصادفات و حتی خودکشی مؤثر است ] 4
در واقع فضاهای شهری و عرص ههای اجتماعی نقطه شک لگیری
مرگ و زندگی « سرمایه اجتماعی محسوب می شود. جین ج کیوبز در کتاب
1961 مشاهده کرد که وقتی پ کیره بندی » شهرهای بزرگ آمر کیایی
محلات ارتباطات غیر رسمی بین ساکنان را به حداکثر می رساند میزان
وقوع جرم کاهش میی‌ابد. کودکان تحت نظارت بهتری قرار م یگیرند و
ومردم در ارتباط با محیط فیز کیی پیرامون خود علاقه و رضایت بیشتری
نشان می دهند. همچنین تحقیقات سالیوان و همکاران نشان داده است که
وجود فضاهای سبز کیی از شیو ههای افزایش ارتباطات غیررسمی و نشاط
اجتماعی در فضاهای محل های است ] 5[. به این ترتیب دسترسی به فضاهای
سبز و مشارکت در حفظ و نگهداشت آن فضا به شک لگیری مناسبات و
پیوند های اجتماعی قوی میان ساکنان و ارتقای سلامت روانی افراد کمک
کرده است. برخی از اصول طراحی فضاهای پیاده و سالم شهری با اصول
طراحی محیطی به منظور پیشگیری از وقوع جرم ه مخوانی دارند . به
عنوان مثال نو رپرداز یهای خیابان ی و تداوم مسی رهای پیاد ه در تقاط عهای
تراف کیی و ارتقای کیفی فضاهای عمومی شهر که در طراحی مسی رهای
پیاده مورد توجه است در ارتقای ایمنی فضاهای شهری نیز مؤثر است.
همچنین توجه به نکاتی چون طراحی معماری منظر و نوسازی و بهسازی
انسان و محیط زیست
91
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
دسترسی فیز کیی یا بصری به فضاهای باز و طبیعت همواره کیی از
معیارهای ارزیابی کیفیت ساختمان و مسکن محسوب م یشود. بر این
اساس اگر طرح معماری به استفاد هکنندگان امکان دسترسی به نور و تهویه
طبیعی داده و چشم انداز طبیعی و سبز مناسبی را در معرض دید و استفاده
قرار دهد در تأمین سلامت استفاده کنندگان مؤثر خواهد بود. پیوند و ترکیب
عناصر طبیعی مانند آب و پوشش گیاهی با ساختما نها و محیط مصنوع
اثرات مثبت روانی را بر استفاد هکنندگان دارد. به طور مثال وجود درختان در
فضاهای مجاور مجتم عهای مسکونی در کاهش میزان خشون تهای محلی
تأثی رگذار بوده است. همچنین وجود پنجر ههایی با چش مانداز به پوشش
گیاهی و فضای سبز در مقایسه با اراضی بایر کارکرد شناختی کودکان
کم درآمد را ارتقا داده است. محققی به نام اولریچ در پژوهشی پیشرفته
دریافته است که بهبود ی، بازسازی روحیه و نیاز به مراقب تهای بعد از عمل
بیماران، در شرایطی که اتاق بیمار پنجره ای رو به فضای سبز داشته باشد
در مقایسه با بیماری که پنجره ای رو به کی دیوار آجری داشته باشد بسیار
.]4 ، مطلو بتر و سری عتر است ] 9
صرف نظر از اثرات ورود نور طبیعی فضاهای باز به درون ساختما نها
که اهمیت نورگی رها وپنجره ها را در طراحی ساختمان نشان م یدهد اثرات
زیانبار نور مصنوعی نظیر نور تلوزیون و برخی لام پهای روشنایی نیز در
مطالعات مختلف به اثبات رسیده است. تحقیقات نشان م یدهند که سکونت
در برج های مسکونی به کاهش فعالی تهای فیز کیی و مشکلات رفتاری
منجر شده و بیماری های تنفسی کودکان را به دنبال دارد و به اختلالات
عصبی و انزوای اجتماعی منجر م یشود. لیندهیم وسیم دریافت هاند که
کودکان زیر 5 سال و مادران آنها بیش از دیگران تحت تأثیر اثرات منفی
زندگی در بر جهای مسکونی هستند درحالی که جوانان وکهنسالان ممکن
.] است زندگی در برج ها را راحت ارزیابی نمایند] 4
ضایعات نفتی و پالایشی منجر م یشود که در منابع اقلیمی و محیطی مانند
رود خان هها نفوذ م یکنند.
آلایند ههای یاد شده به تغ ییرات نامطلوب اقلیمی مانند زوال تدریجی
پوشش گیاهی در منطقه شهری منجر شده و به صورت غیرمستقیم بر
سلامت شهروندان اثرات منفی دارند. همچنین خروج موادشیمیایی مانند
اکسید نیتروژن و مونوکسیدکربن و هیدروکربو نها و مواد سمی رادی واکتیو
ناشی از اتومبی لها آلودگی هوا را در مراکز شهری بیشتر کرده و استفاده از
این فضاها را برای تعامل شهروندان با فضاهای طبیعی منتفی کرده است.
از اثرات کوتا همدت آلودگی هوای شهری التهاب مخاط دهان و گلو و
اختلال در کارکرد تنفس افراد گزارش شده است. تکرار و تداوم مواجهه با
هوای آلوده فضاهای شهری نیز در بلن دمدت به بیمار یهای ریوی برونشیت
مزمن اختلال تنفسی و تشدید بیمار یهای قلبی و حتی مرگ منجر
م یشود. این تأثیرات به حدی جدی است که در بسیاری موارد نه تنها حضور
فیز کیی و فعالیت در محیط شهری توصیه نم یشود بلکه فعالیت بیماران و
سالخوردگان و کودکان در فضای شهری برای آنان مخاطره انگیز ارزیابی
م یشود. همچنین آلودگی صوتی ناشی از اتومبی لها در فضاهای شهری
به کاهش کارایی در فضاهای مجاور و بروز برخی سردر دهای مزمن منجر
م یشود. همچنین برخی تحقیقات نشان م یدهند که کودکانی که در معرض
مواجهه با آلودگ یهای صوتی ) به ویژه ساکنان مجتم عهای مسکونی مجاور
بزرگرا هه ا( قرار م یگیرند از نظر رشد ذهنی و سلامت روانی با مشکلاتی
مواجه م یباشند. این در حالی است که فضاهای شهری طبیعت گرا، مانند
چشم اندا زه ا، مناظر و بوستا نهای شهری و محلی و همسایگی ، کمربن دها
و حوم ههای سب ز، فضاهای ورزشی و کوچه با غهای شهری همگی فرصتی
برای ارتباط شهروندان با طبیعت ایجاد کرده و بنابراین در سلامت آنان
.]2 ، تأثیری قطعی دارند] 8
فردر کی لاو اولمستد از معماران منظر در قرن نوزدهم، حضور در طبیعت
بکر و دیدن مناظر طبیعی را برای کاهش فشارهای روانی زندگی روزانه
شهروندان مطرح کرد. وی در طرح بوستان مرکزی نیویورک مسی رهای
مستقلی برای پیاده و سوار ههای تند وکند طراحی کرده و با ادغام بوستان
در مادر شهر، مشخصات بکر و نظم طبیعی بوستان را برای حفظ تضاد آن
با شهر به حال خود باقی گذارد. وجود چشم اندازهای طبیعی و درختان در
فضاهای شهری از جمله گذرهای پیاده و بوستا نها و با غهای شفابخش
م یتواند اثرات مفیدی بر آرامش روانی و تمدید قوای ذهنی شهروندان بر
جای نهد. این در حالی است که عواملی چون تراف کی سنگین به اختلال
در کارکرد ذهنی منجر م یشود و با افزایش ساعات رانندگی اختلال اعصاب
و بروز خشونت فیز کیی و مشاجرات لفظی و میزان تصادفات نیز زیادتر
.] م یشود ] 4
تصویر شماره 2. پیوند طبیعت با محیط انسانی شهر
انسان و محیط زیست
92
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
طراحی فضاهای جمعی در مقیاس محل ههای مسکونی می باشد که به دلیل
کنتر لپذیر بودن متغیرهای کالبدی و انسانی آ ن، م یتوان اثرات مداخلات
.]10 ، پیشنهادی را مورد سنجش و ارزیابی نیز قرار داد ] 11
از راهکارهای ارتقای سلامت جسمی و روانی از طریق برنامه ریزی و
طراحی موارد زیر قابل اشاره است:
1. فعالیت فیز کیی و پیاده روی الگویی از زندگی سالم شهری است که
وجود پیاده ر وه ا، پیاده را هه ا، مراکز و میادی ن خرید پیاده و مسیرهای
دوچرخه زمینه ساز بروز آن است.
2 . الگوهای نوین شهرسازی و طراحی محلات مسکونی مانند شهرسازی
نوین سنت گرایی نوین طبیعت گرای ی، طراحی براساس شبکه حمل
و نقل عمومی و طراحی محلات پیاده گرا از نگر شهای قابل توجه در
ارتقای سلامت عمومی محسوب م یشوند که بایستی متناسب با فضا و
زمان مورد توجه قرار گیرند. در مقیاس محلات مسکون ی، کیفیت مناظر
و چشم اندازها، وجود مغازه ها وخدمات زندگی روزمر ه، راحتی عاطفی
و روانی افراد از حضور در خیابان، تداوم معابر و شبک ههای پیاده
و سواره ، دسترسی سریع و آسان به مقاصد مختلف محلی و کیفیت
فضاهای پیاده از دستمای ههای طراحی برای ارتقای سلامت ساکنان
محسوب می شوند.
3 . الگوهای مختلط و متراکم کاربری اراضی منجر به ایجاد تنوع و تراکم
فعالی تها و افراد حاضر و فعال در فضاهای شهری م یشود. در این
ارتباط توجه به فضاهای گم شده و رها شده و ب لااستفاده در فواصل
توسع ههای پراکنده شهری مفید است. لازم است از منطقه بند یهای
مرسوم اداری تجاری مسکونی که فضاهایی فاقد مقیاس انسانی و
امروزه وجود ساختما نهای بیمار به ویژه در محی طهای کاری واداری
پدیده ای شایع و شناخته شده است. اصطلاح سندرم بیماری ساختمان
برای تشریح غیب تهای غی رضروری زیاد در میان ساکنان ساختما نهایی
که دارای کیفیت هوای کاملاً ضعیف هستند به کار رفته است. صرف نظر
از پیچیدگی ساختما نها و ب یتوجهی طراحی آن به مسائل آسایش جسمی
مانند حرارت و تهویه و نور خورشید و نظایر آن، منایع آلاینده محیط شهری
نظیر آلودگی صوت ی، آلودگی کارخانجات، دود مونوکسید و د یاکسیدکربن
و سرب تولیدی از اتومبی لها نیز م یتواند وارد ساختمان شود. البته با توجه
به مواجهه مداوم شهروندان با این آلایند هه ا، پدیده سازگاری محیطی
رخ می دهد و افراد با پذیرش ارادی یا غی رارادی بخشی از این آلایند هها
خود را با محیطی منطبق می کنند. اما بیماری خاص ساختمان زمانی رخ
م یدهد که تجمع حاد یا مزمنی از آلایند هها در هر نوع ساختمان از جمله
ساختما نهای مسکونی رخ م یدهد. علاوه بر دود سیگار و برخی اسباب
و اثاثیه منز ل، دستگا ههای فتوکپی ، صفحه نمایشگر تلوزیون و رایانه و
دیگر لوازم دیجیتالی نیز ممکن است به برو ز نشانگان ساختمان بیمار
منجر شوند. بنابر این طراحی مناسب ساختمان با توجه به معیارهای آسایش
فیز کیی انسان و تهویه مداوم هوای ساختمان، م یتواند شیوع علائم
بیماری ساختمان را کاهش دهد. همچنین دریافت نور مستقیم خورشید در
ساختمان و مسک ن، به ویژه در فضاهای زندگی روزانه م یتواند به بهداشت
محیط ساختمان کمک کند. نکته مهم دیگر آن است که علائم بیماری
در ساختما نهای با سیستم تهویه مطبوع بیشتر از ساختما نهای با تهویه
طبیعی دیده شده است.
پیشنهاد راهکار: بازیابی سلامت عمومی از طریق طراحی
محیط و منظر شهری
طراحی شهر و نواحی مسکونی زمانی م یتواند زمینه ساز سلامت جسمی
و روانی شهروندان باشد که بر اساس دیدگاهی ائتلافی و ک لگرا مرکب از
متخصصین سلامت و بهداشت محیطی از کیسو و برنامه ریزان شهری و
طراحان از سوی دیگر به انجام رسد . بر این اساس متخصصین بهداشت و
سلامت عمومی جامعه می توانند با شناسایی تأثیر محیط کالبدی بر سلامت
جسمی و روانی در گروه های مختلف اجتماعی پرداخته و نتایج تحقیقات
خود را در اختیار طراحان و برنامه ریزان شهری قرار دهند. برنامه ریزان
و طراحان شهری نیز لازم است در فرایند تصمی مسازی پیرامون شکل
محی طهای شهری کارگا ههای مشترکی را با متخصصان سلامت عمومی
از کیسو و متخصصان حمل و نقل شهری از سوی دیگر به انجام رسانند
تا فضاهای شهری پدید آمده زمینه ساز ارتقای سلامت جسمی و روانی
شهروندان باشند. یکی از الگوهای فضایی مناسب برای آزمون این دیدگاه ،
تصویر شماره 3. آفرینش فضای جمعی متناسب با ترجیحات و نیاز
جسمی روانی شهروندان
انسان و محیط زیست
93
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
جامعه گریز و ب یروح و نشاط ایجاد م یکنند پرهیز شود.
4 . توجه به موضوع امنیت و ایمنی د ر فضاهای شهری از طریق
نورپردازی خیابانی و برنامه ریزی تداوم زندگی در فضاهای باز در
ساعات خلوت مانند اواخر شب می تواند زمان حضور شهروندان را در
این فضاها تمدید و تضمین نماید.
5 . ارتقای تعاملات اجتماعی و فرهنگ همسایگی از طریق تدابیر طراحی
مناسب از قبیل کاشت گیاهان و درختان و طرح معماری منظر در حریم
بلافصل همسایگی واحدهای مسکونی در ارتقای نشاط و پیوندهای
اجتماعی مؤثر است.
6 . طراحی فضاهای عمومی و مدنی شهری که عرصه بروز افکار و
تعاملات مدنی و اجتماعی شهروندان بوده و از طریق جلب مشارک تهای
عمومی شهروندان علاوه بر کمک به اداره جامعه به سلامت و نشاط
و شادابی اجتماعی شهروندان نیز منجر می شوند.
7 . طراحی فضاهای مطلوب از نظر زیبای یشناسی و معماری و منظر
خیابانی که استفاده کنندگان از حضور در آن فضا حس عمومی مطلوبی
داشته و به تداوم حضور در آن تشویق شوند.
8 . طراحی مجتم عهای سکونتی در ارتباط با مظاهر طبیعت و انرژ یهای
تجدید پذیر که با تنوع و انعطاف پذیری کافی پذیرای حضور و فعالیت
گرو ههای مختلفی از ساکنان بوده وعرص ههای متنوع فعالیتی را در
اختیار افراد قرار دهد.
انسان و محیط زیست
94
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
منابع
1. UN-HABITAT, 1996 .The Habitat Agenda Goals and
Princi ples, 14-Commitments and the Gl bal Plan for
Action. Available at:
<http://www.unhabtat.org/declarations/documents/The_
Habitat_ Agenda.pdf
2. Tzoulas,K,James,p.Finding Links Between Biodiversity and
Human Health and Well-Being, School of Environment life
Science, University of Salford,England,Manchester,MS4W.
Available at: www.els.salford.ac.uk/urbannature/outputs/
papers/ Tzoulas_IPRC04.pdf
3. WHO, 1997. City Planning for health and sustainable devel
opment. European Sustainable Development and Health
Series 2.EUR/ICP/ POLC 06 03 05B.
4. Jackson L E.The relationship of urban design to
human health and cindition.Landscape And U ban
Planning.2003:64191-200. Available at:
<http://www.elsevier.com/locate/landurblan.
5. Sullivan W.C, Kuo F.E Depooter, S.F.The Fruit Of
Urban Nature,Vital Neighborhood Spaes. Environment and
Behavior.2004:36(5):678-700.
6. Badland, H.Schofield, G.Transport, urban design and
physical activity: an evidence-based update. Transport
Research Part D10 (2005)177-196.
7. Promoting Public Health through Smart Growth; 2005.
Available at: www.smartgrowth.bc.ca/downloads/SGBC_
Health%20Report%20 Final.pdf
8. DTLR, 2002. Improving urban parks play areas and open
space. Department of Transport Local Government and
Regions; London.
9. Morris, Nina .” Health, Well-Being and Open Space
Literature Review”, 2003. Available at:
<http: www. Www .openspace.eca.ac.uk/pdf/Health Well
being.pdf
10. Creating a Healthy Environment: The Impact of the Built
Environment on Public Health. Washington, DC: Sprawl
Watch Clearinghouse Monograph Series; 2001. Available
at: http://www.sprawlwatch.org. Accessed January 10,
2002.
11. Saelens B, Sallis JF, and Black JB, Chen D. Neighbor
hood-based differences in physical activity: an environ
ment scale evaluation. American Journal of Public Health
2003; 93(9):15521558.
انسان و محیط زیست
95
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
Improving citizen's health and well-being through
urban landscape design
Mohammad Bagheri, Faculty of Architecture & Urbanism, Tabriz Islamic Art University
Hamid Reza Azemati, Faculty of Civil Engineering, Shahid Rajaee University
Abstract
Current urbanization and settlement trends have
adverse psycho-physical impact on the safety,
health and well-being of the city dwellers. Crime,
lack of community, lack of physical activity and
dependence on motorized transportation serve as
examples of urban ills. Sustainable design strategies
in urban neighborhoods and open spaces can have
significant contribution to human physical health
and psychological well-being. The sustainable urban
design agenda and design criteria such as green and
quality open spaces, pedestrian areas, creating dense
neighborhoods with mix land uses and infill
development projects in derelict and lost spaces,
decreasing dependence on motorized transport
with public services such as community schools
and developing local public transport are of the
main strategies that can addressed the various
health and well-being contributions of different
urban habitats.
Key words: Sustainable design, mix land use,
pedestrian spaces, nontraditional development,
public transport, health and safety

1. UN-HABITAT, 1996 .The Habitat Agenda Goals and
Princi ples, 14-Commitments and the Gl bal Plan for
Action. Available at:
<http://www.unhabtat.org/declarations/documents/The_
Habitat_ Agenda.pdf
2. Tzoulas,K,James,p.Finding Links Between Biodiversity and
Human Health and Well-Being, School of Environment life
Science, University of Salford,England,Manchester,MS4W.
Available at: www.els.salford.ac.uk/urbannature/outputs/
papers/ Tzoulas_IPRC04.pdf
3. WHO, 1997. City Planning for health and sustainable devel
opment. European Sustainable Development and Health
Series 2.EUR/ICP/ POLC 06 03 05B.
4. Jackson L E.The relationship of urban design to
human health and cindition.Landscape And U ban
Planning.2003:64191-200. Available at:
<http://www.elsevier.com/locate/landurblan.
5. Sullivan W.C, Kuo F.E Depooter, S.F.The Fruit Of
Urban Nature,Vital Neighborhood Spaes. Environment and
Behavior.2004:36(5):678-700.
6. Badland, H.Schofield, G.Transport, urban design and
physical activity: an evidence-based update. Transport
Research Part D10 (2005)177-196.
7. Promoting Public Health through Smart Growth; 2005.
Available at: www.smartgrowth.bc.ca/downloads/SGBC_
Health%20Report%20 Final.pdf
8. DTLR, 2002. Improving urban parks play areas and open
space. Department of Transport Local Government and
Regions; London.
9. Morris, Nina .” Health, Well-Being and Open Space
Literature Review”, 2003. Available at:
<http: www. Www .openspace.eca.ac.uk/pdf/Health Well
being.pdf
10. Creating a Healthy Environment: The Impact of the Built
Environment on Public Health. Washington, DC: Sprawl
Watch Clearinghouse Monograph Series; 2001. Available
at: http://www.sprawlwatch.org. Accessed January 10,
2002.
11. Saelens B, Sallis JF, and Black JB, Chen D. Neighbor
hood-based differences in physical activity: an environ
ment scale evaluation. American Journal of Public Health
2003; 93(9):15521558.