بررسی نحوه و چگونگی مدیریت پارک های جنگلی ایران (مطالعه موردی پارک ملی سراوان - استان گیلان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده محیط زیست و انرژی دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد علوم و تحقیقات تهران *(مسول مکاتبات).

2 دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست، دانشگاه علوم و تحقیقات تهران .

چکیده

هدف از انجام اینتحقیقبررسی نحوه و چگونگی مدیریت پارک‏های جنگلی  ایران با عنایت به نحوه و نوع مدیریت پارک جنگلی سراوان در استان گیلان است . ایران با داشتن طبیعت چهارفصل که جز ده کشور برتر جهان در زمینه جاذبه‏های گردشگری می‏باشد مناطقی زیبا و دیدنی به خصوص در شهرهای شمالی کشور  ودارای جذابیت زیادی برای گردشگران اکوتوریستی است. اکوتوریسم و گردشگری با توجه به روند رو به رشد جمعیت و کاهش منابع نفتی و اتکای کشور به اقتصاد تک محوری وابسته به نفت، نیازمند رشد و توسعه  درکشور است. با توجه به وسعت کشور ، تنوع آب و هوایی ، و  نوع اکوسیستم های جنگلی زمینه های مناسب برای ایجاد انواع پارک‏ها و فضای سبز فراهم نموده و بستر مناسبی برای سودآوری در بخش اکوتوریسم فراهم می‏گردد.
تحقیق حاضر از نوع توصیفی – پیمایشی مبتنی بر روش‏های میدانی و کتابخانه‏ای است ابتدا به منظور شناسایی منطقه، نقاط قوت و ضعف، فرصت‏ها و تهدیدهای موجود  منطقه مورد بررسی قرار گرفت.جهت  تجزیه و تحلیل داده‏ها از نرم افزار SPSS استفاده شد. سپس به منظور تعیین الویت‏ها  و تدوین استراتژی‏های مدیریت اکوتوریسم از ماتریس QSPM استفاده شد.
نتایج تحقیق نشان  می‏دهد که بین میزان آگاهی استفاده کنندگان از ارزش اکولوژیکی پارک و عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گردشگران و منطقه در نوع  و نحوه استفاده از پارک جنگلی سراوان رابطه معناداری وجود دارد . شاخص‏های کیفی گردشگاه‏ها از جمله تنوع زیستی و اکو توریسم در جذب توریست تأثیر گذار است و تعیین نوع استراتژی دربهینه سازی  مدیریت  سبز  درمنطقه اثر گذار است. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 31، زمستان 93

 

بررسی نحوه و چگونگی مدیریت پارک  های جنگلی  ایران

(مطالعه موردی پارک ملی سراوان - استان گیلان)  

 

اکرم الملوک لاهیجانیان[1]*

lahijanian@hotmail.com

زهرا ساسان فر[2]

 

چکیده

  هدف از انجام اینتحقیقبررسی نحوه و چگونگی مدیریت پارک‏های جنگلی  ایران با عنایت به نحوه و نوع مدیریت پارک جنگلی سراوان در استان گیلان است . ایران با داشتن طبیعت چهارفصل که جز ده کشور برتر جهان در زمینه جاذبه‏های گردشگری می‏باشد مناطقی زیبا و دیدنی به خصوص در شهرهای شمالی کشور  ودارای جذابیت زیادی برای گردشگران اکوتوریستی است. اکوتوریسم و گردشگری با توجه به روند رو به رشد جمعیت و کاهش منابع نفتی و اتکای کشور به اقتصاد تک محوری وابسته به نفت، نیازمند رشد و توسعه  درکشور است. با توجه به وسعت کشور ، تنوع آب و هوایی ، و  نوع اکوسیستم های جنگلی زمینه های مناسب برای ایجاد انواع پارک‏ها و فضای سبز فراهم نموده و بستر مناسبی برای سودآوری در بخش اکوتوریسم فراهم می‏گردد.

تحقیق حاضر از نوع توصیفی – پیمایشی مبتنی بر روش‏های میدانی و کتابخانه‏ای است ابتدا به منظور شناسایی منطقه، نقاط قوت و ضعف، فرصت‏ها و تهدیدهای موجود  منطقه مورد بررسی قرار گرفت.جهت  تجزیه و تحلیل داده‏ها از نرم افزار SPSS استفاده شد. سپس به منظور تعیین الویت‏ها  و تدوین استراتژی‏های مدیریت اکوتوریسم از ماتریس QSPM استفاده شد.

نتایج تحقیق نشان  می‏دهد که بین میزان آگاهی استفاده کنندگان از ارزش اکولوژیکی پارک و عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گردشگران و منطقه در نوع  و نحوه استفاده از پارک جنگلی سراوان رابطه معناداری وجود دارد . شاخص‏های کیفی گردشگاه‏ها از جمله تنوع زیستی و اکو توریسم در جذب توریست تأثیر گذار است و تعیین نوع استراتژی دربهینه سازی  مدیریت  سبز  درمنطقه اثر گذار است.

 

کلمات کلیدی: اکوتوریسم، مدیریت، پارک جنگلی، توسعه پایدار.

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

 

امروزه گردشگری یکی از گسترده ترین، پررونق‏ترین و      متنوع ترین فعالیت‏های اقتصادی جهان است. گردشگری در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها اهمیت دارد و اقتصاددانان آن را صادرات نامریی نام نهاده‏اند.

توریسم سبز با واژه توریسم پایدار و بیوتوریسم همراه است  (1). در بسیاری از کشورها، توریسم مهم‏ترین منبع           کسب درآمد، ایجاد اشتغال، و انگیزه اصلی توسعه زیرساخت‏ها وتسهیلات زیربنایی است. سالانه میلیون‏ها نفر، با هدف گردشگری درون یا بیرون مرزهای کشور خود سفر می‏کنند و میلیاردها دلار هزینه می‏کنند. از جمله دلایل اهمیت‏یابی روزافزون گردشگری در سراسر جهان رسیدن به توسعه پایدار   به ویژه در کشورهای در حال توسعه است. اقتصاد گردشگری   به عنوان یک فعالیت پویا و چندوجهی، بر پایه ظرفیت و      توان طبیعی، کالبدی، اجتماعی و فرهنگی  هرسرزمین       پایه‏گذاری می‏شود و به این طریق نه تنها باعث ایجاد فرصت‏های مناسب اشتغال و درآمدزایی، رفاه و توسعه اقتصادی مردم بومی خواهد شد، بلکه ابزاری مناسب برای شناخت فرهنگ ها و نشر دهنده ارزش ها، باورها و دانسته‏های جوامع گوناگون است. اگر با بینشی جامع و یکپارچه نگر ابعاد گوناگون و پیچیده گردشگری دیده شود، امکان رشد و توسعه پایدار محیط‏زیستی، کالبدی، اقتصادی اجتماعی و فرهنگی        فراهم خواهد شد و در کنار آن مبادلات فرهنگی و همزیستی مسالمت آمیز مردم کشورهای مختلف جهان نیز به خوبی میسر می‏شود. واژه بوم‏گردی اولین بار در دهه 1980 مطرح شد، تعریفی  که برای آن ارایه شد تا امروز به گونه‏ای گسترده، پذیرفته شده است. «انجمن بین المللی بوم گردی»[3] به سال 1990 نیز این تعریف از بوم گردی را تایید کرده است .       «بوم گردی سفری مسئولانه، به مناطق طبیعی است که از محیط زیست حفاظت می‏نماید و زندگی بهتر و رفاه بیشتری را برای مردم محلی فراهم می‌کند.»

مساله دخالت انسان در طبیعت به اشکال مختلف ضربات جبران ناپذیری را به محیط طبیعی وارد ساخته و در سایه این دخل و تصرف هدایت نشده و فاقد دیدگاه آینده نگرانه هزینه زیادی را نسل امروز و فردا خواهد پرداخت، محیط زیست و ایجاد تعادل در آن جهت بهره‏برداری بهینه به نحوی که هم امکان بازآفرینی محیط حفظ شود و از طرفی پاسخگوی نیازهای انسان باشد مورد توجه بسیاری از کشورها و سیاستمداران و اندیشمندان محیط زیست منابع طبیعی و اقتصادی و اجتماعی             قرار گرفته است، گسترش پارک های جنگلی، باغات،       افزایش سرانه فضای سبز، حفظ اکوسیستم طبیعی و گسترش تفرجگاه‏های متمرکز و گسترده به تبعیت از این اندیشه از جایگاه خاصی برخوردار گردیده است.

با توجه به اینکه کشور ایران از حیث جاذبه‏های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و دارا بودن چشم اندازهای منحصر به فرد طبیعی فرهنگی و برنامه ریزی و مدیریت اکوتوریسم می‌تواند متجاوز از میلیون‏ها نفر گردشگر را به سوی خود جلب کند .

اکوتوریسم مناطق شمالی کشور از جمله استان گیلان با وجود جذابیت‏های زیبای طبیعی و فرهنگی بستر مناسبی برای سودآوری در بخش اکوتوریسم  کشوراست . با توجه به موقعیت خاص پارک جنگلی سراوان و دارا بودن جاذبه های اکوتوریستی فراوان، نیاز به مدیریت کارا و موثر بر اکوتوریسم این منطقه با یک روش علمی نوین احساس می‏شود. .

حفاظت از کیفیت محیط‏زیستی پارک جنگلی سراوان،     بررسی گسترش امکانات و تسهیلات مورد نظر بازدید کنندگان، متمایز نمودن کاربری های حفاظت و تفرج و جلوگیری از مداخله آن‏ها با یکدیگر و بررسی میزان آگاهی و الگوهای رفتاری استفاده کنندگان از پارک جنگلی سراو ان از اهمیت خاصی برخوردار است.

پارک جنگلی سراوان در استان گیلان قدیمی ترین  قطعات جنگلکاری استان گیلان بوده است که در قسمت غربی      جاده رشت به تهران و به فاصله 17 کیلومتری از مرکز استان قرار دارد . محدوده طرح پارک از شمال به جاده دره پشت به فشتام که سرانجام به جاده نیروگاه مربوط می شود و از غرب   به مستثنیات قراءکچا- جوکول بندان، قسمتی به جنگل‏های طرح عزیزکیان و تاسیسات نیروگاه و اراضی شهر صنعتی و مستثنیات در روستای بهدان بالا و پایین و از جنوب به       جاده روستایی کچا و از شرق به جاده آسفالته رشت به تهران ختم می‏شود و همچنین در حد فاصل طول جغرافیایی (''30.'49.37) تا (''30.'49.40) و عرض جغرافیایی (''35.'37.5) تا (''12.'37.37) می‏باشد. همچنین پاسگاه   پلیس راه و پاسگاه انتظامی در فاصله کمتر از 100 متری پارک واقع می باشند.

 

روش تحقیق

تحقیق از نوع توصیفی و پایشی می‏باشد. انجام مطالعات کتابخانه‏ای، بررسی‏های میدانی و مراجعات سازمانی به    دستگاه‏های اجرایی مختلف منطقه و مذاکره با مسئولین و کارشناسان این سازمان‏ها، جهت دسترسی به مدارک فنی، گزارشات، نقشه های GIS و  آمار و اطلاعات موجود در منطقه توسط محقق انجام شد .جامعه آمار ی  تحقیق کلیه گردشگران بومی و محلی،کلیه مراجعین به پارک در سه روز پر رفت و آمد، مسئولین و کارشناسان و محیط بانان سازمان  حفاظت     محیط زیست و اداره کل منابع طبیعی استان گیلان می باشند که با استفاده از نمونه گیری متناسب با حجم، تعداد 100 نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار تحقیق با توجه به ماهیت موضوع و روش تحقیق و به منظور آزمون فرضیه های تحقیق مطالعات میدانی و تکمیل  پرسشنامه بوده است.               تهیه پرسشنامه  ها مشتمل بر 30 سوال بسته و 5 سوال باز    بر اساس سوالات اصلی تحقیق و به منظور اثبات فرضیه‎‏ها تنظیم گردید.. سوالات بر اساس مقیاس 5 درجه لیکرت تهیه  و تنظیم و در محدوده تعدادی کارشناس به معرض آزمون آزمایشی قرار گرفت. به منظور تأمین روایی و اعتبار پرسشنامه سعی شد سوالات به وضوح طرح گردد و ابهام آن به حداقل ممکن برسد تا به سهولت قابل تعبیر و تفسیر باشد . پایایی پرسشنامه با استفاده از فرمول آلفای کرونباخ 96/0        محاسبه شده است .

 

نتایج تحقیق

تجزیه و تحلیل داده‏ها در دو سطح آمار توصیفی و استنباطی صورت گرفته است. در سطح توصیفی با استفاده از        مشخصه‏های آماری نظیر فراوانی، درصد، درصد معتبر و درصد تجمعی به تجزیه و تحلیل داده ها پرداخته شده است و در سطح آمار استنباطی، متناسب با نوع داده‏ها از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شده است .

در فرضیه تأثیر میزان آگاهی استفاده کنندگان از ارزش اکولوژیکی پارک در نوع استفاده از پارک جنگلی سراوان 9 سؤال بسته برای پاسخ دهندگان طرح گردید تا نظر خود را درباره آن مشخص نمایند . نمودار و جدول 1 پاسخ های داده شده به هریک از عوامل و درصد تجمعی آن‏ها نشان می دهد. در جدول 2 نیز بر اساس آزمون همبستگی پیرسون، همبستگی بین این دو متغیر 855/0 و مقدار احتمال معناداری آن 000/0 می باشد که نشان می دهد به نظر پاسخگویان میزان آگاهی استفاده کنندگان از ارزش اکولوژیکی پارک در نوع استفاده از آن مؤثر بوده است .

 

 

 

 

 

 

جدول 1- تأثیر میزان آگاهی استفاده کنندگان از ارزش اکولوژیکی پارک در نوع استفاده از آن

ردیف

طیف ارزیابی

فراوانی

درصد

درصد معتبر

درصد تجمعی

1

بسیار زیاد

75

0/75

0/75

0/75

2

زیاد

3

0/3

0/3

0/78

3

کم

21

0/21

0/21

0/99

4

خیلی کم

1

0/1

0/1

0/100

جمع کل

100

0/100

0/100

 

 

 

نمودار1- تأثیر میزان آگاهی استفاده کنندگان از ارزش اکولوژیکی پارک در نوع استفاده از آن

 

جدول 2- آزمون پیرسون فرضیه اول (همبستگی بین دو متغیر )

 

 

متغیر مستقل

متغیر وابسته

متغیر مستقل: میزانآگاهی استفاده کنندگان

Pearson Correlation

1

**855/0

 Sig. (2-tailed)

 

000/0

 Sum of Squares and Cross-products

75/47

65/89

 Covariance

905/0

755/0

 

 

 

 

متغیر وابسته: نوعاستفاده از پارک جنگلی

Pearson Correlation

**855/0

1

Sig. (2-tailed)

000/0

 

 Sum of Squares and Cross-products

65/89

91/146

Covariance

905/0

483/1

 

مقدار آماره

855/0

P-Value (سطح معناداری)

000/0

تعداد

100


 


در فرضیه سنجش میزان تاثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه و گردشگران در استفاده از پارک جنگلی 9 سؤال بسته و یک سؤال باز طرح گردید تا پاسخگویان نظر خود را درباره آن مشخص نمایند. جدول 3، 4، 5 پاسخ های داده شده و درصد تجمعی آن ها را نشان می دهد. همچنین بر اساس آزمون همبستگی پیرسون، همبستگی      بین این دو متغیر برابر 886/0 می باشد و سطح معناداری آن برابر 000/0 می باشد که نشان می دهد عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه و گردشگران در نوع استفاده از پارک جنگلی تأثیر گذار است. جدول 3 و نمودار 2 تأثیر عوامل اجتماعی را در استفاده از پارک جنگلی  را نشان می دهد. جدول 3 نتایج آزمون همبستگی پیـرسون در مـورد فرضیـه فـوق را نشـان می دهد .


 

جدول 3-  تاثیر عوامل اجتماعی در نوع استفاده از پارک جنگلی سراوان

ردیف

طیف ارزیابی

فراوانی

درصد

درصد معتبر

درصد تجمعی

1

بسیار زیاد

66

0/66

0/66

0/66

2

زیاد

34

0/34

0/34

0/100

جمع کل

 

100

0/100

0/100

 

 

 

نمودا ر 2- تاثیر عوامل اجتماعی در نوع استفاده از پارک جنگلی سراوان

 

 

 

جدول 4 و نمودار 3 تأثیر عوامل فرهنگی منطقه و گردشگران را در استفاده از پارک جنگلی سراوان نشان می دهد.

 

 

جدول 4- تأثیر عوامل فرهنگی در استفاده از پارک جنگلی سراوان

ردیف

طیف ارزیابی

فراوانی

درصد

درصد معتبر

درصد تجمعی

1

بسیار زیاد

44

0/44

0/44

0/44

2

زیاد

34

0/34

0/34

0/78

3

متوسط

1

0/1

0/1

0/79

4

کم

21

0/21

0/21

0/100

جمع کل

100

0/100

0/100

 

 

 

نمودار 3 - تاثیر عوامل فرهنگی در استفاده از پارک جنگلی  از دید پاسخگویان

 

 

جدول 5 و نمودار 4 تأثیر عوامل اقتصادی منطقه و گردشگران را در استفاده از پارک جنگلی نشان می دهد .

 

 

 

 

 

 

 

جدول 5- تأثیر عوامل اقتصادی در استفاده از پارک جنگلی سراوان

ردیف

طیف ارزیابی

فراوانی

درصد

درصد معتبر

درصد تجمعی

1

بسیار زیاد

77

0/77

0/77

0/77

2

زیاد

1

0/1

0/1

0/78

3

متوسط

22

0/22

0/22

0/100

جمع کل

100

0/100

0/100

 

 

 

نمودار 4-  تاثیر عوامل اقتصادی در استفاده از پارک جنگل

 

جدول 6- آزمون  همبستگی پیرسون فرضیه دوم  (همبستگی بین دو متغیر )

 

 

متغیر مستقل

متغیر وابسته

متغیر مستقل: عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی

Pearson Correlation

1

**886/0

 Sig. (2-tailed)

 

000/0

 Sum of Squares and Cross-products

990/128

450/83

 Covariance

303/1

843/0

 

 

 

 

متغیر وابسته: استفاده از پارک جنگلی

Pearson Correlation

**886/0

1

Sig. (2-tailed)

000/0

 

 Sum of Squares and Cross-products

450/83

750/68

Covariance

843/0

694/0

 

 


آزمون همبستگی پیرسون بین «عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گردشگران» و «استفاده از پارک جنگلی»

مقدار آماره

886/0

P-Value (سطح معناداری)

000/0

تعداد

100

 

 

 

تأثیرافزا یش  شاخص های کیفی گردشگاه ها در جذب توریست : با 12 سؤال پاسخ بسته و سه سؤال پاسخ باز طرح گردید تا پاسخگویان نظر خود را درباره این رابطه مشخص نمایند. جدول 7 و نمودار 5 حاکی از آن است که 76% از   پاسخ دهندگان افزایش شاخص‏های کیفی گردشگاه‏ها از جمله پارک جنگلی سراوان را در جذب توریست مؤثر دانسته‏اند .


 

 

 

جدول 7-  تاثیر افزایش شاخص های کیفی گردشگاه ها در جذب توریسم

ردیف

طیف ارزیابی

فراوانی

درصد

درصد معتبر

درصد تجمعی

1

بسیار زیاد

76

0/76

0/76

0/76

2

متوسط

23

0/23

0/23

0/99

3

خیلی کم

1

0/1

0/1

0/100

جمع کل

100

0/100

0/100

 

 

 

 

نمودار 5-  تأثیر افزایش شاخص های کیفی گردشگاه ها در جذب توریست

 

 

 

بر اساس آزمون همبستگی پیرسون، میزان همبستگی بین دو متغیر افزایش شاخص کیفی گردشگاه ها و جذب توریست 898/0 و احتما معناداری آن 000/0 می باشد که نشان دهنده رابطه‏ای معنادار بین این دو متغیر است . جدول 8 میزان این همبستگی را نشان می‏دهد .

 

 

جدول 8- آزمون  همبستگی پیرسون فرضیه سوم  (همبستگی بین دو متغیر )

 

 

 

متغیر مستقل

متغیر وابسته

متغیر مستقل:

شاخص های کیفی گردشگاه ها

Pearson Correlation

1

**898/0

 Sig. (2-tailed)

 

000/0

 Sum of Squares and Cross-products

640/118

320/136

 Covariance

198/1

377/1

 

 

 

 

متغیر وابسته: جذب توریسم

Pearson Correlation

**898/0

1

Sig. (2-tailed)

000/0

 

 Sum of Squares and Cross-products

320/136

160/194

Covariance

377/1

961/1

 

آزمون همبستگی پیرسون بین «شاخص های کیفی گردشگاه ها» و «جذب توریست» :

مقدار آماره

898/0

P-Value (سطح معناداری)

000/0

تعداد

100

 

 

در ادامه هریک از عوامل درونی (نقاط قوت و ضعف )و بیرونی (فرصت‏ها و تهدیدها ) مورد تحلیل قرار گرفته است. برای ارزیابی عوامل استراتژیک درونی و بیرونی از ماتریس‏های IFE [4] و EFE[5] استفاده شده است .

ماتریس ارزیابی عوامل درونی IFE

این ماتریس ابزاری جهت بررسی عوامل داخلی موثر در منطقه می باشد. درواقع نقاط قوت و ضعف درون منطقه را ارزیابی     می‏نماید. برای تهیه یک ماتریس ارزیابی عوامل داخلی،          به قضاوت های شهودی و نقطه نظرات مسئولان منطقه و اساتید صاحب نظر تکیه شده است.

 

 

 

جدول 9- اجرای ماتریس IFE در پارک جنگلی سراوان

عوامل استراتژیک

وزن (0-1)

امتیاز وضع

امتیاز وزن دار

نقاط قوت (S)

 

موجود (1-5)

 

S1- برخورداری از جاذبه های طبیعی نظیر پوشش جنگلی متنوع و منحصر به فرد در سطح کشور و حتی کم نظیر در سطح جهان. (9)

074/0

4

296/0

S2- تنوع گونه های حیاط وحش و پرندگان بومی و بعضاً در معرض خطر انقراض نظیر قرقاول وابیا (8)

066/0

4

264/0

S3- وجود موزه میراث روستایی به عنوان یک طرح ملی و منحصر به فرد در خاورمیانه. (8)

066/0

4

264/0

S4- وجود دو رودخانه مطرح سفیدرود و سیاهرود به عنوان یکی از جذابیتهای گردشگری. (6)

049/0

3

147/0

S5- وجود آثار و ابنیه با ارزش تاریخی و مذهبی همچون کاروانسرای لات و بقعه متبرکه امامزاده هاشم، قله درفک و دهکده ساحلی- ورزشی سالانه (5)

041/0

2

082/0

S6- موقعیت استقرار پارک و نزدیکی به عمده ترین نقطه شهری استان گیلان (9)

074/0

4

296/0

S7- قرارگیری پارک جنگلی سراوان در مسیر جاده ترانزیتی رشت- تهران. (9)

074/0

4

296/0

نقاط ضعف (W)

 

 

 

W1- اثرات تخریبی ناشی از فعالیت مراکز جمعیتی محدوده مطالعاتی. (5)

041/0

2

082/0

W2- عدم وجود امکانات، تسهیلات رفاهی کافی برای توریستها. (9)

074/0

2

148/0

W3- عدم وجود برنامه مدیریت جامع گردشگری و زیست محیطی برای منطقه (8)

066/0

2

132/0

W4- عدم استفاده از نیروی انسانی مختصص و کارشناس و محیط بان در زمینه3 حفظ و نگهداری از منطقه جنگلی. (8)

066/0

3

198/0

W5- عدم تخصیص بودجه کافی جهت حفاظت و مطالعات علمی- آموزشی در منطقه. (9)

074/0

2

148/0

6- عدم وجود فعالیت های لازم جهت معرفی منطقه در سطح ملی و بین المللی. (7)

057/0

2

114/0

W7- مجاورت با واحدهای صنعتی و کارگاهی از جمله کشتارگاها که فاضلاب حاصل از آن از داخل پارک می گذرد. (8)

 

066/0

3

198/0

W8- وجود محل دفن زباله های کل استان گیلان در داخل پارک جنگلی سراوان و جریان شیرابه های حاصل از آب در داخل پارک. (10)

082/0

4

328/0

W9- مسیر کابل های فشار قوی در سرتاسر پارک که مساعدترین اراضی پارک را به خود اختصاص می دهد. (4)

033/0

2

066/0

جمع

1

 

 

 

جدول 10- اجرای ماتریس EFE در پارک جنگلی سراوان

عوامل استراتژیک

وزن (0-1)

امتیاز وضع موجود (1-5)

امتیاز وزن دار

فرصت ها (O)

 

 

 

O1- دسترسی آسان به منطقه جهت ایجاد فرصتهای اکوتوریسمی.

045/0

3

135/0

O2- وجود منطقه در بخش توریستی شمال کشور.

0571/0

5

29/0

3- توسعه مدیریت کاربری های اراضی و پرورش ماهیان، زنبورعسل، گیاهان داروئی

032/0

3

096/0

O4- ترویج فرهنگ بومی و گسترش صنایع محلی در طرح های توسعه ای

058/0

4

232/0

O5- معرفی منطقه به عنوان اولویت پژوهشی برای پژوهشگران علاقمند و همچنین توسط واحدهای دانشگاهی و مراکز تحقیقاتی

058/0

3

174/0

O6- بازدید سالانه تعداد زیادی گردشگر داخلی در منطقه.

058/0

5

29/0

7- رشد اقتصادی منطقه به واسطه جذب بیشتر توریسم به داخل پارک از طریق ایجاد طرح های اشتغال زا و افزایش درآمد افراد بومی.

058/0

4

232/0

O8- ایجاد فضای مناسب تبلیغاتی به منظور آشنایی بیشتر منطقه.

051/0

3

153/0

O9- تحت حفاظت قرار دادن منطقه توسط سازمان میراث فرهنگی.

045/0

4

18/0

O10- جلب کمکهای ملی و منطقه ای جهت تجهیز و حفاظت از پارک جنگلی سراوان.

038/0

3

114/0

O11- معرفی منطقه در سطح منطقه ای، ملی و بین المللی.

045/0

2

09/0

O12- معرفی منطقه به عنوان بانک ژن جهت برخی گونه های گیاهی و جانوری در خطر

058/0

3

174/0

O13- توسعه موزه میراث روستایی و موزه تاریخ طبیعی منطقه جهت جذب توریسم.

058/0

4

232/0

تهدیدها (T)

 

 

 

T1- تداخل وظایف سازمان حفاظت محیط زیست و میراث فرهنگی در مدیریت منطقه

045/0

2

090/0

T2- عدم تبلیغات و معرفی جاذبه های طبیعی منطقه در خارج و داخل کشور.

051/0

3

153/0

T3- محل دفن زباله ها در استان گیلان و رود شیرابه های ناشی از محل دفن زباله های کل گیلان و فاضلابهای کشاورزی به داخل پارک.

058/0

4

232/0

T4- عدم وجود مدیریت جامع و کارا در منطقه.

058/0

3

174/0

T5- وجود جنگل نشینان در داخل پارک جنگلی سراوان.

032/0

2

064/0

T6- ناهماهنگی روزافزون در همکاری های سازمان ها و ارگان های دولتی در راستای مدیریت اکوتوریسم منطقه.

038/0

2

076/0

T7- عدم ارائه راهکارهای مدیریتی به منظور جلوگیری از آلودگی های زیست محیطی توسط بازدیدکنندگان بومی و غیربومی.

058/0

5

29/0

جمع

1

 

 

 

 


 اجرای ماتریس استراتژی ها در پارک جنگلی سراوان


جدول 11 - ماتریس استراتژی ها

 

 

 

عوامل درونی

 

 

 

 

         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عوامل بیرونی

نقاط قوت S

نقاط ضعف W

S1- برخورداری از جاذبه های طبیعی نظیر پوشش جنگلی متنوع و منحصر به فرد در سطح کشور و حتی کم نظیر در سطح جهان.

W1- اثرات تخریبی ناشی از فعالیت مراکز جمعیتی محدوده مطالعاتی.

S2- تنوع گونه های حیاط وحش و پرندگان بومی و بعضاً در معرض خطر انقراض نظیر قرقاول وابیا

W2- عدم وجود امکانات، تسهیلات رفاهی کافی برای توریستها.

S3- وجود موزه میراث روستایی به عنوان یک طرح ملی و منحصر به فرد در خاورمیانه.

W3- عدم وجود برنامه مدیریت جامع گردشگری و زیست محیطی برای منطقه

S4- وجود دو رودخانه مطرح سفیدرود و سیاهرود به عنوان یکی از جذابیتهای گردشگری.

W4- عدم استفاده از نیروی انسانی مختصص و کارشناس و محیط بان در زمینه3 حفظ و نگهداری از منطقه جنگلی.

S5- وجود آثار و ابنیه با ارزش تاریخی و مذهبی همچون کاروانسرای لات و بقعه متبرکه امامزاده هاشم، قله درفک و دهکده ساحلی- ورزشی سالانه

W5- عدم تخصیص بودجه کافی جهت حفاظت و مطالعات علمی- آموزشی در منطقه.

S6- موقعیت استقرار پارک و نزدیکی به عمده ترین نقطه شهری استان گیلان

6- عدم وجود فعالیت های لازم جهت معرفی منطقه در سطح ملی و بین المللی.

S7- قرارگیری پارک جنگلی سراوان در مسیر جاده ترانزیتی رشت- تهران.

W7- مجاورت با واحدهای صنعتی و کارگاهی از جمله کشتارگاها که فاضلاب حاصل از آن از داخل پارک می گذرد.

 

W8- وجود محل دفن زباله های کل استان گیلان در داخل پارک جنگلی سراوان و جریان شیرابه های حاصل از آب در داخل پارک.

 

W9- مسیر کابل های فشار قوی در سرتاسر پارک که مساعدترین اراضی پارک را به خود اختصاص می دهد.

فرصت ها O

استراتژیهای SO

(راهبردهای تهاجمی)

استراتژی های WO

(راهبردهای محافظه کارانه)

O1- دسترسی آسان به منطقه جهت ایجاد فرصتهای اکوتوریسمی.

SO1- باتوجه به واقع بودن منطقه در بخش توریستی شمال کشور با تبلیغات مناسب می توان منع درآمد قابل قبولی را برای منطقه فراهم نمود.

WO1- افزایش نیروی انسانی آگاه در منطقه

O2- وجود منطقه در بخش توریستی شمال کشور.

SO2- استفاده از پتانسیل های منطقه جهت حفاظت از گونه های در خطر انقراض و حفاظت از منطقه.

WO2- افزایش بودجه مطالعاتی جهت مطالعات علمی- پژوهشی در منطقه

3- توسعه مدیریت کاربری های اراضی و پرورش ماهیان، زنبورعسل، گیاهان داروئی

SO3- توسعه اکوموزه میراث روستایی به عنوان یک طرح منحصر به فرد در ترویج فرهنگ بومی و گسترش صنایع محلی و جذب بازدیدکنندگان بیشتر که امکان افزایش اکوتوریسم گسترده را درپی خواهد داشت.

WO3- تهیه جزوات و کتابچه های راهنما جهت معرفی جاذبه های گردشگری منطقه

O4- ترویج فرهنگ بومی و گسترش صنایع محلی در طرح های توسعه ای

SO4- با توجه به برخورداری منطقه مورد مطالعه از جاذبه های طبیعی نظیر پوشش گیاهی متنوع و منحصر به فرد و تنوع گونه های جانوری و پرندگان بومی می توان از منطقه جهت انجام مطالعات اکولوژیکی بهره برد.

WO4- بهره جستن از توانمندی های سازمان های مردم نهاد (NGO) جهت جلب گردشگران طبیعت و راهنمایی گردشگران داخلی و خارجی

O5- معرفی منطقه به عنوان اولویت پژوهشی برای پژوهشگران علاقمند و همچنین توسط واحدهای دانشگاهی و مراکز تحقیقاتی

SO5- قرارگیری پارک جنگلی سراوان در مسیر جاده ترانزیتی جاده رشت- تهران و دسترسی آسان به پارک می تواند در جهت ایجاد فرصتهای اکوتوریستی بسیار موثر باشد.

WO5- آموزش بومیان منطقه جهت راهنمایی گردشگران ورودی به منطقه

O6- بازدید سالانه تعداد زیادی گردشگر داخلی در منطقه.

SO6- وجود موزه میراث روستایی و توسعه موزه تاریخ طبیعی که فرهنگ بومی گیلان را بازگویی می کند با توسعه این بخش می توان جاذبه گردشگری این منطقه را افزایش داد.

WO6- تعیین پتانسیل و توان اکولوژیکی منطقه مطالعاتی با هدف تعیین ظرفیت بر گردشگری در زمان حداکثر تقاضا با توجه به محدودیتهای زیستی منطقه

7- رشد اقتصادی منطقه به واسطه جذب بیشتر توریسم به داخل پارک از طریق ایجاد طرح های اشتغال زا و افزایش درآمد افراد بومی.

SO7- با توجه به همجواری منطقه با آثار و ابنیه با ارزش فراوان تاریخی و مذهبی همچون کاروانسرای لات، بقعه متبرکه امامزاده هاشم علیه السلام، قله درفک و دهکده ییلاقی ورزشی سالانه می توان منطقه را در سطح ملی و بین المللی مطرح و معرفی کرد.

SO8- بهره گیری از پتانسیل های طبیعی و تاریخی- فرهنگی منطقه به منظور ایجاد موقعیتهای جدید شغلی و افزایش سطح درآمد افراد محلی

WO7- برخورد جدی با معترضان به منطقه جهت حفظ و حراست از پارک

O8- ایجاد فضای مناسب تبلیغاتی به منظور آشنایی بیشتر منطقه.

SO9- با توجه به موقعیت استقرار پارک و نزدیکی به عمده ترین نقطه شهری استان گیلان برخورداری از وضعیت بسیار مناسب جهت دریافت خدمات عمده سطح یک یعنی مراکز اداری با سطوح بالا، بیمارستان و مرکز نظامی و انتظامی می توان اقدام به احداث و دسترسی به سایتهای گردشگری طبیعت و ابنیه تاریخی و فرهنگی نمود

WO8- تضمین امنیت سرمایه گذاری در صنعت توریسم توسط دولت به منظور ایجاد اننگیزه در بخش خصوصی

O9- تحت حفاظت قرار دادن منطقه توسط سازمان میراث فرهنگی.

SO10- استفاده از آداب و رسوم و فرهنگ غنی افراد محلی در پیشبرد برنامه های توسعه گردشگری طبیعت در منطقه

WO9- تدوین برنامه مدیریت جامع گردشگری در منطقه

O10- جلب کمکهای ملی و منطقه ای جهت تجهیز و حفاظت از پارک جنگلی سراوان.

SO11- تلاش در گسترش بازدیدکنندگان منطقه به منظور آشنایی بیشتر با معماری، فرهنگ و تاریخ منطقه

WO10- ارتقای سطح امنیت منطقه و تنویر افکار عمومی از طریق اطلاع رسانی از طریق رسانه ها و پایگاه های اینترنتی

O11- معرفی منطقه در سطح منطقه ای، ملی و بین المللی.

SO12- ارائه امکانات و خدمات رفاهی و اقامتی در سطح استانداردهای بین المللی

WO11- رونق بازاریابی گسترده در زمینه توریسم در منطقه در داخل و خارج از کشور

O12- معرفی منطقه به عنوان بانک ژن جهت برخی گونه های گیاهی و جانوری در خطر

 

WO12- برگزاری جلسات و همایش هایی در راستای شناساندن ظرفیتهای گردشگری منطقه

O13- توسعه موزه میراث روستایی و موزه تاریخ طبیعی منطقه جهت جذب توریسم.

 

 

تهدیدها T

استراتژی های ST (راهبردهای رقابتی)

استراتژی های WT (راهبردهای تدافعی)

1- تداخل وظایف سازمان حفاظت محیط زیست و میراث فرهنگی در مدیریت منطقه.

ST1- ایجاد منشور گردشگری و تدوین مسئولیت سازمان های مختلف.

WT1- اختصاص بودجه توسط دولت به منظور زیباسازی و ایجاد امکانات و تسهیلات توریستی در منطقه

2- عدم تبلیغات و معرفی جاذبه های طبیعی منطقه در داخل و خارج کشور.

ST2- نظارت جدی و پی گیر بر تغییر کاربری های زمین های پیرامونی.

WT2- تدوین برنامه مدیریت جامع برای مقابله با تهدیدزا و برطرف کردن نقاط ضعف

3- ورود شیرابه های ناشی از محل دفن زباله های کل استان گیلان و ورود فاضلابهای کشاورزی به داخل پارک.

ST3- برخورد قانونی جدی با شکارچیان غیرقانونی و اعمال مجازات مالی سنگین جهت متخلفین.

WT3- انتقال کشتارگاه ها و دامداری ها از مکان موجود با مکان دیگر

4- عدم وجود مدیریت جامع و کارا در منطقه

ST4- لزوم تدوین برنامه مدیریت جامع در منطقه جهت حراست از حقوق و ماهیت حفاظتی آن در برابر معترضان.

WT4- احداث سیستم زهکش در پیرامون منطقه جهت ممانعت از ورود پساب و شیرابه های زباله و آبهای زائد منطقه به داخل آن

5- وجود جنگل نشینان در داخل پارک جنگلی سراوان

ST5- استفاده از دانش آموزان، دانشجویان و NGO های محلی جهت ترمیم و بازسازی بخشهای تخریب شده منطقه

WT5- راه اندازی گردشهای علمی جهت دانش آموزان دوره های ابتدایی و راهنمایی به منطقه به منظور آشنا نمودن آنان با ارزش های طبیعی و ماندگار آن

6- ناهماهنگی روزافزون در همکاری های سازمان ها و ارگان های دولتی در راستای مدیریت اکوتوریسم منطقه

ST6- لزوم ایجاد برنامه هایی جهت مرمت و حفاظت از ابنیه های تاریخی در منطقه

WT6- هماهنگی ارگان های ذیربط جهت ساماندهی وضعیت گردشگری منطقه

7- عدم ارائه راهکارهای مدیریتی به منظور جلوگیری از آلودگی های زیست محیطی توسط بازدیدکنندگان بومی و غیربومی

ST7- تدوین راهکار جدیدی و مکان دیگری برای تعیین محل دفن زباله های استان گیلان

WT7- لحاظ نمودن اولویت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه در طرح های کالبدی و جامع.

ST8- ایجاد فرصت های جدید شغلی برمبنای پتانسیل های طبیعی و فرهنگ غنی بومیان منطقه با هدف حمایت از صنایع دستی، صیانت از هویت فرهنگی و پیش گیری از مهاجرت افراد محلی به خارج از منطقه

WT8- تقویت و بالا بردن فرهنگ زیست محیطی گردشگران و بازدیدکنندگان از منطقه از طریق آموزش و تبلیغات

ST9- تلاش در جهت اعتلای امنیت، تنویر افکار عمومی و معرفی جاذبه های گردشگری منطقه در ابعاد ملی و بین المللی

WT9- پیش بینی طرح های کارآفرینی در منطقه با توجه به ساختارهای طبیعی و فرهنگی منطقه به منظور جلب سرمایه گذاری دولتی و بخش خصوصی

ST10- احیای فرهنگ بومی از طریق توسعه صنایع سازگار و کارآفرین در منطقه به منظور بهبود شرایط معیشتی افراد محلی

WT10- تبدیل منطقه به پارک علمی- آموزشی جهت برگزاری دوره های کارورزی دانشجویان

ST11- جلب سرمایه گذاری بخش خصوصی از طریق ارائه تسهیلات بانکی با دوره بازگشت طولانی مدت و واگذاری انفال در قالب اسناد نود و نه ساله

 

 

 

 

 

 

بحث و جمع بندی

 

اکوتوریسم درواقع دربرگیرنده اصول توریسم پایدار درباره پیامدهای محیط‏زیستی، اقتصادی و اجتماعی است به طوریکه فعالانه در حفاظت از میراث های طبیعی و فرهنگی مشارکت می‏کند و به آموزش و مشارکت جوامع بومی و محلی در کلیه مراحل برنامه ریزی، توسعه و اجرا تاکید دارد.

پروژه‏های اکوتوریسمی که در مناطق بکر و اکوسیستم های حساس اجرا می‏شوند، احتمال تخریب منابع زیستی این مناطق را که اکوتوریسم به آن ها وابسته است، بالا می برند. خسارت   به تنوع زیستی و زیستگاه‏های حیات وحش، تولید مواد زاید و فاضلاب‏های آلوده و وجود مناطقی که ظرفیت جذب این مواد را نداشته یا از ظرفیت پایینی برخوردارند، تنها بخشی از نگرانی‏های موجود هستند.

نتایج استراتژی های حاصل از اجرای ماتریس QSPM به ترتیب اولویت (در این جا به صورت نمونه به 15 مورد اشاره می شود ):

SO1 : باتوجه به واقع بودن منطقه در بخش توریستی شمال کشور با تبلیغات مناسب می توان درآمد قابل قبولی را برای منطقه فراهم نمود

 SO3  : توسعه اکوموزه میراث روستایی به عنوان یک طرح منحصر به فرد در ترویج فرهنگ بومی و گسترش صنایع محلی و جذب بازدیدکنندگان بیشتر که امکان افزایش اکوتوریسم گسترده را درپی خواهد داشت.

SO5 : قرارگیری پارک جنگلی سراوان در مسیر جاده ترانزیتی رشت- تهران و دسترسی آسان به پارک می تواند در جهت ایجاد فرصت‏های اکوتوریسمی بسیار موثر باشد.

SO9 : با توجهبه موقعیت استقرار پارک و نزدیکی به عمده‏ترین نقاط شهری استان گیلان و برخورداری از وضعیت بسیار مناسب جهت دریافت خدمات عمده سطح یک یعنی مراکز اداری با سطوح بالا، بیمارستان و مراکز نظامی و انتظامی می‏توان اقدام به احداث و دسترسی به سایتهای گردشگری طبیعت و ابنیه تاریخی و فرهنگی نمود.

SO8 : بهره گیری از پتانسیل های طبیعی و تاریخی- فرهنگی منطقه به منظور ایجاد موقعیتهای جدید شغلی و افزایش سطح درآمد افراد محلی.

SO6 : وجود موزه میراث روستایی و توسعه موزه تاریخ طبیعی که فرهنگ بومی گیلان را بازگو می‌کند با توسعه این بخش می‏توان جاذبه گردشگری این منطقه را افزایش داد.

SO4 : باتوجه به برخورداری منطقه مورد مطالعه از جاذبه های طبیعی نیز پوشش گیاهی متنوع و منحصر به فرد و تنوع گونه‏های جانوری و پرندگان بومی می توان از منطقه جهت انجام مطالعات اکوتوریسمی بهره برد.

WO9 : تدوین برنامه مدیریت جامع گردشگری در منطقه.

SO11 : تلاش در گسترش بازدیکنندگان منطقه به منظور آشنایی بیشتر با معماری، فرهنگ و تاریخ منطقه.

SO2 : استفاده از پتانسیل های منطقه جهت حفاظت از گونه‏های درخطر انقراض و حفاظت از منطقه.

WO12 : برگزاری جلسات و همایش هایی در راستای شناساندن ظرفیت‏های گردشگری منطقه.

SO7 : باتوجه به همجواری منطقه با آثار و ابنیه با ارزش فراوان تاریخی و مذهبی همچون کاروانسرای لات، بقعه متبرکه امام زاده هاشم علیه السلام، قله درفک و دهکده ییلاقی ورزشی سالانسر می‏توان منطقه را در سطح ملی و بین المللی مطرح و معرفی نمود.

SO12 : ارایه امکانات و خدمات رفاهی و اقامتی در سطح استانداردهای بین المللی.

ST1 : ایجاد منشور گردشگری و تدوین مسئولیت سازمان‏های مختلف.

WO3 : تهیه جزوات و کتابچه های راهنما جهت معرفی جاذبه‏های گردشگری منطقه

WO11 : رونق بازاریابی گسترده در زمینه توریسم در منطقه در داخل و خارج از کشور.

WO6 : تعیین پتانسیل و توان اکولوژیکی منطقه مطالعاتی با هدف تعیین ظرفیت برد گردشگری در زمان حداکثر

*        بر طبق یافته های پژوهش بین «میزان آگاهی استفاده کنندگان» در «نوع استفاده از             پارک جنگلی» معناداری وجود دارد.

*        برطبق یافته های این تحقیق بین «عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» و «استفاده از پارک جنگلی» رابطه معناداری وجود دارد.

*        برطبق یافته های این پژوهش بین «شاخص‏های کیفی گردشگاه ها» و «جذب توریسم» رابطه معناداری وجود دارد.

*        قابلیت جذب گردشگر در پارک جنگلی سراوان از نظر 80 درصد پاسخگویان بسیار زیاد و زیاد و از نظر 20 درصد پاسخگویان پارک جنگلی سراوان را فاقد این قابلیت دانسته اند.

 

منابع

  1. پایلی یزدی، محمدحسین و سقایی، مهدی، 1389، گردشگری (ماهیت و مفاهیم)، انتشارات سمت .
  2. درام، اندی و مور، آلن، 1388، مقدمه ای بر برنامه ریزی و مدیریت اکوتوریسم، ترجمه محسن رنجبر، انتشارات آییژ.
  3. اداره کل منابع طبیعی استان گیلان ، 1389 ، طرح جامع مدیریت پارک جنگلی سراوان.
  4. آمارنامه استان گیلان، 1385، انتشارات معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی، دفتر آمار و اطلاعات.
  5. شیعه بیگی، شادی، 1389، باز زنده سازی پارک 8 شهریور شهر سمنان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست و انرژی دانشگاه علوم و تحقیقات تهران .
  6. کلانتری، فرزاد، 1387، مطالعات زیست محیطی طرح اکوموزه پارک ملی خجیر.
  7. نعمت گرگانی، خاطره، 1389، تدوین استراتژی مدیریت اکوتوریسم در منطقه گردشگری رامسر به روش ANP ، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست و انرژی علوم و تحقیقات تهران.
  8. مجنونیان، هنریک، 1377، راهنمای آماده سازی پارک ملی و مناطق حفاظت شده برای توریسم، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست.
  9. ساسان فر، زهرا و آقاپور خامنه، پویانه، 1388، مدیریت و برنامه ریزی منطقه الموت قزوین، سمینار کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست و انرژی علوم و تحقیقات تهران
  10. کلانتری، فرزاد، 1387، مطالعات زیست محیطی طرح اکوموزه پارک ملی خجیر.
  11. زاهدی، شمس السادات، 1385، مبانی توریسم و اکوتوریسم پایدار، با تاکید بر محیط زیست، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی

 

 

 

 

 


 



1- دانشیار دانشکده محیط زیست و انرژی دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد علوم و تحقیقات تهران *(مسول مکاتبات).

2- دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست، دانشگاه علوم و تحقیقات تهران .

[3]- International Ecotourism Society

 

 

  1. پایلی یزدی، محمدحسین و سقایی، مهدی، 1389، گردشگری (ماهیت و مفاهیم)، انتشارات سمت .
  2. درام، اندی و مور، آلن، 1388، مقدمه ای بر برنامه ریزی و مدیریت اکوتوریسم، ترجمه محسن رنجبر، انتشارات آییژ.
  3. اداره کل منابع طبیعی استان گیلان ، 1389 ، طرح جامع مدیریت پارک جنگلی سراوان.
  4. آمارنامه استان گیلان، 1385، انتشارات معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی، دفتر آمار و اطلاعات.
  5. شیعه بیگی، شادی، 1389، باز زنده سازی پارک 8 شهریور شهر سمنان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست و انرژی دانشگاه علوم و تحقیقات تهران .
  6. کلانتری، فرزاد، 1387، مطالعات زیست محیطی طرح اکوموزه پارک ملی خجیر.
  7. نعمت گرگانی، خاطره، 1389، تدوین استراتژی مدیریت اکوتوریسم در منطقه گردشگری رامسر به روش ANP ، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست و انرژی علوم و تحقیقات تهران.
  8. مجنونیان، هنریک، 1377، راهنمای آماده سازی پارک ملی و مناطق حفاظت شده برای توریسم، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست.
  9. ساسان فر، زهرا و آقاپور خامنه، پویانه، 1388، مدیریت و برنامه ریزی منطقه الموت قزوین، سمینار کارشناسی ارشد، دانشکده محیط زیست و انرژی علوم و تحقیقات تهران
  10. کلانتری، فرزاد، 1387، مطالعات زیست محیطی طرح اکوموزه پارک ملی خجیر.
  11. زاهدی، شمس السادات، 1385، مبانی توریسم و اکوتوریسم پایدار، با تاکید بر محیط زیست، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی