اخلاق و فلسفه محیط زیست و ضرورت توجه به نقش آن در جهان امروز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی دانشکده مهندسی عمران و محیط زیست، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، تهران، ایران

2 پژوهشگر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

چکیده

یکی از مسائلی که در سا لهای اخیر مورد توجه صاحب نظران قرار گرفته
است این است که علیرغم صرف هزین ههای کلان برای پروژ ههای عظیم
محیط زیستی نتایج چندان رضایت بخشی حاصل نم یشود. این موضوع
متفکران را به این فکر رهنمون کرد که حل مسائل محیط زیستی جدای از
امور فنی نیازمند رویکرد جدیدی شامل رویکردهای جامعه شناختی، اخلاقی،
فلسفی و .... م یباشد. اخلاق زیس تمحیطی شاخه جدیدی از مبحث اخلاق
فلسفی است و در خصوص روابط اخلاقی بین انسا نها و دنیای پیرامون
آنها بحث میک‌ند. هدف این مقاله، آشنا کردن متخصصان محیط زیست
با دیدگا ههای مختلف اخلاق و فلسفه محی طزیست در جهان امروز است.
ضمن شرح مختصری از مکاتب مختلف اخلاقی به بیان مکاتب اخلاقی
زیست محیطی مانند مکتب انسان مدارانه و خداباورانه پرداخته م یشود. در
این میان لازم است متفکران کشور ما نیز با توجه به پیشین ههای مذهبی
و فرهنگی دیدگاه های اخلاقی و فلسفی خود را در خصوص محیط زیست
ارائه دهند تا پروژ ههای مهندسی و محی طزیستی در عرصه عمل به نتیجه
بهتری نائل شود. با توجه به ضرورت آشنایی مهندسان با مبانی اخلاقی و
فلسفه زیست محیطی در دنیای امروز، در ادامه این مقاله به نقش کدهای
اخلاقی مهندسی پرداخته شده است.

کلیدواژه‌ها


انسان و محیط زیست
84
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
چکیده
یکی از مسائلی که در سا لهای اخیر مورد توجه صاحب نظران قرار گرفته
است این است که علیرغم صرف هزین ههای کلان برای پروژ ههای عظیم
محیط زیستی نتایج چندان رضایت بخشی حاصل نم یشود. این موضوع
متفکران را به این فکر رهنمون کرد که حل مسائل محیط زیستی جدای از
امور فنی نیازمند رویکرد جدیدی شامل رویکردهای جامعه شناختی، اخلاقی،
فلسفی و .... م یباشد. اخلاق زیس تمحیطی شاخه جدیدی از مبحث اخلاق
فلسفی است و در خصوص روابط اخلاقی بین انسا نها و دنیای پیرامون
آنها بحث میک‌ند. هدف این مقاله، آشنا کردن متخصصان محیط زیست
با دیدگا ههای مختلف اخلاق و فلسفه محی طزیست در جهان امروز است.
ضمن شرح مختصری از مکاتب مختلف اخلاقی به بیان مکاتب اخلاقی
زیست محیطی مانند مکتب انسان مدارانه و خداباورانه پرداخته م یشود. در
این میان لازم است متفکران کشور ما نیز با توجه به پیشین ههای مذهبی
و فرهنگی دیدگاه های اخلاقی و فلسفی خود را در خصوص محیط زیست
ارائه دهند تا پروژ ههای مهندسی و محی طزیستی در عرصه عمل به نتیجه
بهتری نائل شود. با توجه به ضرورت آشنایی مهندسان با مبانی اخلاقی و
فلسفه زیست محیطی در دنیای امروز، در ادامه این مقاله به نقش کدهای
اخلاقی مهندسی پرداخته شده است.
واژ ههای کلیدی: اخلاق و فلسفه زیس تمحیطی، ارز شهای اخلاقی،
کدهای اخلاقی. معضلات محیط زیست
اخلاق و فلسفه محی طزیست و ضرورت توجه به نقش آن در
جهان امروز
alavi@aut.ac.ir • سید محمدرضا علوی مقدم، عضو هیأ تعلمی دانشکده مهندسی عمران و محیط زیست، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، تهران، ایران
azam_ghasemi@yahoo.com • اعظم قاسمی، پژوهشگر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
انسان و محیط زیست
85
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
مقدمه
بعد از رنسانس در اروپای قرن پانزدهم و با اقتدا به این آموزه دکارتی که
عقل بشر برای حل هر مشکلی کافی است، به شرط آنکه روش صحیح «
همت اروپاییان به این امر معطوف شد که به ،» به کار بردن عقل را بداند
پیشرف تهای علمی و ف نآوری در زمینه های مختلف بپردازند، و به حق در
این زمینه روز به روز نسبت به گذشته به پیشرف تهای شگرف نائل آمدند.
پیشرفت صنعتی علاوه بر فوائد مثبت و غیرقابل انکار برای بشر، مشکلاتی
با خود به همراه آورد که می توان به برخی فجایع زیست محیطی در زمینه
های مختلف: آلودگی آب، هوا، مواد زائد جامد و مواد زائد خطرناک اشاره
کرد. امروزه، دیگر سخن بر سر پیشرفت صنعتی نیست، بلکه نحوه استفاده
صحیح از این تکنولوژی به گونه ای که محیط زیست و در نتیجه حیات را
به خطر نیندازد، مدنظر صاحبنظران است. لذا به تعبیری م یتوان گفت
مشکلات محیط زیستی و حل آن در وهله اول مربوط به کشورهای صنعتی
و پیشرفته م یشود. البته این بدان معنا نیست که کشورهای در حال توسعه
ابتدا باید مقلدانه همانند کشورهای توسعه یافته به پیشرفت صنعتی نائل
شوند و در مرحله بعد به فکر راه حل برای مشکلات مربوط به آن باشند
بلکه از همین ابتدا باید از تجربیات موجود در کشورهای دیگر بهره ببرند
و صنعت خود را با در نظر گرفتن چنین مسائلی به پیش ببرند. چنین
رویکردی در راستای توسعه پایدار است.
در بعضی از کشورها پیشرفت صنعتی باعث به وجود آمدن فجایعی
زیست محیطی در زمین ههای مختلف: آلودگی آب، هوا، مواد زائد جامد و
مواد زائد خطرناک شده است. به عنوان نمونه آلودگی هوا در شهر لندن
در سال 1952 باعث کشته شدن 4000 نفر شد.) 1( همچنین در سا لهای
اخیر، به خاطر رعایت نشدن مسائل زیس تمحیطی در بسیاری از کشورها،
خصوصاً در مورد دفع مواد زائد خطرناک در مناطق نامناسب و در نتیجه
نشت آنها در محی طیست، مشکلات عدیده ای به بار آمده است. ای نگونه
مسائل یا به خاطر فقدان قانون مناسب )خصوصاً در مورد کشورهای در
حال توسعه( و یا به سبب عدم رعایت قوانین بوده است. لذا متخصصان
به این نتیجه رسیده اند که صرف وضع قانون کمک چندانی به حل این
مشکلات نمیک‌ند و راه صحی حتر این است که علاوه بر وضع قانون و
نظارت بر حسن انجام آن، نگرش افراد در خصوص محیط زیست را اصلاح
کرد. به عبارتی تفکر انسان ها باید به گونه ای پرورش یابد که صرف نظر
انسان و محیط زیست
86
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
میک‌ند. یکی از مهم ترین پرسش های مطروحه در این شاخه از علم این
است که آیا ارزش محیط زیست طبیعی به خاطر منافعی است که برای
ما انسا نها دارند، یا آن که آنها دست کم از برخی جهات واجد ارزشی
هستند متعالی و ذاتی فارغ از منافع ما انسان ها؟ پرسش دوم این است که
ما در مقام انسان در خصوص ارتباطمان با سایر اجزای طبیعت چگونه باید
) بیندیشیم؟ ) 5
در این شاخه از علم، سؤالات دیگری از این قبیل پاسخ داده م یشود: آیا
ما وظایف یا مسئولی تهایی در برابر انواع دیگر موجودات یا به طور کلی
در برابر طبیعت داریم؟ آیا اصول اخلاقی تعیین میک‌نند که ما چگونه از
منابع و محیط زیست اطرافمان بهره ببریم؟ اگر ای نطور است اساس این
اصول چیست و چه فرقی با اصول حاکم بر روابط ما با دیگر انسا نها دارد؟
مسئولی تهای ما نسبت به طبیعت، چگونه با ارز شها و علایق بشری در
تضاد می افتد؟ آیا این علایق یا ارز شها با سایر علایق انسان در تضاد
) است؟ ) 5
» اخلاق زمینی » آلدولئو پلد برای اولی نبار در 1949 شرحی، تحت عنوان
بر اخلاق محی طزیست نوشت. او در این مقاله خاطر نشان کرد که مسائل
را نباید فقط براساس ارزش اقتصادی آن بسنجیم، چرا که اهمیت مسائل
از دیدگاه زیس تمحیطی کمتر از مسائل اقتصادی نیست. ) 2( پس از آن
مباحث مربوط به اخلاق و فلسفه زیس تمحیطی به صورت پراکنده ادامه
یافت. با توجه به حاد شدن مسائل زیس تمحیطی در امریکا و عدم موفقیت
برنام ههای مختلف این کشور در خصوص کنترل آلایند ههای منتشره
از سوی بسیاری از واحدهای صنعتی در سال 1979 میلادی طرفداران
محی طزیست از فیلسوفان امریکایی درخواست کردند که در زمینه اخلاق
) زیست محیطی فعالیت جدی خود را آغاز کنند. ) 6
مکاتب مختلف اخلاقی در جهان
از آنجا که نوع دیدگاهی که در اخلاق زیس تمحیطی وجود دارد مبتنی بر
نظری ههای اخلاقی است، لذا ضروری است ابتدا به بیان مکاتب مختلف
اخلاقی پرداخته شود.
مکتب جهانشمولی اخلاق )یونیورسالیسم(: اولین سؤال که در
آیا اصول اخلاقی جاودانی وجود « علم اخلاق مطرح م یشود این است که
دارد که صرف نظر از فرهنگ، تاریخ، یا دین، به طور عینی معتبر باشد یا
پاسخ دادن به این سؤال بستگی به دیدگاه فلسفی فرد دارد. جهان .» نه
شمول گرایان )یونیورسالیس تها(، نظیر افلاطون معتقدند که اصول اخلاقی
کلی، ازلی و تغییرناپذیرند؛ یعنی صدق و کذب قوانین اخلاقی صر فنظر از
علایق و موقعی تهای مختلف اعتبار دارد. بعضی اعتقاد دارند که این اصول
از مسائل اقتصادی، مؤلف ههای زیس تمحیطی را هم در نظر بگیرند. این
امر مستلزم گسترش آموزش در خصوص اخلاق و فلسفه زیس تمحیطی
به عموم مردم است.
در بسیاری از کتا بهای محیط زیست جدید، به ویژه کتا بهایی که در
رابطه با مدیریت مواد زائد خطرناک نوشته شده است، با عناوینی چون
اخلاق و فلسفه زیس تمحیطی برخورد میک‌نیم؛ چرا که مدیریت جامع و
صحیح محیط زیست علاوه بر داشتن دیدگا ههای فنی و مهندسی نیاز به
) توجهات قانونی، اجتماعی، سیاسی و البته اخلاقی دارد. ) 2
بسیاری از تهدیدآمیزترین تغییرات زیست محیطی عمداً یا سهواً با عاملیت
و به دست انسان صورت م یپذیرد. مواردی مانند تغییر مسیر یا احداث سد
بر رودخان هها، بریدن درختان جنگ لها برای مقاصد کشاورزی، آلوده شدن
هوا، خاک و آب توسط فضولات صنعتی نمون ههایی از این تغییرات هستند.
آنچه موضوعیت دارد این است که آیا یک تغییر خاص در محیط زیست
تأثیر زیانباری بر انسان ها یا موجودات دیگر م یگذارد یا خیر؟ آیا انسان
م یتواند برای جلوگیری یا کاهش اثر آن قادر به انجام کاری است یا
خیر؟ در این گونه مسائل سه گونه سوال مطرح است: آیا تأثیرات مورد
بحث واقعا زیانبارند؟ آیا م یتوانیم چه از طریق کنترل تغییرات و چه از
طریق درمان اثرات آن، مؤثر باشیم؟ اگر جواب سوال دوم مثبت است، آیا
به لحاظ اخلاقی مکلف به اقدام هستیم؟) 3(. پاسخگویی به این سؤالات
ساده نیست و جواب به این سؤالات متناسب با دیدگا ههای فلسفی افراد
متفاوت خواهد بود.
هدف اصلی از ارائه این مقاله آشنا کردن متخصصان محیط زیست با
دیدگاه های مختلف اخلاق و فلسفه محی طزیست در جهان امروز می باشد
که در آن ضمن ارائه شرح مختصری از مکاتب مختلف اخلاقی به بیان
مکاتب اخلاقی زیست محیطی مانند مکتب انسان مدارانه، خداباورانه،
مسئولانه ومکاتب اصال تدهنده به حیات و بوم پرداخته م یشود.
تعریف اخلاق و فلسفه زیست محیطی
سر » ارز شها « و » اخلاقیات « علم اخلاق یک شاخه از فلسفه است که با
ارزیابی ،» ارز شها « یعنی تمیز بین حق و باطل و » اخلاقیات « . و کار دارد
نهایی افعال یا امور است. علم اخلاق روابط، قوانین، اصول یا کدهایی را که
در رفتارهای معین مورد نیاز است یا منع م یشود را ارزیابی میک‌ند. بیشتر
اخلاقیون غربی سؤال مشهور سقراط و سایر فیلسوفان یونانی در 2500
زندگی خوب چیست؟ اگر ما بخواهیم « : سال قبل را در نظر می گیرند که
) 4 (و ) 5 ( »؟ رفتار اخلاقی داشته باشیم چگونه باید عمل کنیم
اخلاق زیست محیطی شاخه نسبتاً جدیدی ازمبحث اخلاق فلسفی است
و در خصوص روابط اخلاقی بین انسان ها و دنیای پیرامون آنها سؤال
انسان و محیط زیست
87
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
اخلاقی توسط خدا وحی شده است. در حالی که عده ای دیگر معتقدند این
اصول را از طریق عقل می توان تشخیص داد. ) 4( و ) 5( بر طبق این دیدگاه
م یتوان اصول اخلاق زیس تمحیطی معینی را نیز استنباط کرد.
دیدگاه نسبی گرایانه )رلویتیسم(: نسبی گرایان مانند سوفسطائیان،
که مخالف افلاطون بودند، ادعا میک‌ردند که اصول اخلاقی نسبی هستند
و نسبت به شخص، جامعه و موقعیت تفاوت میک‌نند. هرچند ممکن است
این اصول درست یا غلط باشند، یا حداقل بهتر و بدتر باشند، ولی هیچ
اصل متعالی و مطلقی وجود ندارد. نیچه بر آن است که تصور یک دستگاه
اخلاقی یکسان و مطلق را باید به دور افکند و به جای آن باید تصور
رده بندی گون ههای مختلف اخلاق را گذاشت. در خصوص نسب یگرایی،
این سؤال را می توان را مطرح کرد که اگر هر عقید های اعتباری یکسان
دارد، چطور م یتوانیم بهترین آن را انتخاب کنیم؟ در حوزه اخلاق و فلسفه
آیا طبیعت آن چیزی است که « : زیس تمحیطی این سؤال ات مطرح م یشود
آیا ما طبیعت دست نخورده را م یتوانیم با « ؛»؟ ما درباره آن فکر میک‌نیم
آیا اصول اخلاقی مطلق « ؛»؟ طبیعت دست دوم ساخت بشر، عوض کنیم
)3( .»؟ در ارتباط با طبیعت وجود دارد و یا هر چیزی نسبی و ذهنی است
) و ) 4( و ) 5
دیدگاه پو چگرایی )نهیلیسم(: فیلسوفانی نظیر شوپنهاور ادعا میک‌نند
که دنیا به طور کلی معنایی ندارد. همه چیز اتفاقی است. هیچ معنا و هدفی
در زندگی نیست. بر طبق این عقیده هیچ دلیلی برای اخلاقی عمل کردن
چیزی .» بخور یا خورده م یشوی ». نیست. فقط قدرت می تواند حق باشد
به اسم زندگی خوب وجود ندارد. ما در یک دنیای پر از درد زندگی میک‌نیم.
سرچشمه اصلی بد یهایی که انسان از آن رنج م یبرد، انسان است. انسان
گرگ انسان است. شادکامی یعنی رهایی از یک رنج، از یک خواسته و
در حقیقت چیزی است منفی، نه مثبت. ) 5( و ) 7( طبیعی است در چنین
دیدگاهی وقتی فضیلت اخلاقی وجود نداشته باشد جایگاهی برای اخلاق
زیس تمحیطی نیز باقی نمی ماند.
دیدگاه اصالت سود )یوتیلاریسم(: بر طبق دیدگاه اصالت سود که
از فیلسوف انگلیسی جرمی بنتام نشأت گرفته است، عملی درست است که
دارای بیشترین سود برای بیشترین تعداد بشر باشد. بنتام خیر را با سعادت
و سعادت را با لذت برابر م یدانست. بنابراین زندگی خوب، زندگی با کسب
بیشترین لذت است. در دیدگاه او تا آنجا که به اخلاقی بودن آدمیان مربوط
م یشود ما باید بیشترین لذت را برای بیشترین افراد تولید کنیم. اصالت سود
توسط جان استوارت میل تعدیل شد. میل معتقد بود لذت عقلانی برتر از
لذت جسمانی است و بالاترین لذت آموزش و عمل بر طبق اصول انسانی
است. این آموزه، الهام بخش گیفرد و حافظان اولیه منابع طبیعی شد. آنها
هدف از حفظ منابع طبیعی حفظ بیشترین « اینطور استدلال میک‌ردند که
منابع برای رساندن بیشترین خیر به بیشترین تعداد، برای طولان یترین
) 5( و ) 8 ( .» مدت است
مدرنیسم و پس تمدرنیسم: دیدگا ههای جهانی مدرنیستی بیشتر
مبتنی بر نظریه هایی درباره عقل است که در فلسفه قرن هفدهم، رنه
دکارت، فرانسیس بیکن و دانشمندانی مانند نیوتون وجود داشت. این
فیلسوفان امیدوار بودند که قوانین کلی اخلاق را بتوانند از طریق علم
تجربی که هم اجازه کنترل بر طبیعت و هم فهم خویشتن و دنیای
اطرافمان را م یدهد به دست بیاورند. آنها معتقد بودند، نتیجه این فلسفه
پیشرفت اخلاق، عدالت جهانی و در نهایت خوشبختی تمام انسا نهاست.
یعنی فاعل شناسا بنا شده بود. در ،» من « فلسفه دکارت بر مبنای اصالت
مدرنیسم عقل توانایی حل هرگونه مشکلی را دارد. اما این عقل در حد عقل
ریاضی و یا به تعبیری در حد عقل معاش است. به این معنا که برای تدبیر
امور زندگی و دنیایی مفید است.
وقایعی که در قرن بیستم رخ داد، بخصوص جن گهای وحشتناک جهانی،
که ناشی از آزادی بیش از حد فردی، خودخواهی و خو دپرستی و لذ تطلبی
بود، در نهایت باعث نومیدی مردم از مدرنیسم شد. پست مدرنیس تها ادعا
میک‌نند که هیچ فلسفه کلیی وجود ندارد. آنها در خصوص تعریف قالبی
شک میک‌نند. » معنا » و » واقعیت « ،» حقیقت « ، و سنتی مفاهیمی مانند
مطابق این دیدگاه، واقعیت در بحث و گفتگو آَشکار م یشود. ما هرگز
نم یتوانیم به چیزی به طور صریح پ یببریم. در اینجا سؤال مطرح م یشود
که آیا این دیدگاه در اخلاق زیست محیطی نیز تأثیر دارد؟ طبق دیدگاه
» قراردادی « ، پست مدرنیس تها، طبیعت و یا حداقل درک ما از طبیعت
است. چرا که اگر از مردم مختلفی بپرسید طبیعت چیست، پاس خهای
متفاوتی دریافت خواهید کرد. مثلاً طبیعت برای فرد شهرنشین ممکن است
یک پارک معنا بدهد و برای یک روستایی مزرعه. در نظر پست مدرنیس تها
.) هیچک‌دام از این تعری فها برتر از تعریف دیگر نیست ) 5
دیدگا ههای جهانی در خصوص اخلاق و فلسفه زیس تمحیطی
فلاسفه با مسائلی مانند معنای مفاهیمی که مردم در گفتگوهای اخلاقی
» ارزش « خود به کار می برند نیز سر و کار دارند. به عنوان نمونه اصطلاح
م یتواند به دو نوع ذاتی و ابزاری تقسیم شود. ارزش ذاتی عبارت است از
ارزش غیرابزاری یا ارزشی که برای چیزی نه به لحاظ فاید همندی آن که
به خاطر نفس آن چیز قائل م یشویم. در ارزش ابزاری شیء، ارزش خود را
انسان و محیط زیست
88
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
محیط زیست شناس استرالیایی معتقد بود به یک اخلاق زیس تمحیطی
نیاز است، چرا که سنت اخلاقی مسلط در جهان غرب بر این باور است
که فقط انسان ها دارای موقعیت اخلاقی مستقل هستند. از این عقیده
یاد م یشود. روتلی م یگوید بر طبق فلسفه » انسان مرکزی » به عنوان
لیبرال جهان غرب هر کس باید قادر باشد آنچه را که دوست دارد انجام
دهد مشروط بر آنکه موجب آزار و زیان دیگران نشود و به خود آسیبی
)5( ،) جبرا نناپذیر وارد نسازد. ) 3
دیدگاه خداباورانه: خداباوران میان دو الگوی سلطه و سرپرستی
برای مسئولیت محیط زیست فرق م یگذارند. بنابر الگوی سلطه انسا نها
شایست هتر از دیگر حیوانا تاند و حقوقی بیشتر از آنها دارند. در افراط یترین
تقریر از الگوی سلطه طبیعت فاقد هرگونه ارزش ذاتی است و به لحاظ
اخلاقی در حد ذات خود موضوعیت ندارد. تنها موضوعیت آن به لحاظ تأثیر
طبیعت بر انسا نهاست. در بیان معتد لتر پار های خیرات در طبیعت وجود
دارد اما به اندازه غایات بشری اهمیت ندارد. الگوی سلطه طبیعت را دارای
ارزش ابزاری م یداند اما الگوی سرپرستی طبیعت را هم دارای ارزش ذاتی
و هم ابزاری م یداند. در نظام اخلاقی مبتنی بر الگوی سرپرستی انسان
نباید فقط از محیط زیست بهره برداری کنند بلکه باید مراقب آن نیز باشند.
بنابراین دیدگاه ممکن است هنوز انسا نها به نوعی برتر از دیگر موجودات
زنده باشند و در عین حال دیگر موجودات زنده به دلیل ارزش و اهمیت
ذاتی خود اخلاقاً شایسته حفظ و حمایت تلقی شوند.
مشک لترین بحث ها در بین خداباوران در خصوص جایگاه حیوانات
است. بر طبق نظریه فردنگری این فرد است که در نظا مها ارزشمند است
و ارزش اکوسیست مها به دلیل افراد زند های است که در آنها قرار دارند. به
علاوه برخی از حیوانات )مثلاً پستانداران پیشرفته( به نظر م یرسد دارای
حق حیات هستند و نباید به آنها آسیب رساند. بنابر رویکرد کل گرایانه به
محیط زیست، حیوانات و دیگر خیرات طبیعی مانند صحن ههای حیا توحش
را باید به صورت نظا مهای طبیعی و پیچیده مورد ارزیابی قرار داد. آلدولئو
پلد که هم خداباور است و هم طرفدار محیط زیست، از این موضع دفاع
میک‌ند که یک موجود زنده در صورتی بر حق است که مستعد حفظ
انسجام، ثبات و جمال محی طزیستی باشد و در صورتی ناحق است که
مستعد جز این باشد. این موضع به صورت نشان شاخص به اصطلاح
همراه با تفسیر آن از کل حیات به عنوان » ژرفا نگر « نهضت بو مشناختی
یک اجتماع در آمده است. خداباوران طرفدار این منظر نظام یافته وسیع
گاهی موضع خویش را موضعی حیات محورانه، کل نگرانه یا زیست محورانه
توصیف میک‌نند. این موضع بر این مبنا مورد دفاع قرار گرفته است که
می تواند تبیینی بهتر درباره تنوع انواع عرضه کند و طرح و تدبیری غنی
) فقط به خاطر بهره ای که به دیگران م یدهد م یگیرد. )جان بن سن، 1382
یکی دیگر از مباحث در این رشته بحث در خصوص حقوق است که شامل
حقوق انسان ها، حیوانات، گیاهان و حتی موجودات ب یجان مانند سنگ و
صخره م یشود. رنه دکارت معتقد بود که فقط انسا نها واجد نفس هستند
و موجودات دیگر حتی حیوانات، تنها جسم و لذا فاقد هرگونه احساسی
.) هستند. ) 9
نحوه برخورد و دیدگاهی که نسبت به طبیعت و محی طزیست وجود دارد،
ناشی از نوع تفکر انسان ها در خصوص مبانی فلسفی و اخلاقی که شرح
مختصری از آن گذشت می باشد. دیدگا ههای جهانی درخصوص اخلاق و
فلسفه زیست محیطی مختصراً به شرح ذیل است:
دیدگاه مسئولانه: بسیاری از جوامع بومی )مانند بومیانی که در جنگل
زندگی میک‌نند یا اسکیموها( به طور فطری به خاطر نیازی که به طبیعت
دارند، در برابر آن احساس مسئولیت میک‌نند. در این نظریه، هم انسان واجد
اهمیت است و هم طبیعت اطراف آن. در این دیدگاه، استفاده از طبیعت به
کمک ابزار در حد معقول است و نه اینکه طبیعت به تخریب کشیده شود؛
مثلاً اسکیموها در حد نیاز غذایی ماهی شکار میک‌نند و کاری به شکار
) بی جای گونه ها ندارند. ) 5
دیدگاه اصال تدهنده به حیات )بایوسنتریک( و بوم )اکوسنتریک(:
در دیدگاه اصالت دهنده به حیات )بایو سنتریک(، گون ههای مختلف گیاهی
و حیوانی از اصالت ویژه ای برخوردار است. چیزی ارزش دارد که بتواند
پایداری و زیبایی یک اجتماع زنده را حفظ کند. به عبارت دیگر تنوع
زیستی بالاترین ارزش اخلاقی را در محیط زیست دارد. انسان نیز به عنوان
یکی از گونه های موجود در محیط زیست در این دیدگاه مطرح است.
شاید بتوان مسئله حقوق حیوانات را بخشی از این دیدگاه برشمرد. در
دیدگاه اصال تدهنده به بوم )اکوسنتریک(، به کل اکولوژی اصالت داده
م یشود و تمام فرایندهای موجود در اکولوژی مانند تطابق، جهش و سیکل
بیوژئوشیمیایی اهمیت دارد و اکوسیستم به طور کلی محترم شمرده م یشود
.)5(
دیدگاه انسانمدارانه: بسیاری از انسان ها در طول تاریخ بشر را به
دلایلی همچون دارا بودن هوش و خلاقیت دارای موقعیتی ویژه دانسته اند.
بر این اساس انسان را دارای حق و ارزش منحصر به فردی می دانند.
افراط در این نوع تفکر به از بین بردن و تخریب محیط زیست می انجامد؛
چرا که در این دیدگاه طبیعت ابزاری در دست انسان است که به هر
گونه که بخواهد می تواند در آن تصرف کند. ریچارد روتلی فیلسوف و
انسان و محیط زیست
89
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
و قابل دفاع برای حیات وحش به دست دهد. فردگرایان نم یتوانند تبیین
کنند که چرا ما اغلب وجود انواع متعدد و نه صرف افراد بیشتر را مطلوب
م یدانیم. و فردگرایان ممکن است مجبور به مداخله ای کاملاً ستیزه جویانه
و افراطی در فرایندهای طبیعی شوند. اگر رنج و محنت حیوانات بد است آیا
ما وظیفه ای برای جلوگیری از شکار حیوانات نداریم؟ ولی عمل به چنین
) وظیف های ظاهر مستلزم مداخله کلان در عادات حیوانات است. ) 10
خداوند در قرآنک‌ریم از منابع موجود درطبیعت به عنوان احکام و
شرع خود نام م یبرد و هرگونه نافرمانی و تعدی به این حریم را مجاز
ای » الا تطغوا فی المیزان « : نم یشمارد. در آیه 8 سوره الرحمن می فرماید
بندگان هرگز در میزان عدل )احکام و شرع من( تعدی و نافرمانی
نکنید. پس به این گونه برداشت م یشود که اصل بهر هوری مناسب در
قرآنک‌ریم هم توصیه شده است ) 11 (. از دیدگاه دین اسلام، انسان حق
ضرر رساندن به محی طزیست را ندارد و به نوعی باید حافظ آن باشد.
به عنوان مثال در آزار رساندن به حیوانات، شکار ب یمورد حیوانات،
قطع بی مورد درختان و اموری از این دست گناه شمرده م یشود.
اخلاق مهندسی و کدهای مربوط به آن
یکی از مباحثی که اخیرا مطرح شده است، بحث اخلاق مهندسی است.
هر چند در بدو امر چنین به نظر م یرسد که اخلاق و مهندسی دو حوزه
کاملاً مجزا از هم هستند، )یکی به حوزه علوم انسانی تعلق دارد و دیگری
به حوزه علوم ریاضی و فنی( اما نمی توان منکر اهمیت اخلاق در مهندسی
شد. از آنجا که مهندسان در پیشرفت صنعتی هر کشور نقش بسزایی دارند
بدیهی است نم یتوان بدون آموز شهای لازم اعم از آموز شهای اخلاقی
در خصوص محیط زیست و غیرو به توسعه پایدار دست یافت.
هما نطور که در قسم تهای پیشین مشخص شد، پاسخگویی به اینکه
چه چیز اخلاقی است یا اخلاقی نم یباشد، ساده نیست. در زندگی روزمره
هر کس یک مجموعه قواعد شخصی وجود دارد که به آن اعتقاد دارد. به
به گون های رفتار کنیم که باعث آزار دیگران نشویم یا « : عنوان نمونه اینکه
اما تبعیت از این دو قانون ساده، در زندگی روزمره گاهی .» دروغ نگوییم
امکا نپذیر نیست. مسائلی چون سود و صرفه اقتصادی باعث م یشود که
افراد این دو اصل اخلاقی را به فراموشی بسپارند ) 2(. لذا در سا لهای اخیر
توجه بسیاری از متخصصان، به کدهای اخلاقی معطوف شده است. به
عنوان نمونه م یتوان به کدهای اخلاق مهندسی ارایه شده توسط مؤسسات
) معتبر مانند انجمن مهندسان عمران امریکا اشاره نمود. ) 12
متخصصان، به کدهای اخلاقی معطوف شده است. به عنوان نمونه م یتوان
به کدهای اخلاق مهندسی ارایه شده توسط مؤسسات معتبر مانند انجمن
) مهندسان عمران امریکا اشاره نمود. ) 12
در بسیاری از علوم مهندسی قوانین رفتاری تعیین شده است. به عنوان
مثال به مهندسان نصیحت م یشود که با عامه مردم، شامل کارگران و
مشتریان، صادق باشند و همواره سعی خود را برای بالا بردن رفاه عموم
مردم به کار گیرند و به بهداشت، رفاه و ایمنی مردم اهمیت دهند. اگرچه
رعایت این قوانین به مهندسان، توصیه م یشود، اما باید در نظر گرفت،
افزایش آگاهی های فردی نسبت به مسائل اخلاق زیست محیطی نقش
والاتری را ایفا میک‌ند.
نتیج هگیری
نقش مهم اخلاق و فلسفه زیس تمحیطی در جهان امروز قابل تردید نیست.
در کشور ما در نظر نگرفتن مسائل زیربنایی محیط زیست مانند اخلاق و
فلسفه زیس تمحیطی، باعث ضررهای جبران ناپذیری م یشود. اما مسئله
مهم این است که جامعه ما با توجه به اینکه جامع های در حال توسعه
محسوب م یشود، و از طرف دیگر یک جامعه دینی )معتقد به دین مبین
اسلام( قطعاً نم یتواند مقلدانه شیو های که غربیان )و یا شرق یها( در این
خصوص به کار برد هاند و برایشان نتیجه بخش بوده برگیرد. در این میان
کارشناسان و متخصصان می بایست در فکر را هح لهای ویژه و جامع باشند
و از تجارب دیگران به نحو مفید بهره بگیرند.
در بین مکاتبی که ذکر آن رفت، با مکاتبی مواجه م یشویم که دچار
افراط و تفریط شد هاند. از طرفی مکاتبی معتقد به ارزش ذاتی طبیعت، حتی
برای موجودات بی جان هستند، و از طرف دیگر مکاتبی انسان را مجاز به
هرگونه دخل و تصرف در جهان طبیعت می دانند. به نظر م یرسد دیدگاه
متعادل همان دیدگاه قرآنی است که از یک طرف انسان را خلیفه خدا بر
روی زمین م یداند و لذا معتقد است خداوند همه چیز را برای انسان خلق
کرده است، )از جانداران گرفته و تا معادن، جنگ لها و....( و از طرف دیگر
انسان را امانتدار خداوند م یداند؛ یعنی چیزی که خداوند به انسان عطا
کرده، به عنوان امانتی است که مانند هر امانت دیگر م یبایست به خوبی
نگاهداری شود.
به هر تقدیر این مقاله معرفی اخلاق و فلسفه محیط زیست و خاطر نشان
کردن اهمیت آن به کارشناسان و صاحب نظران است تا این در این زمینه
به تحقیق و پژوهش کافی بپردازند تا پروژ ههای فنی و مهندسی بر مبانی
نظری درستی استوار باشد.
انسان و محیط زیست
90
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
منابع
1) Sincero A. P., Sincero G. A. (1995), Environmental Engineering:
A Design Approach, Prentice Hall Publisher,
2) Lagrega M. D., Buckingham P. L., J. C. Evans )2000(, Hazardous
Waste Management, 2nd edition, McGraw-Hill publisher
3 ( بن سن، جان؛ 1382 ؛ اخلاق زیس تمحیطی؛ ترجمه محمد مهدی رستمی شاهرودی،
انتشارات سازمان حفاظت محی طزیست.
4 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1368 ؛ تاریخ فلسفه ج 1؛ ترجمه جلال الدین مجتبوی؛ انتشارات
سروش.
5) Cunningham W. P., Cunningham M.A., Saigo, B.W. (2003)
Environmental Science, a global concern, 7th edition, Mc
Graw- Hill higher education
6) http://www.cep.unt.edu/novice.html, Access date: 2006
7 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1367 ؛ تاریخ فلسفه ج 7؛ ترجمه داریوش آشوری؛ انتشارات
سروش.
8 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1370 ؛ تاریخ فلسفه ج 8؛ ترجمه بهاءالدین خرمشاهی؛ انتشارات
سروش.
9 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1380 ؛ تاریخ فلسفه ج 4؛ ترجمه غلامرضا اعوانی؛ انتشارات
سروش.
1( الیا فرو، چارلز. 1382 ؛ فلسفه دین در قرن بیستم؛ ترجمه انشا ءالله رحمتی؛ دفتر پژوهش 0
و نشر سهرودی.
، 1( سید مهدی امین ینسب، 1379 ، قرآن و محیط زیست، مجله محی طزیست، شماره 33 1
.، ، سال 1379
12) http://www.asce.org/inside/codeofethics.cfm, Access date: 2006
انسان و محیط زیست
91
www.irsen.org : سایت اینترنتی انجمن متخصصان ایران
Environmental ethics and philosophy and its role in the present
world
Mohammad Reza Alavi Moghaddam, Associate Professor, Department of Civil and Environmental
Engineering, Amirkabir University of technology
Azam Ghasemi, Researcher, research center of human sciences and cultural studies, Tehran, Iran.
Abstract
Nowadays, the management of environmental
issues such as hazardous waste is not simply a
technical problem, but is confounded by legal,
social, political and even ethical considerations.
Environmental ethics deals with the moral issues
involved in relationships between humans and the
world around us. Due ro the importance of these
issues in our present world, the understanding of
main principles of environmental ethics and philosophy
has become essential for all specialists
who are working in different fields. The environmental
issues cannot be solved without the help
of all people, specially managers and engineers.
The main aim of this paper is to compare different
ethical perspectives regarding our environment.
In the paper, different ethical perspectives including
humaisn, biocentrism (life-centered), ecocentrism
(eco-centeric), and utilitiarinism are briefly
explained. In addition, the religious view points
regarding the environment are briefly discussed.
Humanism claims that human society is unique
because of out intelligent, foresight and creativity
and on the other hand, eco-centrism claims that all
ecological processes and systems have intrinsic
values and rights regardless of their usefulness.
Furthermore, the importance and role of the codes
of Ethics for engineers, which are adopted by several
professional associations, are described in the
paper.
Key words: Environmental ethics and philosophy,
ethical values, Codes of ehics, Environmental
issues

1) Sincero A. P., Sincero G. A. (1995), Environmental Engineering:
A Design Approach, Prentice Hall Publisher,
2) Lagrega M. D., Buckingham P. L., J. C. Evans )2000(, Hazardous
Waste Management, 2nd edition, McGraw-Hill publisher
3 ( بن سن، جان؛ 1382 ؛ اخلاق زیس تمحیطی؛ ترجمه محمد مهدی رستمی شاهرودی،
انتشارات سازمان حفاظت محی طزیست.
4 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1368 ؛ تاریخ فلسفه ج 1؛ ترجمه جلال الدین مجتبوی؛ انتشارات
سروش.
5) Cunningham W. P., Cunningham M.A., Saigo, B.W. (2003)
Environmental Science, a global concern, 7th edition, Mc
Graw- Hill higher education
6) http://www.cep.unt.edu/novice.html, Access date: 2006
7 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1367 ؛ تاریخ فلسفه ج 7؛ ترجمه داریوش آشوری؛ انتشارات
سروش.
8 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1370 ؛ تاریخ فلسفه ج 8؛ ترجمه بهاءالدین خرمشاهی؛ انتشارات
سروش.
9 ( کاپلستون، فریدریک؛ 1380 ؛ تاریخ فلسفه ج 4؛ ترجمه غلامرضا اعوانی؛ انتشارات
سروش.
1( الیا فرو، چارلز. 1382 ؛ فلسفه دین در قرن بیستم؛ ترجمه انشا ءالله رحمتی؛ دفتر پژوهش 0
و نشر سهرودی.
، 1( سید مهدی امین ینسب، 1379 ، قرآن و محیط زیست، مجله محی طزیست، شماره 33 1
.، ، سال 1379
12) http://www.asce.org/inside/codeofethics.cfm, Access date: 2006