ارزیابی سیمای سرزمین کیان (نهاوند) با استفاده از ویژگی‌های ژئوهیدرولوژیکی با تاکید بر توسعه پایدار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس دانشگاه پیام نور ایران *(مسئول مکاتبات).

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مخاطرات محیطی دانشگاه زاهدان.

چکیده

هر منطقه یا هر سیمای سرزمینی دارای دو جزء یا خصیصه مهم و اصلی ساختار و فرآیند  است، عوامل سنگ شناختی دلیل اصلی گسترش عناصر ساختاری به ویژه منابع آب هستند؛ آب به عنوان یکی از عوامل اصلی حیات بشر علاوه بر نیاز شرب جهت سایر مصارف مرتبط با انسان و طبیعت از اهمیت ویژه­ای برخوردار است؛ هدف مقاله حاضر ارزیابی سیمای سرزمین کیان (نهاوند) با استفاده از ویژگی­های ژئوهیدرولوژیکی با تاکید بر توسعه پایداربوده است. یافته­های تحقیق نشان می­دهد منشا تامین آب سراب کیان نهاوند علاوه بر بارندگی نسبتاً مناسب آن خصوصیت کارستیک (آهکی بودن) منطقه و قله سخت سیاه (سخت سی) است که با داشتن انواع چاله­های انحلالی (دولین) ارتفاعات منطقه (گاچال) برف و یخ را در خود جای می دهد، برف موجود در این چاله­ها به‏وسیله تند بادهای کوهستانی پر می­شود و با ذوب شدن تدریجی، سرچشمه­های اصلی سراب کیان در پایین دست شکل می­گیرد. با توجه به کمبود بارش در سال­های اخیر پیشنهاد می­شود در استفاده از منابع آب موجود به اندازه نیاز استفاده کنیم تا به صورت پایدار از مواهب آن بهرمند شویم. در نتیجه برای هر منطقه جغرافیایی باید مطابق با شاخص­های مطلوبیت اکوسیستم و شاخص­های مطلوبیت زندگی انسان بر اساس ویژگی­های بوم شناختی آن مناطق تدوین و اجرا گردد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 


 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 35، زمستان 94

 

ارزیابی سیمای سرزمین کیان (نهاوند) با استفاده از ویژگی­های ژئوهیدرولوژیکی با تاکید بر توسعه پایدار

 

واحد کیانی [1]*

kiyanivahed@alumni.ut.ac.ir

سجاد کیانی [2]

 

چکیده

هر منطقه یا هر سیمای سرزمینی دارای دو جزء یا خصیصه مهم و اصلی ساختار و فرآیند  است، عوامل سنگ شناختی دلیل اصلی گسترش عناصر ساختاری به ویژه منابع آب هستند؛ آب به عنوان یکی از عوامل اصلی حیات بشر علاوه بر نیاز شرب جهت سایر مصارف مرتبط با انسان و طبیعت از اهمیت ویژه­ای برخوردار است؛ هدف مقاله حاضر ارزیابی سیمای سرزمین کیان (نهاوند) با استفاده از ویژگی­های ژئوهیدرولوژیکی با تاکید بر توسعه پایداربوده است. یافته­های تحقیق نشان می­دهد منشا تامین آب سراب کیان نهاوند علاوه بر بارندگی نسبتاً مناسب آن خصوصیت کارستیک (آهکی بودن) منطقه و قله سخت سیاه (سخت سی) است که با داشتن انواع چاله­های انحلالی (دولین) ارتفاعات منطقه (گاچال) برف و یخ را در خود جای می دهد، برف موجود در این چاله­ها به‏وسیله تند بادهای کوهستانی پر می­شود و با ذوب شدن تدریجی، سرچشمه­های اصلی سراب کیان در پایین دست شکل می­گیرد. با توجه به کمبود بارش در سال­های اخیر پیشنهاد می­شود در استفاده از منابع آب موجود به اندازه نیاز استفاده کنیم تا به صورت پایدار از مواهب آن بهرمند شویم. در نتیجه برای هر منطقه جغرافیایی باید مطابق با شاخص­های مطلوبیت اکوسیستم و شاخص­های مطلوبیت زندگی انسان بر اساس ویژگی­های بوم شناختی آن مناطق تدوین و اجرا گردد.

 

 

کلمات کلیدی: سیمای سرزمین، ژئوهیدرولوژیکی ، سراب کیان، توسعه پایدار.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

طی سده گذشته، به موازات توسعه دانش بشر آنچه که طی میلیون­ها سال روند تکامل کره زمین شکل گرفته بود، دستخوش تغییرات ناشی از تهاجم گسترده بشر برای برداشت از منابع بوده است. در این سده با ظهور تحولات ساختاری     در الگوهای زیست- فناوری و مناسبات اقتصادی-اجتماعی و الگوی مصرف تمامی زوایای دست نخورده و ناشناخته زمین مورد کنکاش و بهره برداری قرار گرفت. هنگامی که        کاربری (فعالیت) جدیدی در یک سرزمین اعمال می شود ممکن است جریان آب و عناصر ساختاری گسیخته شود و زیستگاه‌های  مهم تغییر کنند به هر حال تغییرات کاربری اراضی، به‏دلیل فعالیت‌های بشری، موضوع اصلی علم آمایش محیط زیست است (1). در دیدگاه توسعه پایدار برداشت عقلایی از منابع اصلی بدون تخریب و کنترل پیامدها و همچنین  استفاده دوباره از منابع استفاده شده، محور کار قرار گرفته که یکی از مهمترین منابع اجتناب ناپذیر منابع آب می­باشند، چرا که با وجود پایان هزاره دوم میلادی بهبود پسگردی فاحش داشته است و کیفیت آب در مقایسه با کمیت آن در آینده نگران کننده خواهد بود (2). آب به عنوان یکی از عوامل اصلی حیات بشر علاوه بر نیاز شرب جهت سایر مصارف مرتبط با انسان و طبیعت از اهمیت ویژه­ای برخوردار بوده به طوری که در حال حاضر در اکثر کشورهای جهان به عنوان یک بحران جدی درآمده است. سرانه منابع آب شیرین در دسترس جهان در حال کاهش است. کشورهای زیادی در جهان دچار تنش کم آبی شده­اند که  برای جبران این مشکل از منابع آب زیرزمینی­شان استفاده مفرط می­کنند بدون آن که به فکر تجدید ذخیره آن­ها باشند. جدای از این کم آبی، کیفیت آب به خصوص در این کشورها به خاطر آلودگی کم است. تخمین زده می­شود که امروزه، سالانه بیش از 5 میلیون نفر از مردم جهان ( بیشتر کودکان) در اثر آشامیدن آب­هایی با کیفیت کم می­میرند (3). در اغلب نقاط جهان به دلیل روند افزایش آلودگی و اعمال مدیریت نادرست در رابطه با حفاظت منابع آب در مقیاس وسیع، آب کافی و سالم وجود ندارد براساس گزارش  سازمان ملل و موسسه محیط­زیست استکهلم  تا سال 2025، دو سوم مردم جهان دچار کمبود آب خواهند شد. تقاضای جهانی برای آب هر 21 سال دو برابر می­شود        ولی حجم قابل دسترس به آن نه تنها هیچ­گونه افزایشی نداشته بلکه کاهش یافته است. علایم بحران آب در اغلب کشورها دیده می­شود، سطح آب­های زیرزمینی پایین رفته، سفره­های آب زیرزمینی تهی شده و همچنین از وسعت دریاچه­ها کاسته شده است (4). به هر حالآب­های آلوده و یا دارای املاح و عناصر سمی و یا بیش از حد استانداردهای تعیین شده، اثرات سوء محیط­زیستی و زمینه انتقال آلودگی به انسان را فراهم می­سازد بررسی کیفیت آب می­تواند اولین گام در اعمال یک مدیریت صحیح کیفی برای رفع آلودگی آن باشد (5).اثرگذاری عوامل اثر گذار بر کیفیت آب در فصل بهار و تابستان بیش از سایر فصول است؛ لذا به منظور جلوگیری از آسیب­پذیری توصیه می­شود که استانداردهای محیط­زیستی اعمال گردد (6). آب طی عبور از لایه‌های مختلف خاک، مواد مختلفی را در خود حل ‌نموده و به اعماق می‌برد. در گذر از لایه‌های   خاک، کیفیت آب غالباً افت می‌کند و کیفیت اولیه را از دست می‌دهد. بخشی از این جریان های نفوذی به صورت زه‌آب به داخل رودخانه یا زه‏کش ‌های کوچک و بزرگ تخلیه می‌شوند یا به آبخوان‌های زیر‌زمینی راه می‌یابند و نمک‌های مختلف و مواد مزبور را با خود به منتقل می‌کنند. با افزایش قیمت آب، کاهش منابع آب، رشد جمعیت و  شهر نشینی، احیا و استفاده مجدد از آب‏های نامتعارف به‏خصوص در مناطقی که با کمبود منابع آب مواجه هستند، لازمه مدیریت منابع آب خواهد بود. توسعه صنایع و فعالیت‌های کشاورزی در کنار رشد بالا و نا‌همگون جمعیت  در طی چند دهه اخیر و کمرنگ بودن کارهای فرهنگی و نظارتی در زمینه­های محیط­زیستی، عمده‌ترین علل محدود شدن منابع آب شیرین و برهم خوردن توازن عرضه به تقاضا و بروز تحولات غیرقابل بازگشت در کیفیت منابع آب کشور محسوب می‌شوند. به هر حال استفاده از داده­های  ژئومورفولوژیکی به منظور بررسی مناظر در راستای توسعه پایدار استفاده شده است (7)؛ لذا هدف مقاله حاضر ارزیابی سیمای سرزمین کیان (نهاوند) با بهره گیری از ویژگی­های ژئوهیدرولوژیکی با تاکید بر توسعه پایداربوده است.

مواد و روشها

شهرستان نهاوند همانند سایر بخش­های استان همدان از سردترین مناطق کشور در فصل زمستان محسوب می­شود و   با متاثر شدن از توده‌ هوای سرد شمال همراه با تأثیر ارتفاع و پوشش گستردۀ برف، دماهایی بین20- تا30- درجه‏ در زمستان رخ می­دهد و حدود 130 روز در سال یخبندان وجود دارد. به دلیل این که نهاوند از ارتفاع و عرض جغرافیایی پایین­تری نسبت به دیگر شهرستان های استان برخوردار است، غالباً بالاترین دماهای استان را در این منطقه اندازه­گیری می­شود. البته نوسان دمایی روزانه گاهی آن قدر زیاد است که در فصل زمستان  در یک شبانه‏ روز، نهاوند هم به سردترین و هم گرم ‏ترین نطقه استان تبدیل می­شود. قسمت‌های جنوبی شهرستان مانند کیان به دلیل ارتفاع بیش‏ تر و تأثیر کوهستان مرتفع گرو، در تابستان اقلیم معتدل­تری دارند. به طور کلی، شهرستان نهاوند چون دارای یک فصل مشخص مرطوب و یک فصل مشخص خشک است و تحت تأثیر بادهای غربی و هوای مرطوب مدیترانه قرار دارد، دارای اقلیمی از نوع مدیترانه­ای است (8). سراب کیان در جنوب غربی شهرستان نهاوند و در جنوب شهر کیان (با فاصله کم ‏تر از یک کیلومتر) و در 14 کیلومتری جنوب غربی شهرستان نهاوند (زاگرس مرکزی) و در پای کوه­های گرین واقع شده است؛ این منطقه در عرض جغرافیایی º34 درجه شمالی و طول جغرافیایی º48 درجه شرقی قرار داشته و ارتفاع متوسط آن از سطح دریای آزاد 1800 متر است و به طور کلی در اطراف  دره کوهستانی منشعب از کوه­های گرین رشته کوه زاگرس با نام محلی "درون" (در+ون) واقع شده ‎‏است که از جنوب به کوه‌های گرو و از غرب به روستای محمد آباد محدود می‌شود؛ تپه باستانی کیان نیز که قدمت آن به 6000 سال می­رسد در دو کیلومتری این سراب و در قسمت شمالی شهر کیان قرار دارد. دامنه­های رشته کوه ‎زاگرس در محدوده شهرستان نهاوند در گذشته پوشیده از جنگل­های طبیعی بوده است، اکنون از حدود 1200 هکتار جنگل طبیعی تنها حدود 100 هکتار در منطقه سراب کیان به عنوان یادگار جنگل­های زاگرس باقی مانده است که درختان کهن سالی با عمر بیش از 500 سال دارد. مساحت ذخیره­گاه جنگلی کیان (جنگل­های طبیعی) 100 هکتار است، که مجموع جنگل­های دست کاشت، جنگل­های مخروبه و همچنین جنگل­ها و مراتع طبیعی منطقه کیان به حدود 500 هکتار می­رسد که دارای گونه­های مورد حمایت بلوط، گردو، زالزالک، انجیر کوهی ، بادام کوهی (هلونه) و تنگز نیز است (9). شکل 1 موقعیت منطقه کیان را در شهرستان نهاوند نشان می­دهد (10).

 

 

 


 

 

شکل1- موقعیت منطقه کیان در شهرستان نهاوند

 

 

 

هر منطقه یا هر سیمای سرزمینی دارای دو جزء اصلی ساختار (Structure) و فرآیند (Processes) است؛ به طوری که می‌توان گفت دانش بوم‌شناسی سیمای سرزمین شامل شناخت هر یک از این دو خصیصه و درک ارتباطات آنها است و عملاً موضوع آن مطالعه ارتباطات بین عوامل و عناصر ساختاری در سطح سرزمین است که این ارتباطات در سه بعد به کار گرفته می‌شوند (11):

1- ارتباطات عمودی[3]یعنی ارتباط بین گونه‌ها و جمعیت‌ها    با هم و با محیط شان.

2- ارتباطات افقی[4] یعنی ارتباط بین بوم سازگان‌های مختلف در یک سیمای سرزمین.

3- ارتباطات جهانی[5] یعنی ارتباط بین بوم سازگان‌ها و بیوم‌ها در سطح مناطق بزرگ و جهانی.

 ارتباط بین بوم سازگان‌ها، ارتباط افقی نامیده می‌شود که    به عنوان مطالعه ناهمگنی در سیمای سرزمین توصیف می‌شود. به طوری که ارتباط بین عوامل سرزمین (خاک، آب، اتمسفر، گیاهان و جانوران) و عناصر زیست­بومی خیلی نزدیک (مانند گیاهان و جانوران مجاور)

 

در محیط‌های عمودی نقش غالب را ایفا می‌کنند (12). هر حوضه آبریز در بر گیرنده زیر حوضه‌های فرعی و زیر حوضه‌های کوچک ‏تر بوده و خود بخشی از یک سامانه آب شناختی بزرگ ‏تر (حوضه آبخیز) است. شکل2 حوضه آبخیز‌های اصلی ایران را نشان می‌دهد. سراب کیان از نظر تقسیم بندی هیدرولوژیک زیر مجموعه حوضه آبخیز‌ اصلی خلیج فارس است.

شکل2- حوضه آبخیزهای اصلی ایران (13)

 

رویشگاه اصلی جنگل­های زاگرس در غرب کشور بوده است که در استان همدان تنها بازمانده آن‏ ذخیره­گاه جنگلی کیان (سراب کیان) است. جنگل کیان به خاطر نزدیکی به شهر کیان به این نام خوانده می­شود و بزرگ ‏ترین جنگل تفریحی استان است. در تقسیمات کشوری این شهر را گیان (دل و جان) نامیده­اند ولی اغلب  نویسندگان احتمالاً به خاطر اینکه بیش از 98 درصد مردم این شهر نام خانوادگی کیانی دارند از کلمه کیان (محل پادشاهان) که بی جهت با تاریخ آن هم نیست استفاده می­کنند. این منطقه در بین عموم مردم به سراب کیان شهرت دارد ولی از نظر حفاظتی با نام ذخیره­گاه جنگلی کیان شناخته شده است. کلمه‌ی سراب نیز، از دو
کلمه‌ی "سر" و "آب" تشکیل شده که به معنی سرچمشه آب می‌باشد. به هر حال این منطقه از قبل به عنوان جنگل طبیعی مطرح بوده ولی با مطرح شدن ذخیره­گاه­ها در دهه هفتاد با نام ذخیره­گاه جنگلی در لیست ذخایر سازمان جنگل­ها و مراتع کشور قرار گرفت، که در واقع حفاظتی از این منطقه صورت نمی­گیرد. ، شکل 3 نیز تصویر ماهواره­ای ذخیره­گاه جنگلی کیان را نشان می­دهد که با استفاده از پایگاه اطلاعات مکانی Google Earth تهیه شده است.

 

 

 

 

شکل 3- محدوده سامان عرفی سراب کیان (خط زرد رنگ)

 

 

 

روش کار پژوهش حاضر تحلیلی- میدانی بوده است که با مطالعه و تحلیل کارهای پیشین و با بررسی داده های بارندگی  و همچنین بازدید و نظر میدانی، ویژگی‏ های ژئو هیدرولوژیکی بررسی شدند.

یافته­ها

بر اساس نتایج حاصل از اندازه‌گیری ماهانه از 37چاه پیزومتری در سطح دشت نهاوند هیدروگراف آن (شکل 4) برای سال‌های آبی 87- 1375  ترسیم شده است (14). این نمودار نشان دهنده بروز افت 85/8 متر در سفره آب زیرزمینی این دشت از سال 75 تاکنون می‌باشد. به عبارت دیگر کاهش

 

حجم مخزن در فصل برداشت در هر سال آبی بوسیله عوامل مختلف تغذیه در همان سال ذخیره نشده که علت آن در کنار توجه به زیاد شدن تعداد چاه‌های عمیق، کمبود بارش و تشدید آن خصوصاً در سه ساله (80-1377)، برداشت‌های افراطی از چاه‌های عمیق کشاورزی به علت خشک شدن رودخانه‌های فصلی و قنوات و چشمه‌ها بوده است.

میزان متوسط سالانه افت ایجاد شده ‏بر اساس ارقام هیدروگراف معرف 74/0 متر می­باشد. میزان کل کسری حجم مخزن برابر 28/202 میلیون متر مکعب برآورد شده و میزان کسری حجم مخزن سالانه معادل 86/16 میلیون مترمکعب است. در این برآوردها، سطح گسترش آبخوان 1/457 کیلومتر مربع و میزان ضریب ذخیره 5 درصد در نظر گرفته شده است. افت سطح آب زیرزمینی در سال 79-78 در دشت 67/2 متر بوده (میزان کسری حجم مخزن معادل 88/56 میلیون مترمکعب) در سال آبی 87-86 میزان افت سطح آب 74/2
متر می‌باشد که میزان کسری حجم مخزن در سال 87-1386 معادل 73/62 میلیون مترمکعب برآورد گردیده است که بیش ‏ترین میزان افت در دوره آماری 14 ساله اخیر می‌باشد.

 

 

 

شکل 4- هیدروگراف معرف آب زیرزمینی دشت نهاوند در سال‌های آبی 87- 1375

 

 

این منطقه از نظر طبیعی منحصر به فرد است به طوری که یکی از آثار طبیعی و جذاب غرب کشور محسوب می­شود و تنها جنگل طبیعی استان همدان است، ولی اخیراً به دلیل کثرت گردشگر، عدم حفاظت لازم از منطقه و همچنین چرای بی ‏رویه دام از منطقه وضعیت طبیعی منطقه در خطر است. لازم به ذکر است که حداکثر دمای ذخیره­گاه جنگلی کیان در تابستان º40 و در زمستان º25- است در نتیجه دامنه تغیرات دمایی این منطقه 65 درجه است. همچنین بالترین ارتفاع منطقه 3700 متر و پایینترین ارتفاع آن 1700 متر از سطح دریای آزاد است، بنابراین دامنه تغیرات ارتفاعی آن 2000 متر است. همچنان که در مقدمه هم ذکر شد به علّت مدّت زمان طولانی بهره ‏برداری از منابع (آب، خاک و پوشش گیاهی) در ایران باید ابعاد زمانی و مکانی دسترسی منابع را در مدیریت بهره­برداری مورد توجه قرار داد، بر همین اساس اول باید               محدوده رویشگاه­های اصلی را در مقیاس کلان شناسایی و سپس نسبت به مطالعات گونه­شناختی پوشش گیاهی (Floristic) محلی اقدام نمود (15)؛ قدمت بهره‏ برداری از منابع در غرب کشور حدود 10 هزار سال و قدمت بهره­برداری در شهرستان نهاوند حدود 6 هزار سال است به طوری که آثار به دست آمده از تپه باستانی کیان (مظهر تمدّن کیان) خود گویای این مطلب است (16). یکی از مهم ‏ترین عوامل مورد استفاده در مطالعات منابع آب، محاسبه میزان متوسط بارش و اغلب متوسط منطقه­ای بارش می­باشد، روش­های مختلفی برای برآورد میزان بارش وجود دارد که  به طور مثال می­توان به روش­های زمین آماری اشاره نمود. روش­های زمین آماری به دلیل در نظر گرفتن همبستگی و ساختار مکانی داده­ها، از اهمیت زیادی برخوردار هستند، همچنین از ویژگی­های مهم این روش برای تخمین  میزان متوسط بارندگی، روندیابی آن می­باشد بدین صورت که چون جهت ناهمواری­ها و ارتفاع تاثیر بسیاری در بارندگی دارد، در زبانه زمین آماری نرم افزارArc GIS  این قابلیت وجود دارد که تأثیر ناهمواری­ها را در پهنه ‏بندی بارندگی دخیل کرد. بر اساس پهنه‌بندی بارندگی به روش زمین‌آمار (شکل3) با توجه به میانگین بارندگی 33 ایستگاه باران سنجی داخل استان و 10 ایستگاه همسایه استان همدان انجام ‏گرفته‏ است (8)؛ بر این اساس شهرستان نهاوند با میانگین 9/425 میلی ‌متر بالا ترین میزان بارندگی را داراست و شهرستان فامنین با میانگین بارندگی 9/272 میلی ‌متر کم ‏ترین بارندگی استان را داراست؛ میانگین بارندگی استان نیز 34/340 میلی‌متر می­باشد (شکل 5 و 6).

 

 

 

شکل5- پهنه‌بندی بارندگی به روش زمین‌آمار

 

 

 

 

 

 

شکل6- میانگین بارندگی شهرستان­های استان همدان

 

 

طبق محاسبات میزان متوسط بارندگی بخش­های شهرستان نهاوند بیش‏ ترین بارندگی شهرستان نهاوند مربوط به بخش کیان با 439 میلی متر می­باشد (شکل7) که منطقه مورد مطالعه (سراب کیان) نیز در این منطقه واقع شده است.

 

 

 

 

شکل7- میانگین بارندگی بخش­های شهرستان نهاوند

 

 

 

پژوهشگران پیشین با بررسی رابطه بین عناصر ساختاری با توان آب زیرزمینی به این نتیجه رسیدند که عوامل سنگ شناختی (تکتونیک) دلیل اصلی گسترش عناصر ساختاری هستند (17)؛ در واقع باید گفت رابطه بین ساختار زمین شناختی و عملکرد بوم شناختی رابطه مستقیم دو سویه وجود دارد (18). کوهستان گرین (گرو) نهاوند در مقایسه با کوهستان الوند همدان از لحاظ چشمه­های دائمی غنی­تر می­باشد زیرا تعداد چشمه­های دائمی کوهستان گرین بسیار بیش تر و پرآب تر از کوهستان الوند است و تعداد 93 دهنه چشمه در کوهستان گرین شمارش شده که این هم به دلیل خصوصیت کارستیک منطقه (ساختار آهکی آن) است بدین صورت که فرایند انحلال سبب تشکیل عوارضی چون چاله­های انحلالی از جمله لاپیه­ها (ریلی و لانه زنبوری)، دولین­ها و پلیه­ها و همچنین دره­های انحلالی مانند آنیون­ها می­شود که در رشته کوه­های زاگرس به وفور دیده می­شود و باعث ذخیره برف و یخ بسیار در خود می­شود (8)؛ همچنین باید یاد آور شد که براساس نقشه پهنه بندی بارندگی استان، بیش ‏ترین میزان بارندگی استان متعلق به رشته کوه­های گرین است، که سالانه بیش از 1000 میلی ‏متر بارندگی دریافت می­کنند، بنابراین منشا تامین آب چشمه­های پر آب شهرستان نهاوند که در منطقه با نام سراب شهرت دارند، علاوه بر خصوصیت کارستیکی منطقه، بارندگی نسبتا مناسب آن می­باشد و هر کدام از این سراب­ها که به معنای سرچشمه می­باشد، دارای دره­ها، جنگل، دشت­های میان کوهی و چشم اندازهای زیبایی هستند از جمله این سراب­ها می­توان به سراب گاماسیاب (دارای بزرگ ‏ترین چشمه ایران)، سراب کیان، فارسبان، ملوسان، کنگاور کهنه، گنبد کبود، بنفشه، گردکانه، ده سرخه، ورازانه و .... اشاره کرد. در ارتفاعات سراب کیان یک منطقه وسیع و مسطح به اسم سرتختی مشهود است که در بالای آن گودال­های عظیمی (با عمق بیش از   200 متر) وجود دارد که پر از برف هستند که با آب شدن تدریجی این یخ و برف ها سرچشمه­های اصلی سراب کیان در پایین دست شکل می­گیرد؛ در واقع به احتمال زیاد منبع تغذیه­ای این سراب پهنه بسیار وسیع گاچال در بالای کوه و قله سخت سیاه (سخت سی) با ارتفاع 3063 متر است که با داشتن انواع چاله­های انحلالی (شکل 8) برف و یخ را در خود نگه می­دارد، برف موجود در این چاله­ها هم به وسیله تند بادهای کوهستانی تامین می­شود.


 

شکل 8- نمونه­ای کوچک از چاله­های انحلالی (دولین) در کوه گاچال کیان


 

 

 

 

 

 

 

 

 

یک فرضیه دیگر این است که منشا تامین آب سراب کیان آب­های زیر زمینی دشت نورآباد لرستان است ولی با توجه به اینکه کوهستان گرین حاصل روراندگی صفحات تکتونیکی ایران- عربستان است، یعنی عملاً روراندگی این صفحات که منجر به شکل ‏گیری کوهستان گرین شده است اجازه نخواهد داد آب­های زیر زمین دشت نورآباد لرستان به منطقه کیان نفوذ کند. شکل 9 سرچشمه اصلی سراب کیان با دبی متوسط  1.2 متر مکعب در ثانیه (سمت راست) و نیز چشم اندازی از آبشار سراب کیان (سمت چپ) را نشان می­دهد که در واقع آب مورد نیاز کشاورزی منطقه و روستاهای اطراف از ناحیه همین رودخانه تامین می­گردد. در ضمن در کنار همین سرچشمه منبع دیگری وجود دارد که برای تامین آب شرب شهر کیان لوله‏ کشی شده است.

 

 

 

 

 

 

 

   


شکل 9- سرچشمه اصلی سراب کیان و چشم اندازی از آبشار سراب کیان


 


آبدهی مجموع چشمه­سارهای سراب کیان، 2.5 مترمکعب در ثانیه است، که پس از مصارف آشامیدنی اهالی و استفاده‌های کشاورزی شهر کیان و روستاهای اطراف، مازاد آب آن با پیوستن به رودخانه گاماسیاب نهاوند به رودخانه قره ‏سو کرمانشاه و سپس به رودخانه کرخه خوزستان و در نهایت      به خلیج فارس می‌ریزد (16). البته در فصل زمستان و سال­های پر باران میانگین دبی سالانه به بیش از این مقدار هم خواهد رسید؛ به هر حال از جمله قابلیت­های طبیعت­گردی سراب کیان می­توان به جوشیدن آب با دبی متوسط m3/s 1.2 از دل کوه و همچنین چشمه سارهای دل انگیز آن است که این مجموعه آبی (رود کیان) در طول مسیر خود با گذشتن از مناطق مختلف جلوه منحصر به فردی به زیبایی منطقه می­بخشد. علاوه بر این آب آن درجه سختی نزدیک به آب معدنی دارد به طوری که سختی آب چشمه­های آن حدود mg/LCaco3 110 برآورد شده و این در حالی است که سختی آب معدنی نیز به طور متوسطmg/LCaco3  110 می‌باشد (19)؛ علاوه بر این کوهستانی بودن منطقه باعث     ایجاد گیاهان متنوع در نواحی مختلف شده که زیبایی تفرّجگاه را دو چندان کرده‏ است؛ به همین خاطر ارزش منابع اکولوژیکی در معرض خطر، هزینه‌های حفـاظت آن را نشان می ‏دهد، به ‏طوری ‏که یکی از اهداف ارزیابی توان اکولوژیک، شناسایی منابع است تا با شناخت کامل، بتوان احتمال تخریب منابع را کاهش داد (20). پرویزی­مساعد و همکاران (21) اظهار داشته­اند هدف اصلی توسعه پایدار تامین نیازهای اساسی، بهبود و ارتقا سطح زندگی برای همه (چه نسل کنونی و چه نسل آینده) و حفاظت و اداره بهتر بوم سازگان­ها است که با آمایش سرزمینمی­توان به این اهداف دست یافت (شکل 10).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 10- عدم توسعه و اثراتش بر محیط­زیست

 


بحث و نتیجه­گیری


هدف مقاله حاضر ارزیابی سیمای سرزمین کیان (نهاوند) با استفاده از ویژگی­های ژئوهیدرولوژیکی با تاکید بر توسعه پایداربوده است؛ عوامل سنگ شناختی دلیل اصلی گسترش عناصر ساختاری به ویژه آب‏ هستند؛ منشا تامین آب چشمه­های پر آب شهرستان نهاوند که با نام سراب شهرت دارند، علاوه بر خصوصیت کارستیکی منطقه، بارندگی نسبتا مناسب آن می­باشد. منبع تغذیه­ای سراب کیان نهاوند نیز پهنه بسیار وسیع گاچال در بالای کوه و قله سخت سیاه (سخت سی) است که   بخاط داشتن انواع چاله­های انحلالی، برف و یخ را در خود نگه می­دارد. به عبارت دیگر با استناد به یافته­های پژوهش بیش‏ ترین بارندگی استان همدان و شهرستان نهاوند مربوط به بخش کیان (و طبعاً سراب کیان) می­باشد؛ بنابراین منشا اصلی تامین آب سراب کیان وجود منطقه گاچال و گودال­های عظیمی آن (با عمق بیش از 200 متر) می­باشد که پر از برف هستند و برف موجود در این چاله­ها نیز به وسیله تند بادهای کوهستانی پر می­شود و  با ذوب شدن تدریجی این یخ و برفها، سرچشمه­های اصلی سراب کیان در پایین دست شکل می­گیرد. حال با توجه به کمبود بارش   در سال­های اخیر پیشنهاد می­شود در استفاده از منابع آب موجود به اندازه نیاز استفاده کنیم تا به صورت پایدار از مواهب آن بهرمند شویم؛ بنابراین پیشنهاد می شود برای هر منطقه جغرافیایی باید مطابق با دارنمای پایداری شاخص ‏های مطلوبیت اکوسیستم و شاخص ‏های مطلوبیت زندگی انسان بر اساس ویژگی‏های بوم شناختی آن مناطق تدوین و وضعیت موجود به منظور بهره برداری پایدار  سرزمین مشخص گردد.

منابع

1. کیانی، و. 1390. ارزیابی تغییرات پوشش/کاربرری شهرستان طالقان با رویکرد بوم‌شناسی سیمای سرزمین. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد محیط­زیست دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تهران. 92 صفحه.

2. عرفان منش، م و افیونی، م. 1385. آلودگیهای محیط­زیست-آب، خاک و هوا. انتشارات ارکان اصفهان.

3. Kivaisi, A.K. 2001.The potential for constructed wetlands for wastewater treatment and reuse in developing countries: a review. Ecological Engineering,16:545–560.

4. حمیدیان، ا. ح. 1379. بررسی فاضلاب­های کارخانجات شهرک صنعتی سمنان و ارائه بهترین روش تصفیه، پایان­نامه کارشناسی­ارشد محیط­زیست، دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تهران.

5. منصوری، ب.، ابراهیم پور، م و مظلومی، س. 1389. بررسی خصوصیات فیزیکو شیمیایی نهر بند دره بیرجند. چهارمین همایش و نمایشگاه تخصصی مهندسی محیط­زیست. تهران، آبان ماه 1389.

6. Mazaheri Kohanestani, Z., Ghorbani1, R., Hajimoradloo1, A. Naeimi1, A. Fazel, A. 2013.  The Effects of Trout Farm Effluents on Water Quality Parameters of Zaringol Stream (Golestan, Iran) Using NSFWQI and WQI Indexes. International Journal of Environmental Resources Research, 1 (2):199-202.

7. منصوری، ر، قنواتی، ع و ثروتی، م. 1393. بررسی نقش مناظر ژئومورفولوژیکی و پتانسیل های ژئوتوریستی استان ایلام با استفاده از داده های مکانی، در راستای توسعه پایدار. فصلنامه علمی – پژوهشی اطلاعات جغرافیایی،23 (90).

8. کیانی، س. 1392. تدوین برنامه جامع مدیریت بحران شهر نهاوند براساس ماتریس ریسک، پایان­نامه کارشناسی­ارشد مخاطرات محیطی دانشگاه زاهدان.

9. برزه­کار، ق.1384. پارکها و تفرّجگاه­های جنگلی (مکان­یابی و طرح­ریزی). سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی کشور، 231 صفحه.

10. گلشاهی، ا، میرغفاری، ن، افیونی، م، سفیانیان، ع و خداکرمی، ل. 1389. تهیه نقشه برخی پارامترهای خاک سطحی شهرستان نهاوند با استفاده از GIS و زمین آمار. مجموعه مقالات همایش ژئوماتیک89. سازمان نقشه­برداری کشور، تهران.

11. میرنوروزی، م. 1383. ارزیابی ساختار و عملکرد رود دره دارآباد به روش بوم سازگانی و اکولوژی سیمای سرزمین با استفاده از GIS و ارائه راهکارهای اصلاحی برای حفظ، احیا و توسعه پایدار دره دارآباد. پایان‌نامه کارشناسی­ارشد دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران. 172 صفحه.

12. مختاری، س. 1384. بررسی روند تخریب تالاب هورالعظیم با رهیافت اکولوژی سیمای سرزمین. پایان‌نامه کارشناسی­ارشد دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران. 130 صفحه.

13. نجمی‌زاده، سعیده. 1389. درسنامه ارزیابی توان اکولوژیک. دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران.

14. شرکت مدیریت منابع آب ایران. 1392. تارنمای شرکت آب منطقه­ای استان همدان، بررسی هیدروگراف دشت نهاوند.

15. یاوری، ا. 1389. درسنامه بیوم­های ایران. دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران. 113 صفحه.

16. کیانی، و. 1392. آمایش سراب کیان. انشارات شهر ما، نهاوند. 103 صفحه.

16. Yazdani1, N & Aryamanesh, M. 2013. Study of the Role of Structural Elements in Aquifers Potential Detection, Using RS & GIS, a Case Study East of Tabas Central Iran. International Bulletin of Water Resources & Development, 1 (1): XIV- XX.

17. Kiyani, V., Alizade, A., Feghhi, J., Nazari, A. 2014. Evaluation of land use/cover change in the Taleghan Watershed, Iran, using landscape metrics. Malaysian Journal of Remote Sensing & GIS, 3(1):10-20.

18. کیانی، و، و خلیل­نژاد، م. 1388. معرفی سراب کیان و قابلیت­های طبیعت­گردی آن. فصل­نامه تخصصی محیط کوهستان، دو فصل­نامه پاییز و زمستان ، شماره 15: 21-18.

19.Amirnejad, H., Khalilian, S., Mohammad H., A, Ahmadian.,M., 2006. analysis Estimating the existence value of north forests of Iran by using a contingent valuation method. Ecological Economics 58: 665– 675.

20. پرویزی­مساعد، ح، آتشگاهی، م و کیانی، و. 1390. آمایش سرزمین در مناطق حفاظت شده و توسعه پایدار، اولین همایش ملّی راهبردهای دستیابی به کشاورزی پایدار. دانشگاه پیام نور استان خوزستان، خرداد ماه. 8 صفحه.


 



1- مدرس دانشگاه پیام نور ایران *(مسئول مکاتبات).

2- دانش­آموخته کارشناسی ارشد مخاطرات محیطی دانشگاه زاهدان.

1- Topological

2- Chorological

3- Geo spherical 

. کیانی، و. 1390. ارزیابی تغییرات پوشش/کاربرری شهرستان طالقان با رویکرد بوم‌شناسی سیمای سرزمین. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد محیط­زیست دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تهران. 92 صفحه.

2. عرفان منش، م و افیونی، م. 1385. آلودگیهای محیط­زیست-آب، خاک و هوا. انتشارات ارکان اصفهان.

3. Kivaisi, A.K. 2001.The potential for constructed wetlands for wastewater treatment and reuse in developing countries: a review. Ecological Engineering,16:545–560.

4. حمیدیان، ا. ح. 1379. بررسی فاضلاب­های کارخانجات شهرک صنعتی سمنان و ارائه بهترین روش تصفیه، پایان­نامه کارشناسی­ارشد محیط­زیست، دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تهران.

5. منصوری، ب.، ابراهیم پور، م و مظلومی، س. 1389. بررسی خصوصیات فیزیکو شیمیایی نهر بند دره بیرجند. چهارمین همایش و نمایشگاه تخصصی مهندسی محیط­زیست. تهران، آبان ماه 1389.

6. Mazaheri Kohanestani, Z., Ghorbani1, R., Hajimoradloo1, A. Naeimi1, A. Fazel, A. 2013.  The Effects of Trout Farm Effluents on Water Quality Parameters of Zaringol Stream (Golestan, Iran) Using NSFWQI and WQI Indexes. International Journal of Environmental Resources Research, 1 (2):199-202.

7. منصوری، ر، قنواتی، ع و ثروتی، م. 1393. بررسی نقش مناظر ژئومورفولوژیکی و پتانسیل های ژئوتوریستی استان ایلام با استفاده از داده های مکانی، در راستای توسعه پایدار. فصلنامه علمی – پژوهشی اطلاعات جغرافیایی،23 (90).

8. کیانی، س. 1392. تدوین برنامه جامع مدیریت بحران شهر نهاوند براساس ماتریس ریسک، پایان­نامه کارشناسی­ارشد مخاطرات محیطی دانشگاه زاهدان.

9. برزه­کار، ق.1384. پارکها و تفرّجگاه­های جنگلی (مکان­یابی و طرح­ریزی). سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی کشور، 231 صفحه.

10. گلشاهی، ا، میرغفاری، ن، افیونی، م، سفیانیان، ع و خداکرمی، ل. 1389. تهیه نقشه برخی پارامترهای خاک سطحی شهرستان نهاوند با استفاده از GIS و زمین آمار. مجموعه مقالات همایش ژئوماتیک89. سازمان نقشه­برداری کشور، تهران.

11. میرنوروزی، م. 1383. ارزیابی ساختار و عملکرد رود دره دارآباد به روش بوم سازگانی و اکولوژی سیمای سرزمین با استفاده از GIS و ارائه راهکارهای اصلاحی برای حفظ، احیا و توسعه پایدار دره دارآباد. پایان‌نامه کارشناسی­ارشد دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران. 172 صفحه.

12. مختاری، س. 1384. بررسی روند تخریب تالاب هورالعظیم با رهیافت اکولوژی سیمای سرزمین. پایان‌نامه کارشناسی­ارشد دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران. 130 صفحه.

13. نجمی‌زاده، سعیده. 1389. درسنامه ارزیابی توان اکولوژیک. دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران.

14. شرکت مدیریت منابع آب ایران. 1392. تارنمای شرکت آب منطقه­ای استان همدان، بررسی هیدروگراف دشت نهاوند.

15. یاوری، ا. 1389. درسنامه بیوم­های ایران. دانشکده محیط­زیست دانشگاه تهران. 113 صفحه.

16. کیانی، و. 1392. آمایش سراب کیان. انشارات شهر ما، نهاوند. 103 صفحه.

16. Yazdani1, N & Aryamanesh, M. 2013. Study of the Role of Structural Elements in Aquifers Potential Detection, Using RS & GIS, a Case Study East of Tabas Central Iran. International Bulletin of Water Resources & Development, 1 (1): XIV- XX.

17. Kiyani, V., Alizade, A., Feghhi, J., Nazari, A. 2014. Evaluation of land use/cover change in the Taleghan Watershed, Iran, using landscape metrics. Malaysian Journal of Remote Sensing & GIS, 3(1):10-20.

18. کیانی، و، و خلیل­نژاد، م. 1388. معرفی سراب کیان و قابلیت­های طبیعت­گردی آن. فصل­نامه تخصصی محیط کوهستان، دو فصل­نامه پاییز و زمستان ، شماره 15: 21-18.

19.Amirnejad, H., Khalilian, S., Mohammad H., A, Ahmadian.,M., 2006. analysis Estimating the existence value of north forests of Iran by using a contingent valuation method. Ecological Economics 58: 665– 675.

20. پرویزی­مساعد، ح، آتشگاهی، م و کیانی، و. 1390. آمایش سرزمین در مناطق حفاظت شده و توسعه پایدار، اولین همایش ملّی راهبردهای دستیابی به کشاورزی پایدار. دانشگاه پیام نور استان خوزستان، خرداد ماه. 8 صفحه.