پهنه بندی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم و گردشگری استان فارس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه پیام نور، گروه مهندسی عمران ( مهندسی محیط زیست) ، تهران، ایران *(مسئول مکاتبات).

2 دانشیار دانشگاه شیراز، دانشکده کشاورزی ،گروه مدیریت مناطق بیابانی، شیراز، ایران.

چکیده

  این پژوهش شناسایی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم دراستان فارس با استفاده از بهبود مدل دکتر مجید مخدوم را مدنظر دارد. هر یک از پارامترهای ارایه شده در مدل از قبیل درصد شیب، ،پوشش گیاهی، سنگ شناسی، خاک‌شناسی، مناطق حفاظت شده، وضعیت اقلیمی) و آب به طور جداگانه بررسی و برای هر یک نقشه ی رقومی تهیه گردید. تجزیه وتحلیل، جمع بندی وارزیابی داده‌ها با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی صورت گرفت. در نهایت نقشه‌ی پهنه بندی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم استان تولید شد. نقشه‌های  تولید شده بیان کننده‌ی موارد زیر می‌باشد: مکآن‌های مستعد اکوتوریسم متمرکز، مکآن‌های مستعد اکوتوریسم گسترده و مکآن‌های دیگر گردشگری(آثار باستانی و تاریخی، ملی، مکآن‌های زیارتی). با توجه به نقشه‌های مذکور در حدود یک درصد کل مساحت استان  فارس       در کلاس یک اکوتوریسم متمرکز و  حدود پنج درصد آن در کلاس دو  قرار گرفته است. بقیه قسمت‌های استان برای این کاربری نامناسب هستند(بیش از 90 درصد). 25درصد متناسب با کلاس یک اکوتوریسم گسترده،67 درصد متناسب با کلاس دو اکوتوریسم گسترده و 8 درصد نامناسب برای این کاربری می‌باشد. طبق اطلاعات موجود بیش‌ترین مناطق زیارتی درشهرستان ممسنی و کم‌ترین در شهرستان استهبان می یاشد. بیش‌ترین مناطق باستانی در شهرستان نیریز مشاهده می‌گردد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 38، پاییز 95

 

پهنه بندی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم و گردشگری استان فارس

 

الهام اسراری[1]*

e­_ asrari@pnu.ac.ir

مسعود مسعودی[2]

 

چکیده

  این پژوهش شناسایی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم دراستان فارس با استفاده از بهبود مدل دکتر مجید مخدوم را مدنظر دارد. هر یک از پارامترهای ارایه شده در مدل از قبیل درصد شیب، ،پوشش گیاهی، سنگ شناسی، خاک‌شناسی، مناطق حفاظت شده، وضعیت اقلیمی) و آب به طور جداگانه بررسی و برای هر یک نقشه ی رقومی تهیه گردید. تجزیه وتحلیل، جمع بندی وارزیابی داده‌ها با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی صورت گرفت. در نهایت نقشه‌ی پهنه بندی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم استان تولید شد. نقشه‌های  تولید شده بیان کننده‌ی موارد زیر می‌باشد: مکآن‌های مستعد اکوتوریسم متمرکز، مکآن‌های مستعد اکوتوریسم گسترده و مکآن‌های دیگر گردشگری(آثار باستانی و تاریخی، ملی، مکآن‌های زیارتی). با توجه به نقشه‌های مذکور در حدود یک درصد کل مساحت استان  فارس       در کلاس یک اکوتوریسم متمرکز و  حدود پنج درصد آن در کلاس دو  قرار گرفته است. بقیه قسمت‌های استان برای این کاربری نامناسب هستند(بیش از 90 درصد). 25درصد متناسب با کلاس یک اکوتوریسم گسترده،67 درصد متناسب با کلاس دو اکوتوریسم گسترده و 8 درصد نامناسب برای این کاربری می‌باشد. طبق اطلاعات موجود بیش‌ترین مناطق زیارتی درشهرستان ممسنی و کم‌ترین در شهرستان استهبان می یاشد. بیش‌ترین مناطق باستانی در شهرستان نیریز مشاهده می‌گردد.

کلمات کلیدی: اکوتوریسم گسترده، اکوتوریسم متمرکز، امکان سنجی، سامانه اطلاعات جغرافیایی.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

 

   اکوتوریسم به دلیل اهمیت فراوان مورد توجه محققین و پژوهشگران قرار گرفته، مطالعه‌های زیادی در مورد آن انجام گرفته است. در مطالعه‌های مذکور  از فن‌آوری‌ها‌ی  مختلفی هم چون سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS ))،تهیه و تکمیل پرسش‌نامه، انجام مصاحبه و... ،استفاده شده است. یکی از قدیمی‌ترین کاربردهای GIS در  برنامه‌ریز‌ی توریسم در سال 1991درایالت ویرجینیا در ایالت متحده آمریکا نشان داده شده است. در این مطالعه GIS به منظور تعیین مناطق حفاظتی، تفرجی و همچنین تعیین بهترین مکان ها برای توسعه به کار گرفته شد. در نهایت مناسب‌ترین پهنه‌ها بر‌اساس مهندسی زیبایی شناسی و محدودیت‌های محیط زیستی مشخص گردید(1).

کاربرد GIS در تعیین پهنه‌های مناسب برای اکوتوریسم در سال 1996 در انتاریوی شرقی توصیف و فهرستی از منابع و معیارهای مورد نظر برای اکوتوریسم تهیه گردید. سپس از فنون GIS به منظور سنجش و رتبه‌بند‌ی پهنه‌‌های دارای توان بالقوه اکوتوریسم بهره برده شد(2). برای مکان‌یابی مناطق مستعد از توسعه توریسم در جزیرة لومباک  در اندونزی در سال 1998 از GIS  استفاده گردید(3). هدف اصلی، ارایه پیشنهاد متدولوژی برا ی برنامه‌ریزی توریسم مبتنی بر GIS بود و با استفاده از تلفیق و ارزیابی چند عاملی، برخی مکآن‌های بالقوه برای توسعه توریسم شناسایی گردید.

کاربردهای مختلف GIS در سال 1999 در برنامه‌ریزی توریسم در انگلستان توصیف گردید.  این کاربردها شامل تلفیق و مدیریت داده‌ها فهرست‌‌برداری از منابع منظری، طراحی مناطق گردشگری متناسب با سطوح استفاده از آن‌ها تحلیل تاثیرات بصری قبل و بعد از توریسم است .نتیجه حاصل این بود که GIS ابزاری ضروری و مؤثر برای کمک به مسوولین در بررسی مفاهیم کاربردی سرزمین در توسعه توریسم است. تغیر کاربری زمین می‌تواند باعث تاثیرات منفی روی کیفیت محیط زیست می‌گردد(4). در این راستا در سال 2015 در تحقیقی عوامل بازدارنده در کاربری اراضی در یکی از شهرهای چین را مورد بررسی قرار دادند. این مطالعه به تشخیص شاخص‌های کلیدی و تنظیم سیاست‌های مسوول بر اثرات منفی روی کاربری اراضی در محیط زیست کمک می‌کند. کاربری اراضی و ارزیابی اکولوژیکی  سرزمین به عنوان مهمترین ابزار و عوامل توسعه پایدار در نظر گرفته می‌شود (5). در تحقیقی در سال 2015به تشخیص تنوع و ارتباط عوامل موثر بر توسعه پایدار پرداخته شد. در این کار شرایط اجتماعی، اقتصادی، توپوگرافی و آب و هوا در نظر گرفته شد.  با توجه به این که این مطالعه برروی مناطق مناسب کشت مرکبات صورت می‌گرفت ، که می‌تواند باعث کاهش سرمایه‌گذاری و توسعه در مناطقی با ریسک بالای خطر گردد(6). پژوهشی در سال 1386، شناسایی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم در استان کهگیلویه و بویراحمد را مد نظر قرار دادند. امکان‌سنجی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم با استفاده ازمدل اکوتوریسم انجام شد(7). طبق تحقیق انجام شده در سال 1386 در منطقه دره عشق واقع در استان چهار محال و بختیاری، این منطقه یکی از مناطق دارای پتانسیل برای توسعه اکوتوریسم تشخیص داده شد. این منطقه توانایی توسعه فعالیت‌های مختلف توریستی از قبیل تماشای حیات وحش، قایق‌رانی در  آب‌های خروشان، کوهنوردی و صخره نوردی، صید ورزشی و اردو‌زنی را دارد. یکی از    پتانسیل‌های بالای منطقه ایجاد برنامه‌های توریسم عشایری و روستایی است(8). ارزیابی توان اکولوژیکی سامان عرفی چم حاجی از جنگل کاکارضا (در استان لرستان) در سال 1387برای کاربری اکوتوریسم با بهره‌گیری از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در سه مرحله شناسایی منابع، تجزیه و تحلیل و جمع بندی داده‌ها انجام گردید(9). با توجه به گسترش شتابان اکوتوریسم در مناطق ساحلی و آسیب پذیری بالقوه آن‌ها در سال 1388، سعی شد بر اساس ویژگی‌های بوم شناختی و اقتصادی، اجتماعی مناطق ساحلی تا ارتفاع­تر از 100 متر از سطح دریا، شهرستآن‌های رودسر، لنگرود، لاهیجان و آستانه اشرفیه در استان گیلان برای کاربری اکوتوریسم مورد ارزیابی قرار گیرد(10). با به‌ کارگیری سیستم اطلاعات جغرافیایی در سال 1389، از مجموع منابع و جاذبه‌های توریستی استان کردستان، پتانسیل پهنه‌های مناسب

 

فعالیت‌های اکوتوریستی کوهنوردی و صخره‌نوردی، دامنه‌نوردی، طبیعت‌گردی و مشاهده چشم‌اندازهای زیبا، طبیعت درمانی، اسکی و ورزش‌های زمستانی، ورزش‌های آبی و ماهی‌گیری بررسی شدند(11).

   با توجه به اهمیت گردشگری و صنعت توریسم در توسعه جوامع و افزایش ثروت، مشخص کردن مناطق با جاذبه گردشگری از اهمیت به‌سزایی برخوردار است. امروزه اکوتوریسم سهم و درصد عمده‌ای از گردشگران محلی و خارجی را در کشورهای مختلف در بر می‌گیرد. استان فارس با جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی خویش از پتانسیل خوبی در برخورداری از این کاربری را دارد. لذا طرح فوق که تاکید بر مشخص کردن این مناطق با استفاده از مدل توان اکولوژیک اکوتوریسم دارد می‌تواند زمینه ساز ایجاد بستری مناسب برای تعیین و معرفی مناطق فوق در استان جهت توسعه از سوی سازمان های مسوول در راستای استفاده بهینه از این نوع کاربری باشد. هدف اصلی این تحقیق بررسی توان مناطق مختلف استان فارس برای کاربری اکوتوریسم است. تا به این طریق راه برای استفاده بهینه از پتانسیل‌ها و مواهب خدادادی این استان فراهم گردد و منابع موجود در راه‌های اصلی خود به کار گرفته شود. در این راستا مناطق مختلف استان جهت تناسب آن‌ها برای تفرج گسترده و متمرکز مورد بازبینی قرار گرفته و جایابی مکآن‌های مستعد طبق مدل اکوتوریسم دکتر مخدوم انجام شده است.

  اما هدف دیگر به عنوان هدف فرعی مشخص کردن مناطق گردشگری فرهنگی استان (باستانی ومذهبی ) و ارایه آن‌ها در قالب نقشه است.

روش بررسی

استان فارس به مرکزیت شهر شیراز با وسعتی حدود 124هزار کیلومتر مربع، 1/8 درصد کل مساحت کشور را به خود اختصاص داده است. این استان از شمال به استان اصفهان، از شرق به استآن‌های یزد و کرمان، از جنوب به استان هرمزگان و از غرب  به استان بوشهر و از شمال غربی به استان کهگیلویه و بویراحمد محدود است.

  در این تحقیق با در نظرگیری دو مدل ارایه شده اول و دوم مخدوم و همچنین موجودی اطلاعات و نوع توصیف آن‌ها مدل‌های زیر برای اکوتوریسم متمرکز و گسترده به همراه شاخص‌ها و کلاس‌های هر شاخص ارایه می‌گردد (13و12).  لازم به ذکر است که برقراری کلاس یک در منطقه هنگامی فراهم  می‌شود که تمامی شرایط اشاره شده برای شاخص‌ها در ستون طبقه یک برقرار باشد و تنها عدم تحقق وجود شرایط برای یک شاخص کلاس منطقه را تنزل می بخشد. همین حالت برای کلاس دو نیز صدق می‌کند و وجود یک حالت نامناسب برای یک شاخص، زمین را در حالت نامناسب قرار می­دهد. قابل ذکر است به علت نتایج به دست آمده از مدل اکوتوریسم متمرکز و واقعیت موجود در استان نحوه محاسبه مدل فوق تغییر کرد که درادامه به آن اشاره  می‌شود.

روش پژوهش تحقیقی می‌باشد که شامل مراحل زیر می‌باشد:

1) جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز برای تهیه نقشه‌های توان اکولوژیک گردشگری. دراین مرحله اطلاعات مورد نیاز که همان شاخص‌های اشاره شده در مدل های اکولوژیک می‌باشند، از روی اطلاعات موجود در استان و همچنین تجزیه و تحلیل داده‌های اولیه و منابع اکولوژیکی استان گردآوری می‌گردند تا در نهایت برای تهیه نقشه توان اکوتوریسم مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. اطلاعات فوق می‌بایست به صورت رقومی و قابل استفاده در محیط GIS تهیه گردند. اطلاعات فوق شامل: اطلاعات هوا و اقلیم شناسی(شامل: نقشه‌های میانگین سالانه دمای بهار و تابستان، تعداد روزهای آفتابی در ماه در فصل بهار و تابستان و...)، اطلاعات خاک‌شناسی(شامل: نقشه‌های عمق خاک، ساختمان خاک، درجه حاصل‌خیزی، شرایط زه‌کشی خاک، بافت خاک و...)، اطلاعات توپوگرافی و زمین شناسی(شامل: نقشه‌های درصد شیب، زمین شناسی و سنگ مادر و...), اطلاعات پوشش گیاهی(شامل: نقشه‌های درصد تراکم پوشش گیاهی، گونه‌های درختی، تیپ گیاهی و...) و اطلاعات هیدرولو‍ژی (شامل: نقشه‌های میزان آب موجود (بدون احتساب بارندگی).

2) در این مرحله با استفاده از مدل‌های اکولوژیک ارایه شده توسط دکتر مخدوم، میزان توان اکولوژیک که شامل مناسب بودن و نیز درجه مرغوبیت برای انواع توسعه گردشگری شامل اکوتوریسم‌های متمرکز و گسترده مورد اشاره معین می‌گردد. البته در این مرحله سعی می‌شود در صورت امکان با توجه به شرایط استان و همچنین بهبود مدل نصحیحات مناسبی ایجاد گردد.

3) تهیه نقشه توان اکولوژیک برای انواع گردشگری متمرکز و گسترده  استان در مقیاس مطالعه‌های اجمالی.

4)وارد و مشخص کردن مکان‌‌های گردشگری فرهنگی در نقشه‌های فوق نظیر مکان‌های باستانی و امام زاده ها و همچنین چشم اندازهای خاص مانند آبشارها و چشمه‌ها.


 

جدول 1- شاخص‌های مورد استفاده درمدل تفرج متمرکز وحدود آن

شاخص

طبقه ی یک

طبقه ی دو

طبقه ی نامناسب

آب موجود (لیتر در روزدر هکتار برای هر نفر)

40≤

9/39-12

12>

درصد شیب

5-0

15-1/5

15<

میانگین دمادر شش ماهه

اول سال

25-20

9/19-15 و

30-1/25

30<

تعداد روز‌های آفتابی در شش ماهه اول سال (میانگین در ماه )

15<

15-7

7>

نوع فرم رویشی گیاهان

درختچه ودرخت

(مناطق جنگلی)

درختچه ودرخت

(مناطق جنگلی)

یک ساله و دو ساله ، بوته علفی پایا ، بوته چوبی (مناطق مرتعی )

درصد تاج پوشش درختی

75-6

5-1

75<

بافت خاک

غالبا متوسط

درشت- سبک - سنگین

خیلی سنگین

زه‌کشی خاک

خوب (کامل )

ضعیف و متوسط

نامناسب (ناقص)

حاصل‌خیزی خاک

خوب ومتوسط

متوسط تاضعیف( فقیر)

خیلی ضعیف (فقیر)

عمق خاک

عمیق

کم عمق تا عمیق

کم عمق تا بسیار کم عمق

سنگ‌ها

سنگهای آذرین و آتشفشانی،گرانیت، افیولیت آمیزه ای رنگی(چرت)، تپه ماسه‌ای، رسوبات آبرفتی

سنگ آهک و آهک دولومیتی، ماسه سنگ، شیست،گنیس ،آمفیبولیت، لس، کوارتزیت، مخروطه افکنه، دشت سیلابی، پادگانه آبرفتی

مارن، شیل، رس سنگ، کنگلومرا، گنبدهای نمکی، کویر نمکی، گنبد گچی (ژیپسی) ،مرمر

مناطق حفاظت شده

پارک جنگلی طبیعی و دست کاشت، پارک، پارک ملی، منطقه حفاظت شده، سپهر، میراث جهانی، آثار باستانی، تاریخی، ملی و زیارتی و دیگر مناطق

مانند طبقه یک

ذخیره گاه جنگلی، پناهگاه حیات وحش، آثار طبیعی ملی


جدول 2- شاخص‌های مورد استفاده درمدل اکوتوریسم گسترده و حدود آن‌ها

شاخص

طبقه ی یک

طبقه ی دو

طبقه ی نامناسب

آب موجود (لیتر در روز در هکتار برای هر نفر)

5<

5

5>

درصد شیب

30-0

65-1/30

65<

میانگین دما در شش ماهه اول سال

25-20

9/19-15

و

30-1/25

30<

تعداد روزهای آفتابی در شش ماهه اول سال

15<

15-7

7>

 


یافته ها

با الگوگیری از مدل های ارایه شده اکوتوریسم متمرکز و گسترده در این تحقیق و براساس آمار و اطلاعات موجود در استان فارس و محدودیت‌های اطلاعاتی و نقشه‌های نهایی و جامع کل استان و متناسب با شرایط استان طبقات هر مدل    با لایه‌های به کار رفته در تعیین هر طبقه به ترتیب ذیل تعیین و ارایه گردید.

1-3- نقشه حاصل از مدل اکوتوریسم مترکز در      استان فارس

با تلفیق نقشه‌های مربوط در مدل اکوتوریسم متمرکز     (جدول 1) در محیط GIS نقشه اکوتوریسم مترکز استان فارس (شکل 1) بدست آمد. با توجه به نتایج تنها 1% از سطح استان در طبقه دو قرار می‌گیرد و کلاس یک مشاهده نمی‌شود و 99% استان در کلاس بدون تناسب قرار  می‌گیرد.

 

 

 

شکل 1- نقشه اولیه پراکندگی تفرج متمرکز استان فارس

 

 

 

با توجه به اینکه استان فارس از جهت پتانسیل‌های موجود تناسب خوبی برای اکوتوریسم دارا می‌باشد قرار گرفتن پهنه وسیعی از آن در طبقه نامناسب نشان دهنده ضعف مدل ارایه شده توسط دکتر مخدوم می‌باشد و نیاز آن به ویرایش را آشکار می‌نماید. لذا با دسته بندی شاخص‌ها سعی در اصلاح مدل گردید.

  نقشه زیر (شکل2) نشان دهنده مناطق دارای کلاس یک، دو و نامناسب تفرج متمرکز در استان فارس است که پس از اصلاح (حاوی دسته معیارهای جداگانه شامل پوشش گیاهی، آب وهوا، توپوگرافی و خاک) بر روی مدل اولیه تهیه شد. در این مرحله هر یک از معیارهای انتخابی از میانگین هندسی شاخص‌های خویش بدست می آید و بدین شکل از تاثیر بیش از حد بعضی از عوامل مانند شاخص های خاک می‌کاهد و به نوعی با این روش وزن معیار توپوگرافی با یک تک شاخص برابر با معیار خاک حاوی پنج شاخص می‌گردد در حالی که در مدل قبلی اهمیت خاک پنج برابر توپوگرافی بود.

درصد تاج پوشش درختی) = معیارپوشش گیاهی  2/1 (نوع فرم رویشی گیاهان ×

معیارآب وهوا= (آب موجود × میانگین دما در شش ماهه اول سال × تعداد روز های آفتابی در شش ماهه اول سال) 1/3

درصد شیب = معیارتوپوگرافی

عمق خاک×سنگ ها)=معیار خاک  5/1(بافت خاک ×زهکشی خاک× حاصلخیزی خاک ×

در مقطع بعدی با توجه به در نظرگیری عامل حداکثر محدویت، حداکثر عدد موجود در میان چهار معیار و همچنین میزان امتیاز مناطق حفاظت شده کلاس نهایی زمین برای مدل متمرکز مشخص می‌شود. اعداد 1 تا 49/1 بیان کننده کلاس یک و 5/1 تا 49/2 بیان کننده کلاس دو و اعداد بیش از 5/2 بیان کننده کلاس نامناسب خواهد بود. 

  نقشه اکوتوریسم متمرکز استان فارس نشان می دهد که طبقه یک تفرج متمرکز با 37/1 درصد کل مساحت دارای کم ترین مساحت در استان فارس است. طبقه دو تفرج متمرکز با 27/5 درصد مساحت از مساحت کل، پهنه کمی را به خود اختصاص داده است. همچنین مناطق نامناسب 36/93 درصد مساحت از کل استان را به خود اختصاص داده است و بیش ترین پهنه را شامل می شوند. در نمودار زیر درصد مناطق مستعد جهت کلاس‌های مختلف اکوتوریسم متمرکز نشان داده شده است.

 

 

شکل 2- نقشه اصلاحی پراکندگی طبقات اکوتوریسم متمرکز در استان فارس

 

 


به طور کلی نتایج حاکی از آن است که اکثریت مناطق استان جهت کاربری اکوتوریسم گسترده متناسبند.که از میان آن‌ها کلاس دو با گستره 70 درصدی بیش ترین پهنه را به خود اختصاص داده است. در زیر نقشه مربوط به پراکندگی طبقات مختلف  تفرج گسترده در استان فارس نشان داده شده است.

 

 

شکل 3- نقشه ی پراکندگی اکوتوریسم گسترده دراستان فارس

 

 

نمودار مشخص کننده درصد مساحت های مربوط به
هر کدام ازطبقات تفرج گسترده در زیر آورده شده است.

 

 

 

 

 

نمودار 1-  درصد پراکندگی اکوتوریسم گسترده

 

 


2-3- دیگر مناطق گردشگری فارس

  استان فارس از لحاظ مناطق زیارتی و باستانی یکی از غنی‌‌ترین استان های کشور است. با توجه به قدمت و شناخته شدن آن به عنوان سومین حرم اهل بیت در ایران می‌توان  به پتانسیل های موجود در این زمینه پی‌برد.

نقشه مربوط به مناطق باستانی استان فارس به تفکیک شهرستان‌ها در زیر آورده شده است.

 

 

شکل 4- مناطق باستانی وتاریخی استان فارس

 

 

  با توجه به اطلاعات موجود وبر خلاف تصور عام  بیش ترین مناطق باستانی مربوط به شهرستان نیریز با 19 منطقه می‌باشد. البته معروف‌ترین مناطق باستانی در شهرستآن‌های مرودشت، کازرون و پاسارگاد قرار دارد .

در زیر نقشه مربوط به مناطق زیارتی استان به تفکیک شهرستان ها نشان داده شده است.

 

 

شکل 5- مناطق زیارتی استان فارس

 


 

 

 

  با توجه به اطلاعات موجود بیش‌ترین مناطق زیارتی مربوط به شهرستان ممسنی با 55 منطقه و کم‌ترین آن نیز مربوط به استهبان است. البته معروفترین مکان‌های مذهبی در شهر شیراز می‌باشد.

 در زیر جدول تعداد مناطق زیارتی و باستانی به تفکیک شهرستان‌های استان آورده شده است.

 

جدول 3- تعداد مناطق زیارتی و باستانی شهرستان‌های استان فارس

نام شهرستان

تعداد مناطق زیارتی

تعداد مناطق باستانی

آباده

7

2

ارسنجان

3

2

استهبان

1

2

اقلید

15

-

بوانات

11

-

پاسارگاد

4

3

جهرم

13

-

خرم بید

2

1

خنج

7

-

داراب

13

8

زرین دشت

5

-

سپیدان

10

-

شیراز

40

5

فراشبند

7

13

فسا

11

1

فیروزآباد

22

2

قیروکارزین

13

-

لارستان

30

7

لامرد

19

-

مرودشت

27

4

ممسنی

55

4

مهر

6

-

نیریز

4

19

 

 

 

 

 

 

 

 

  استان فارس از لحاظ جاذبه‌های اکوتوریستی و گردشگری از استان‌های سرآمد کشور است. پتانسیل‌های موجود در آن زمینه بسیار خوبی جهت استفاده‌های این چنینی محسوب می‌شود. در این پژوهش مشخص شد که مدل ارایه شده توسط دکتر مخدوم به طور کامل نمی تواند بیان کننده کاربری توریسم برای فارس باشد و نیاز به اصلاحات در شاخص‌های مختلف آن کاملا مشهود است.خاطر نشان می‌شود با توجه به پراکندگی مناطق مستعد در سراسر استان فارس لزوم تمرکز زدایی از برخی شهرستان ها مثل شیراز و مرودشت در امر توسعه توریسم ضروری می‌نماید.

  در زمینه مناطق باستانی شهرستان نیریز و در زمینه مناطق زیارتی شهرستان ممسنی دارای پتانسیل‌های بسیار خوبی هستند که پیشنهاد می‌شود در توسعه گردشگری توجه بیش­تری به این شهرستان‌ها گردد.

منابع

1-      Berry, J.K.1991. GIS in Island Resource Planning: A Case Study in Map Analysis, in Geographic Information Systems: Principles and Applications ed. D.J. Maguire, M.F. Goodchild, and D.W. Rhind, Longman Scientific and Technical Press, Essex UK,         Vol 2, pp 285-295.                                           

2-      Boyd, S.W., Butler, R.W., Haider, W., Perera, A., 1996. Identifying areas for ecotourism in northern Ontario: application of a geographic information system              methodology. Journal of Applied Recreation Research Vol, 19, No, 1, pp. 41-66.          

3-      Tanaka and Minagava., 1998. Application of geographic information systems, Tourism management. Journal of sustainable Tourism. Vol, 7, No, 1, pp, .50-61.                                   

4-      Bahaire, M. and White, E., 1999. The Application of Geographical Information Systems (GIS) in Sustainable Tourism Planning: A Review. Journal of Sustainable Tourism, Vol, 7, No, 2, pp, 159-174.                        

5-      Chen, L and et al,.2015.Impact assessment of land use planning driving forces on environment. Environmental Impact      Assessment Review.Vol, 55, pp, 126–135.      

6-      Zabihi, H and et al,.2015. Land suitability procedure for sustainable citrus planning using the application of the analytical network process approach and GIS.Computers and Electronics in Agriculture,Vol, 117,       pp,114–126.                                                      

7-      شایان، سیاوش و پارسایی، اسماعیل،"امکان سنجی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم در استان کهگیلویه و بویراحمد"، فصلنامه مدرس علوم انسانی، ویژه نامه جغرافیا.،1386، جلد11، 181 -.153.

8-      فروزنده شهرکی، گوهر و همکاران ،" مکان یابی و طراحی دهکده توریستی در دره عشق"، سومین همایش ملی فضای سبز و منظر شهری ،1386.

9-   پیر محمدی، زیبا و همکاران، "ارزیابی توان زیست محیطی متناسب با رویکرد طبیعت گردی در جنگلهای زاگرس"، فصلنامه علمی – پژوهشی تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، 1389،  جلد18، شماره 2 ، 241-230.

10- کریمی، آزاده و مخدوم فرخنده، مجید، "مکان یابی اکوتوریسم در مناطق ساحلی شرق استان گیلان با استفاده از "GIS ، علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 1388، جلد 16 ،503-493.

11- کریم‌‌پناه، رفیق و فرج‌زاده اصل، منوچهر،."تحلیل پهنه‌های مناسب توسعه اکوتوریسم دراستان کردستان با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی"، نشریه پژوهشهای جغرافیایی، 1387، جلد 65،50-35.

12-  مخدوم. مجید و همکاران، " ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست با سامانه های اطلاعات جغرافیایی"، چاپ اول، موسسه انتشارات دانشگاه تهران،1383.

13-  مخدوم، مجید.، "شالوده آمایش سرزمین"، چاپ دهم، موسسه انتشارات دانشگاه تهران. 1389.



1- دانشیار دانشگاه پیام نور، گروه مهندسی عمران ( مهندسی محیط زیست) ، تهران، ایران *(مسئول مکاتبات).

-[2] دانشیار دانشگاه شیراز، دانشکده کشاورزی ،گروه مدیریت مناطق بیابانی، شیراز، ایران.

 

 

 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 38، پاییز 95

 

پهنه بندی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم و گردشگری استان فارس

 

الهام اسراری[1]*

e­_ asrari@pnu.ac.ir

مسعود مسعودی[2]

 

چکیده

  این پژوهش شناسایی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم دراستان فارس با استفاده از بهبود مدل دکتر مجید مخدوم را مدنظر دارد. هر یک از پارامترهای ارایه شده در مدل از قبیل درصد شیب، ،پوشش گیاهی، سنگ شناسی، خاک‌شناسی، مناطق حفاظت شده، وضعیت اقلیمی) و آب به طور جداگانه بررسی و برای هر یک نقشه ی رقومی تهیه گردید. تجزیه وتحلیل، جمع بندی وارزیابی داده‌ها با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی صورت گرفت. در نهایت نقشه‌ی پهنه بندی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم استان تولید شد. نقشه‌های  تولید شده بیان کننده‌ی موارد زیر می‌باشد: مکآن‌های مستعد اکوتوریسم متمرکز، مکآن‌های مستعد اکوتوریسم گسترده و مکآن‌های دیگر گردشگری(آثار باستانی و تاریخی، ملی، مکآن‌های زیارتی). با توجه به نقشه‌های مذکور در حدود یک درصد کل مساحت استان  فارس       در کلاس یک اکوتوریسم متمرکز و  حدود پنج درصد آن در کلاس دو  قرار گرفته است. بقیه قسمت‌های استان برای این کاربری نامناسب هستند(بیش از 90 درصد). 25درصد متناسب با کلاس یک اکوتوریسم گسترده،67 درصد متناسب با کلاس دو اکوتوریسم گسترده و 8 درصد نامناسب برای این کاربری می‌باشد. طبق اطلاعات موجود بیش‌ترین مناطق زیارتی درشهرستان ممسنی و کم‌ترین در شهرستان استهبان می یاشد. بیش‌ترین مناطق باستانی در شهرستان نیریز مشاهده می‌گردد.

کلمات کلیدی: اکوتوریسم گسترده، اکوتوریسم متمرکز، امکان سنجی، سامانه اطلاعات جغرافیایی.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

 

   اکوتوریسم به دلیل اهمیت فراوان مورد توجه محققین و پژوهشگران قرار گرفته، مطالعه‌های زیادی در مورد آن انجام گرفته است. در مطالعه‌های مذکور  از فن‌آوری‌ها‌ی  مختلفی هم چون سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS ))،تهیه و تکمیل پرسش‌نامه، انجام مصاحبه و... ،استفاده شده است. یکی از قدیمی‌ترین کاربردهای GIS در  برنامه‌ریز‌ی توریسم در سال 1991درایالت ویرجینیا در ایالت متحده آمریکا نشان داده شده است. در این مطالعه GIS به منظور تعیین مناطق حفاظتی، تفرجی و همچنین تعیین بهترین مکان ها برای توسعه به کار گرفته شد. در نهایت مناسب‌ترین پهنه‌ها بر‌اساس مهندسی زیبایی شناسی و محدودیت‌های محیط زیستی مشخص گردید(1).

کاربرد GIS در تعیین پهنه‌های مناسب برای اکوتوریسم در سال 1996 در انتاریوی شرقی توصیف و فهرستی از منابع و معیارهای مورد نظر برای اکوتوریسم تهیه گردید. سپس از فنون GIS به منظور سنجش و رتبه‌بند‌ی پهنه‌‌های دارای توان بالقوه اکوتوریسم بهره برده شد(2). برای مکان‌یابی مناطق مستعد از توسعه توریسم در جزیرة لومباک  در اندونزی در سال 1998 از GIS  استفاده گردید(3). هدف اصلی، ارایه پیشنهاد متدولوژی برا ی برنامه‌ریزی توریسم مبتنی بر GIS بود و با استفاده از تلفیق و ارزیابی چند عاملی، برخی مکآن‌های بالقوه برای توسعه توریسم شناسایی گردید.

کاربردهای مختلف GIS در سال 1999 در برنامه‌ریزی توریسم در انگلستان توصیف گردید.  این کاربردها شامل تلفیق و مدیریت داده‌ها فهرست‌‌برداری از منابع منظری، طراحی مناطق گردشگری متناسب با سطوح استفاده از آن‌ها تحلیل تاثیرات بصری قبل و بعد از توریسم است .نتیجه حاصل این بود که GIS ابزاری ضروری و مؤثر برای کمک به مسوولین در بررسی مفاهیم کاربردی سرزمین در توسعه توریسم است. تغیر کاربری زمین می‌تواند باعث تاثیرات منفی روی کیفیت محیط زیست می‌گردد(4). در این راستا در سال 2015 در تحقیقی عوامل بازدارنده در کاربری اراضی در یکی از شهرهای چین را مورد بررسی قرار دادند. این مطالعه به تشخیص شاخص‌های کلیدی و تنظیم سیاست‌های مسوول بر اثرات منفی روی کاربری اراضی در محیط زیست کمک می‌کند. کاربری اراضی و ارزیابی اکولوژیکی  سرزمین به عنوان مهمترین ابزار و عوامل توسعه پایدار در نظر گرفته می‌شود (5). در تحقیقی در سال 2015به تشخیص تنوع و ارتباط عوامل موثر بر توسعه پایدار پرداخته شد. در این کار شرایط اجتماعی، اقتصادی، توپوگرافی و آب و هوا در نظر گرفته شد.  با توجه به این که این مطالعه برروی مناطق مناسب کشت مرکبات صورت می‌گرفت ، که می‌تواند باعث کاهش سرمایه‌گذاری و توسعه در مناطقی با ریسک بالای خطر گردد(6). پژوهشی در سال 1386، شناسایی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم در استان کهگیلویه و بویراحمد را مد نظر قرار دادند. امکان‌سنجی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم با استفاده ازمدل اکوتوریسم انجام شد(7). طبق تحقیق انجام شده در سال 1386 در منطقه دره عشق واقع در استان چهار محال و بختیاری، این منطقه یکی از مناطق دارای پتانسیل برای توسعه اکوتوریسم تشخیص داده شد. این منطقه توانایی توسعه فعالیت‌های مختلف توریستی از قبیل تماشای حیات وحش، قایق‌رانی در  آب‌های خروشان، کوهنوردی و صخره نوردی، صید ورزشی و اردو‌زنی را دارد. یکی از    پتانسیل‌های بالای منطقه ایجاد برنامه‌های توریسم عشایری و روستایی است(8). ارزیابی توان اکولوژیکی سامان عرفی چم حاجی از جنگل کاکارضا (در استان لرستان) در سال 1387برای کاربری اکوتوریسم با بهره‌گیری از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در سه مرحله شناسایی منابع، تجزیه و تحلیل و جمع بندی داده‌ها انجام گردید(9). با توجه به گسترش شتابان اکوتوریسم در مناطق ساحلی و آسیب پذیری بالقوه آن‌ها در سال 1388، سعی شد بر اساس ویژگی‌های بوم شناختی و اقتصادی، اجتماعی مناطق ساحلی تا ارتفاع­تر از 100 متر از سطح دریا، شهرستآن‌های رودسر، لنگرود، لاهیجان و آستانه اشرفیه در استان گیلان برای کاربری اکوتوریسم مورد ارزیابی قرار گیرد(10). با به‌ کارگیری سیستم اطلاعات جغرافیایی در سال 1389، از مجموع منابع و جاذبه‌های توریستی استان کردستان، پتانسیل پهنه‌های مناسب

 

فعالیت‌های اکوتوریستی کوهنوردی و صخره‌نوردی، دامنه‌نوردی، طبیعت‌گردی و مشاهده چشم‌اندازهای زیبا، طبیعت درمانی، اسکی و ورزش‌های زمستانی، ورزش‌های آبی و ماهی‌گیری بررسی شدند(11).

   با توجه به اهمیت گردشگری و صنعت توریسم در توسعه جوامع و افزایش ثروت، مشخص کردن مناطق با جاذبه گردشگری از اهمیت به‌سزایی برخوردار است. امروزه اکوتوریسم سهم و درصد عمده‌ای از گردشگران محلی و خارجی را در کشورهای مختلف در بر می‌گیرد. استان فارس با جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی خویش از پتانسیل خوبی در برخورداری از این کاربری را دارد. لذا طرح فوق که تاکید بر مشخص کردن این مناطق با استفاده از مدل توان اکولوژیک اکوتوریسم دارد می‌تواند زمینه ساز ایجاد بستری مناسب برای تعیین و معرفی مناطق فوق در استان جهت توسعه از سوی سازمان های مسوول در راستای استفاده بهینه از این نوع کاربری باشد. هدف اصلی این تحقیق بررسی توان مناطق مختلف استان فارس برای کاربری اکوتوریسم است. تا به این طریق راه برای استفاده بهینه از پتانسیل‌ها و مواهب خدادادی این استان فراهم گردد و منابع موجود در راه‌های اصلی خود به کار گرفته شود. در این راستا مناطق مختلف استان جهت تناسب آن‌ها برای تفرج گسترده و متمرکز مورد بازبینی قرار گرفته و جایابی مکآن‌های مستعد طبق مدل اکوتوریسم دکتر مخدوم انجام شده است.

  اما هدف دیگر به عنوان هدف فرعی مشخص کردن مناطق گردشگری فرهنگی استان (باستانی ومذهبی ) و ارایه آن‌ها در قالب نقشه است.

روش بررسی

استان فارس به مرکزیت شهر شیراز با وسعتی حدود 124هزار کیلومتر مربع، 1/8 درصد کل مساحت کشور را به خود اختصاص داده است. این استان از شمال به استان اصفهان، از شرق به استآن‌های یزد و کرمان، از جنوب به استان هرمزگان و از غرب  به استان بوشهر و از شمال غربی به استان کهگیلویه و بویراحمد محدود است.

  در این تحقیق با در نظرگیری دو مدل ارایه شده اول و دوم مخدوم و همچنین موجودی اطلاعات و نوع توصیف آن‌ها مدل‌های زیر برای اکوتوریسم متمرکز و گسترده به همراه شاخص‌ها و کلاس‌های هر شاخص ارایه می‌گردد (13و12).  لازم به ذکر است که برقراری کلاس یک در منطقه هنگامی فراهم  می‌شود که تمامی شرایط اشاره شده برای شاخص‌ها در ستون طبقه یک برقرار باشد و تنها عدم تحقق وجود شرایط برای یک شاخص کلاس منطقه را تنزل می بخشد. همین حالت برای کلاس دو نیز صدق می‌کند و وجود یک حالت نامناسب برای یک شاخص، زمین را در حالت نامناسب قرار می­دهد. قابل ذکر است به علت نتایج به دست آمده از مدل اکوتوریسم متمرکز و واقعیت موجود در استان نحوه محاسبه مدل فوق تغییر کرد که درادامه به آن اشاره  می‌شود.

روش پژوهش تحقیقی می‌باشد که شامل مراحل زیر می‌باشد:

1) جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز برای تهیه نقشه‌های توان اکولوژیک گردشگری. دراین مرحله اطلاعات مورد نیاز که همان شاخص‌های اشاره شده در مدل های اکولوژیک می‌باشند، از روی اطلاعات موجود در استان و همچنین تجزیه و تحلیل داده‌های اولیه و منابع اکولوژیکی استان گردآوری می‌گردند تا در نهایت برای تهیه نقشه توان اکوتوریسم مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. اطلاعات فوق می‌بایست به صورت رقومی و قابل استفاده در محیط GIS تهیه گردند. اطلاعات فوق شامل: اطلاعات هوا و اقلیم شناسی(شامل: نقشه‌های میانگین سالانه دمای بهار و تابستان، تعداد روزهای آفتابی در ماه در فصل بهار و تابستان و...)، اطلاعات خاک‌شناسی(شامل: نقشه‌های عمق خاک، ساختمان خاک، درجه حاصل‌خیزی، شرایط زه‌کشی خاک، بافت خاک و...)، اطلاعات توپوگرافی و زمین شناسی(شامل: نقشه‌های درصد شیب، زمین شناسی و سنگ مادر و...), اطلاعات پوشش گیاهی(شامل: نقشه‌های درصد تراکم پوشش گیاهی، گونه‌های درختی، تیپ گیاهی و...) و اطلاعات هیدرولو‍ژی (شامل: نقشه‌های میزان آب موجود (بدون احتساب بارندگی).

2) در این مرحله با استفاده از مدل‌های اکولوژیک ارایه شده توسط دکتر مخدوم، میزان توان اکولوژیک که شامل مناسب بودن و نیز درجه مرغوبیت برای انواع توسعه گردشگری شامل اکوتوریسم‌های متمرکز و گسترده مورد اشاره معین می‌گردد. البته در این مرحله سعی می‌شود در صورت امکان با توجه به شرایط استان و همچنین بهبود مدل نصحیحات مناسبی ایجاد گردد.

3) تهیه نقشه توان اکولوژیک برای انواع گردشگری متمرکز و گسترده  استان در مقیاس مطالعه‌های اجمالی.

4)وارد و مشخص کردن مکان‌‌های گردشگری فرهنگی در نقشه‌های فوق نظیر مکان‌های باستانی و امام زاده ها و همچنین چشم اندازهای خاص مانند آبشارها و چشمه‌ها.


 

جدول 1- شاخص‌های مورد استفاده درمدل تفرج متمرکز وحدود آن

شاخص

طبقه ی یک

طبقه ی دو

طبقه ی نامناسب

آب موجود (لیتر در روزدر هکتار برای هر نفر)

40≤

9/39-12

12>

درصد شیب

5-0

15-1/5

15<

میانگین دمادر شش ماهه

اول سال

25-20

9/19-15 و

30-1/25

30<

تعداد روز‌های آفتابی در شش ماهه اول سال (میانگین در ماه )

15<

15-7

7>

نوع فرم رویشی گیاهان

درختچه ودرخت

(مناطق جنگلی)

درختچه ودرخت

(مناطق جنگلی)

یک ساله و دو ساله ، بوته علفی پایا ، بوته چوبی (مناطق مرتعی )

درصد تاج پوشش درختی

75-6

5-1

75<

بافت خاک

غالبا متوسط

درشت- سبک - سنگین

خیلی سنگین

زه‌کشی خاک

خوب (کامل )

ضعیف و متوسط

نامناسب (ناقص)

حاصل‌خیزی خاک

خوب ومتوسط

متوسط تاضعیف( فقیر)

خیلی ضعیف (فقیر)

عمق خاک

عمیق

کم عمق تا عمیق

کم عمق تا بسیار کم عمق

سنگ‌ها

سنگهای آذرین و آتشفشانی،گرانیت، افیولیت آمیزه ای رنگی(چرت)، تپه ماسه‌ای، رسوبات آبرفتی

سنگ آهک و آهک دولومیتی، ماسه سنگ، شیست،گنیس ،آمفیبولیت، لس، کوارتزیت، مخروطه افکنه، دشت سیلابی، پادگانه آبرفتی

مارن، شیل، رس سنگ، کنگلومرا، گنبدهای نمکی، کویر نمکی، گنبد گچی (ژیپسی) ،مرمر

مناطق حفاظت شده

پارک جنگلی طبیعی و دست کاشت، پارک، پارک ملی، منطقه حفاظت شده، سپهر، میراث جهانی، آثار باستانی، تاریخی، ملی و زیارتی و دیگر مناطق

مانند طبقه یک

ذخیره گاه جنگلی، پناهگاه حیات وحش، آثار طبیعی ملی


جدول 2- شاخص‌های مورد استفاده درمدل اکوتوریسم گسترده و حدود آن‌ها

شاخص

طبقه ی یک

طبقه ی دو

طبقه ی نامناسب

آب موجود (لیتر در روز در هکتار برای هر نفر)

5<

5

5>

درصد شیب

30-0

65-1/30

65<

میانگین دما در شش ماهه اول سال

25-20

9/19-15

و

30-1/25

30<

تعداد روزهای آفتابی در شش ماهه اول سال

15<

15-7

7>

 


یافته ها

با الگوگیری از مدل های ارایه شده اکوتوریسم متمرکز و گسترده در این تحقیق و براساس آمار و اطلاعات موجود در استان فارس و محدودیت‌های اطلاعاتی و نقشه‌های نهایی و جامع کل استان و متناسب با شرایط استان طبقات هر مدل    با لایه‌های به کار رفته در تعیین هر طبقه به ترتیب ذیل تعیین و ارایه گردید.

1-3- نقشه حاصل از مدل اکوتوریسم مترکز در      استان فارس

با تلفیق نقشه‌های مربوط در مدل اکوتوریسم متمرکز     (جدول 1) در محیط GIS نقشه اکوتوریسم مترکز استان فارس (شکل 1) بدست آمد. با توجه به نتایج تنها 1% از سطح استان در طبقه دو قرار می‌گیرد و کلاس یک مشاهده نمی‌شود و 99% استان در کلاس بدون تناسب قرار  می‌گیرد.

 

 

 

شکل 1- نقشه اولیه پراکندگی تفرج متمرکز استان فارس

 

 

 

با توجه به اینکه استان فارس از جهت پتانسیل‌های موجود تناسب خوبی برای اکوتوریسم دارا می‌باشد قرار گرفتن پهنه وسیعی از آن در طبقه نامناسب نشان دهنده ضعف مدل ارایه شده توسط دکتر مخدوم می‌باشد و نیاز آن به ویرایش را آشکار می‌نماید. لذا با دسته بندی شاخص‌ها سعی در اصلاح مدل گردید.

  نقشه زیر (شکل2) نشان دهنده مناطق دارای کلاس یک، دو و نامناسب تفرج متمرکز در استان فارس است که پس از اصلاح (حاوی دسته معیارهای جداگانه شامل پوشش گیاهی، آب وهوا، توپوگرافی و خاک) بر روی مدل اولیه تهیه شد. در این مرحله هر یک از معیارهای انتخابی از میانگین هندسی شاخص‌های خویش بدست می آید و بدین شکل از تاثیر بیش از حد بعضی از عوامل مانند شاخص های خاک می‌کاهد و به نوعی با این روش وزن معیار توپوگرافی با یک تک شاخص برابر با معیار خاک حاوی پنج شاخص می‌گردد در حالی که در مدل قبلی اهمیت خاک پنج برابر توپوگرافی بود.

درصد تاج پوشش درختی) = معیارپوشش گیاهی  2/1 (نوع فرم رویشی گیاهان ×

معیارآب وهوا= (آب موجود × میانگین دما در شش ماهه اول سال × تعداد روز های آفتابی در شش ماهه اول سال) 1/3

درصد شیب = معیارتوپوگرافی

عمق خاک×سنگ ها)=معیار خاک  5/1(بافت خاک ×زهکشی خاک× حاصلخیزی خاک ×

در مقطع بعدی با توجه به در نظرگیری عامل حداکثر محدویت، حداکثر عدد موجود در میان چهار معیار و همچنین میزان امتیاز مناطق حفاظت شده کلاس نهایی زمین برای مدل متمرکز مشخص می‌شود. اعداد 1 تا 49/1 بیان کننده کلاس یک و 5/1 تا 49/2 بیان کننده کلاس دو و اعداد بیش از 5/2 بیان کننده کلاس نامناسب خواهد بود. 

  نقشه اکوتوریسم متمرکز استان فارس نشان می دهد که طبقه یک تفرج متمرکز با 37/1 درصد کل مساحت دارای کم ترین مساحت در استان فارس است. طبقه دو تفرج متمرکز با 27/5 درصد مساحت از مساحت کل، پهنه کمی را به خود اختصاص داده است. همچنین مناطق نامناسب 36/93 درصد مساحت از کل استان را به خود اختصاص داده است و بیش ترین پهنه را شامل می شوند. در نمودار زیر درصد مناطق مستعد جهت کلاس‌های مختلف اکوتوریسم متمرکز نشان داده شده است.

 

 

شکل 2- نقشه اصلاحی پراکندگی طبقات اکوتوریسم متمرکز در استان فارس

 

 


به طور کلی نتایج حاکی از آن است که اکثریت مناطق استان جهت کاربری اکوتوریسم گسترده متناسبند.که از میان آن‌ها کلاس دو با گستره 70 درصدی بیش ترین پهنه را به خود اختصاص داده است. در زیر نقشه مربوط به پراکندگی طبقات مختلف  تفرج گسترده در استان فارس نشان داده شده است.

 

 

شکل 3- نقشه ی پراکندگی اکوتوریسم گسترده دراستان فارس

 

 

نمودار مشخص کننده درصد مساحت های مربوط به
هر کدام ازطبقات تفرج گسترده در زیر آورده شده است.

 

 

 

 

 

نمودار 1-  درصد پراکندگی اکوتوریسم گسترده

 

 


2-3- دیگر مناطق گردشگری فارس

  استان فارس از لحاظ مناطق زیارتی و باستانی یکی از غنی‌‌ترین استان های کشور است. با توجه به قدمت و شناخته شدن آن به عنوان سومین حرم اهل بیت در ایران می‌توان  به پتانسیل های موجود در این زمینه پی‌برد.

نقشه مربوط به مناطق باستانی استان فارس به تفکیک شهرستان‌ها در زیر آورده شده است.

 

 

شکل 4- مناطق باستانی وتاریخی استان فارس

 

 

  با توجه به اطلاعات موجود وبر خلاف تصور عام  بیش ترین مناطق باستانی مربوط به شهرستان نیریز با 19 منطقه می‌باشد. البته معروف‌ترین مناطق باستانی در شهرستآن‌های مرودشت، کازرون و پاسارگاد قرار دارد .

در زیر نقشه مربوط به مناطق زیارتی استان به تفکیک شهرستان ها نشان داده شده است.

 

 

شکل 5- مناطق زیارتی استان فارس

 


 

 

 

  با توجه به اطلاعات موجود بیش‌ترین مناطق زیارتی مربوط به شهرستان ممسنی با 55 منطقه و کم‌ترین آن نیز مربوط به استهبان است. البته معروفترین مکان‌های مذهبی در شهر شیراز می‌باشد.

 در زیر جدول تعداد مناطق زیارتی و باستانی به تفکیک شهرستان‌های استان آورده شده است.

 

جدول 3- تعداد مناطق زیارتی و باستانی شهرستان‌های استان فارس

نام شهرستان

تعداد مناطق زیارتی

تعداد مناطق باستانی

آباده

7

2

ارسنجان

3

2

استهبان

1

2

اقلید

15

-

بوانات

11

-

پاسارگاد

4

3

جهرم

13

-

خرم بید

2

1

خنج

7

-

داراب

13

8

زرین دشت

5

-

سپیدان

10

-

شیراز

40

5

فراشبند

7

13

فسا

11

1

فیروزآباد

22

2

قیروکارزین

13

-

لارستان

30

7

لامرد

19

-

مرودشت

27

4

ممسنی

55

4

مهر

6

-

نیریز

4

19

 

 

 

 

 

 

 

 

  استان فارس از لحاظ جاذبه‌های اکوتوریستی و گردشگری از استان‌های سرآمد کشور است. پتانسیل‌های موجود در آن زمینه بسیار خوبی جهت استفاده‌های این چنینی محسوب می‌شود. در این پژوهش مشخص شد که مدل ارایه شده توسط دکتر مخدوم به طور کامل نمی تواند بیان کننده کاربری توریسم برای فارس باشد و نیاز به اصلاحات در شاخص‌های مختلف آن کاملا مشهود است.خاطر نشان می‌شود با توجه به پراکندگی مناطق مستعد در سراسر استان فارس لزوم تمرکز زدایی از برخی شهرستان ها مثل شیراز و مرودشت در امر توسعه توریسم ضروری می‌نماید.

  در زمینه مناطق باستانی شهرستان نیریز و در زمینه مناطق زیارتی شهرستان ممسنی دارای پتانسیل‌های بسیار خوبی هستند که پیشنهاد می‌شود در توسعه گردشگری توجه بیش­تری به این شهرستان‌ها گردد.

منابع

1-      Berry, J.K.1991. GIS in Island Resource Planning: A Case Study in Map Analysis, in Geographic Information Systems: Principles and Applications ed. D.J. Maguire, M.F. Goodchild, and D.W. Rhind, Longman Scientific and Technical Press, Essex UK,         Vol 2, pp 285-295.                                           

2-      Boyd, S.W., Butler, R.W., Haider, W., Perera, A., 1996. Identifying areas for ecotourism in northern Ontario: application of a geographic information system              methodology. Journal of Applied Recreation Research Vol, 19, No, 1, pp. 41-66.          

3-      Tanaka and Minagava., 1998. Application of geographic information systems, Tourism management. Journal of sustainable Tourism. Vol, 7, No, 1, pp, .50-61.                                   

4-      Bahaire, M. and White, E., 1999. The Application of Geographical Information Systems (GIS) in Sustainable Tourism Planning: A Review. Journal of Sustainable Tourism, Vol, 7, No, 2, pp, 159-174.                        

5-      Chen, L and et al,.2015.Impact assessment of land use planning driving forces on environment. Environmental Impact      Assessment Review.Vol, 55, pp, 126–135.      

6-      Zabihi, H and et al,.2015. Land suitability procedure for sustainable citrus planning using the application of the analytical network process approach and GIS.Computers and Electronics in Agriculture,Vol, 117,       pp,114–126.                                                      

7-      شایان، سیاوش و پارسایی، اسماعیل،"امکان سنجی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم در استان کهگیلویه و بویراحمد"، فصلنامه مدرس علوم انسانی، ویژه نامه جغرافیا.،1386، جلد11، 181 -.153.

8-      فروزنده شهرکی، گوهر و همکاران ،" مکان یابی و طراحی دهکده توریستی در دره عشق"، سومین همایش ملی فضای سبز و منظر شهری ،1386.

9-   پیر محمدی، زیبا و همکاران، "ارزیابی توان زیست محیطی متناسب با رویکرد طبیعت گردی در جنگلهای زاگرس"، فصلنامه علمی – پژوهشی تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، 1389،  جلد18، شماره 2 ، 241-230.

10- کریمی، آزاده و مخدوم فرخنده، مجید، "مکان یابی اکوتوریسم در مناطق ساحلی شرق استان گیلان با استفاده از "GIS ، علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 1388، جلد 16 ،503-493.

11- کریم‌‌پناه، رفیق و فرج‌زاده اصل، منوچهر،."تحلیل پهنه‌های مناسب توسعه اکوتوریسم دراستان کردستان با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی"، نشریه پژوهشهای جغرافیایی، 1387، جلد 65،50-35.

12-  مخدوم. مجید و همکاران، " ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست با سامانه های اطلاعات جغرافیایی"، چاپ اول، موسسه انتشارات دانشگاه تهران،1383.

13-  مخدوم، مجید.، "شالوده آمایش سرزمین"، چاپ دهم، موسسه انتشارات دانشگاه تهران. 1389.



1- دانشیار دانشگاه پیام نور، گروه مهندسی عمران ( مهندسی محیط زیست) ، تهران، ایران *(مسئول مکاتبات).

-[2] دانشیار دانشگاه شیراز، دانشکده کشاورزی ،گروه مدیریت مناطق بیابانی، شیراز، ایران.

 

1-      Berry, J.K.1991. GIS in Island Resource Planning: A Case Study in Map Analysis, in Geographic Information Systems: Principles and Applications ed. D.J. Maguire, M.F. Goodchild, and D.W. Rhind, Longman Scientific and Technical Press, Essex UK,         Vol 2, pp 285-295.                                           

2-      Boyd, S.W., Butler, R.W., Haider, W., Perera, A., 1996. Identifying areas for ecotourism in northern Ontario: application of a geographic information system              methodology. Journal of Applied Recreation Research Vol, 19, No, 1, pp. 41-66.          

3-      Tanaka and Minagava., 1998. Application of geographic information systems, Tourism management. Journal of sustainable Tourism. Vol, 7, No, 1, pp, .50-61.                                   

4-      Bahaire, M. and White, E., 1999. The Application of Geographical Information Systems (GIS) in Sustainable Tourism Planning: A Review. Journal of Sustainable Tourism, Vol, 7, No, 2, pp, 159-174.                        

5-      Chen, L and et al,.2015.Impact assessment of land use planning driving forces on environment. Environmental Impact      Assessment Review.Vol, 55, pp, 126–135.      

6-      Zabihi, H and et al,.2015. Land suitability procedure for sustainable citrus planning using the application of the analytical network process approach and GIS.Computers and Electronics in Agriculture,Vol, 117,       pp,114–126.                                                      

7-      شایان، سیاوش و پارسایی، اسماعیل،"امکان سنجی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم در استان کهگیلویه و بویراحمد"، فصلنامه مدرس علوم انسانی، ویژه نامه جغرافیا.،1386، جلد11، 181 -.153.

8-      فروزنده شهرکی، گوهر و همکاران ،" مکان یابی و طراحی دهکده توریستی در دره عشق"، سومین همایش ملی فضای سبز و منظر شهری ،1386.

9-   پیر محمدی، زیبا و همکاران، "ارزیابی توان زیست محیطی متناسب با رویکرد طبیعت گردی در جنگلهای زاگرس"، فصلنامه علمی – پژوهشی تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، 1389،  جلد18، شماره 2 ، 241-230.

10- کریمی، آزاده و مخدوم فرخنده، مجید، "مکان یابی اکوتوریسم در مناطق ساحلی شرق استان گیلان با استفاده از "GIS ، علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 1388، جلد 16 ،503-493.

11- کریم‌‌پناه، رفیق و فرج‌زاده اصل، منوچهر،."تحلیل پهنه‌های مناسب توسعه اکوتوریسم دراستان کردستان با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی"، نشریه پژوهشهای جغرافیایی، 1387، جلد 65،50-35.

12-  مخدوم. مجید و همکاران، " ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست با سامانه های اطلاعات جغرافیایی"، چاپ اول، موسسه انتشارات دانشگاه تهران،1383.

13-  مخدوم، مجید.، "شالوده آمایش سرزمین"، چاپ دهم، موسسه انتشارات دانشگاه تهران. 1389.