بررسی و تحلیل وضعیت تولید و مدیریت پسماندهای پزشکی در استان گلستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم و مهندسی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قائم‌شهر، قائم‌شهر، ایران*

2 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شاهرود، دانشکده علوم پایه، گروه محیط زیست، شاهرود، ایران

3 اداره آزمایشگاه‌ها، معاونت امور محیط زیست انسانی، اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، گرگان، ایران

4 اداره نظارت و پایش، معاونت امور محیط زیست انسانی، اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، گرگان، ایران

چکیده

موضوع پسماندهای پزشکی یا بیمارستانی یکی از چالش‌های مهم جامعه است که مدیریت نادرست آن‌ها پیامدهای ناگواری بر محیط زیست و سلامت انسان دارد. این پژوهش به بررسی وضعیت فعلی پسماندهای بخش پزشکی در استان گلستان می‌پردازد و از نوع تحلیلی توصیفی است. افزون بر گردآوری داده‌های موجود و بازدیدهای میدانی برای بررسی شیوه مدیریت پسماندها، از پرسش‌نامه مصوب سازمان حفاظت محیط زیست نیز برای انجام خوداظهاری در پایش بیمارستانی استفاده شد. یافته‌ها نشان می‌دهد در 25 بیمارستان استان با 2247 تخت فعال، به ترتیب روزانه 3574 و 2252 کیلوگرم پسماند عادی و ویژه (عفونی، تیز و برنده، اعضاء و اندام‌های قطع شده و دارویی و شیمیایی) تولید می‌شود. به این ترتیب، تولید پسماند به ازای هر تخت فعال، روزانه 59/2 کیلوگرم است (به ترتیب 1 و 59/1 کیلوگرم پسماند ویژه و عادی). برای بی‌خطرسازی پسماندهای ویژه، به ترتیب 44 و 52 درصد کل بیمارستان‌ها برون‌سپاری را انجام داده و نداده‌اند و وضعیت بی‌خطرسازی در 88 درصد کل بیمارستان‌ها، فعال است. روش‌های بی‌خطرسازی شامل بخار، گرمای خشک و شیمیایی است که در بیشتر بیمارستان‌ها به روش بخار انجام می‌شود. خوداظهاری در پایش تنها از سوی 16 بیمارستان انجام شده است. در مجموع می‌توان گفت وضعیت مدیریت پسماندهای پزشکی در استان گلستان در حد متوسط است و با شرایط مطلوب فاصله دارد. با توجه به تغییر شرایط محیطی در سال‌های آینده در کشور، مدیریت این گونه پسماندها باید جدی‌تر باشد و برنامه‌های عملیاتی برای بهینه‌سازی مدیریت این گونه پسماندها طراحی و اجرا گردد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 55، زمستان 99

بررسی و تحلیل وضعیت تولید و مدیریت پسماندهای پزشکی در استان گلستان

 

مزدک دُربیکی[1]*

mdorbeiki@gmail.com

هومن بهمن‌پور[2]

عطالله گلعلی‌پور[3]

علی قائمی[4]

مرتضی ملاح[5]

تاریخ دریافت: 06/09/95                                                                                                       تاریخ پذیرش: 24/03/96

چکیده

موضوع پسماندهای پزشکی یا بیمارستانی یکی از چالش‌های مهم جامعه است که مدیریت نادرست آن‌ها پیامدهای ناگواری بر محیط زیست و سلامت انسان دارد. این پژوهش به بررسی وضعیت فعلی پسماندهای بخش پزشکی در استان گلستان می‌پردازد و از نوع تحلیلی توصیفی است. افزون بر گردآوری داده‌های موجود و بازدیدهای میدانی برای بررسی شیوه مدیریت پسماندها، از پرسش‌نامه مصوب سازمان حفاظت محیط زیست نیز برای انجام خوداظهاری در پایش بیمارستانی استفاده شد. یافته‌ها نشان می‌دهد در 25 بیمارستان استان با 2247 تخت فعال، به ترتیب روزانه 3574 و 2252 کیلوگرم پسماند عادی و ویژه (عفونی، تیز و برنده، اعضاء و اندام‌های قطع شده و دارویی و شیمیایی) تولید می‌شود. به این ترتیب، تولید پسماند به ازای هر تخت فعال، روزانه 59/2 کیلوگرم است (به ترتیب 1 و 59/1 کیلوگرم پسماند ویژه و عادی). برای بی‌خطرسازی پسماندهای ویژه، به ترتیب 44 و 52 درصد کل بیمارستان‌ها برون‌سپاری را انجام داده و نداده‌اند و وضعیت بی‌خطرسازی در 88 درصد کل بیمارستان‌ها، فعال است. روش‌های بی‌خطرسازی شامل بخار، گرمای خشک و شیمیایی است که در بیشتر بیمارستان‌ها به روش بخار انجام می‌شود. خوداظهاری در پایش تنها از سوی 16 بیمارستان انجام شده است. در مجموع می‌توان گفت وضعیت مدیریت پسماندهای پزشکی در استان گلستان در حد متوسط است و با شرایط مطلوب فاصله دارد. با توجه به تغییر شرایط محیطی در سال‌های آینده در کشور، مدیریت این گونه پسماندها باید جدی‌تر باشد و برنامه‌های عملیاتی برای بهینه‌سازی مدیریت این گونه پسماندها طراحی و اجرا گردد.

کلمات کلیدی: پسماند پزشکی، پسماند ویژه، تحلیل توصیفی، بی‌خطرسازی، نرخ تولید

 

 


 


Human and Environment, No. 55, Winter 2020

A Survey and Analysis of Production and Management of Medical Waste in Golestan Province, Iran

 

Mazdak Dorbeiki[6]*

mdorbeiki@gmail.com

Hooman Bahmanpour[7]

Ataollah Golalipour[8]

Ali Ghaemi[9]

Morteza Mallah[10]

Abstract

Medical waste is one of the challenges of the modern society which its poor management has undesirable impacts on the environment and human health. The present research addresses the current situation of medical wastes in Golestan province in the North of Iran. This is a descriptive analysis that includes data collection, field survey, and Iranian Department of the Environment (DOE) standard questionnaires for management and monitoring of medical waste in hospitals of the province. The results show that 25 hospitals with 2247 active beds produce 3574 and 2252 domestic and hazardous waste per day, respectively. The waste generation is 2.59 kg/day/bed (1 and 1.59 kg for hazardous and domestic, respectively). Disinfection process in 88% of all hospitals is active and 44% and 52% of the hospitals have done outsourcing, respectively. Disinfection methods include chemical, steam autoclave and dry heat which the second method is the most frequent in most hospitals. Also, 16 hospitals provide monitoring self-reports. The overall situation of medical waste management in the hospitals of Golestan province is average. Considering the change of environmental situation of the country in the future years, the management of this type of wastes should be more serious and it is necessary to design and implement operational programmes for optimum management.

Keywords: Medical Waste, Hazardous Waste, Descriptive Analysis, Disinfection Method, Production Rate


 

 

مقدمه

 

امروزه، موضوع پسماند یکی از چالش‌های مهم محیط زیست است که انسان امروزی را با دشواری‌های فراوان روبرو کرده است. تولید پسماند یکی از مهم‌ترین منابع تهدیدکننده سلامت و محیط زیست جهان و جوامع زیستی محسوب می‌شود (۱). پسماند انواع گوناگونی دارد که یکی از انواع مهم‌ترین آن‌ها، پسماندهای پزشکی یا بیمارستانی است. بر پایه قانون مدیریت پسماند ایران، پسماند پزشکی به کلیه پسماندهای عفونی و زیان‌آور ناشی از بیمارستان‌ها، مراکز بهداشتی، درمانی، آزمایشگاه‌های تشخیص طبی و سایر مراکز مشابه گفته می‌شود (2). بنا بر همین قانون، آن دسته از پسماندهای پزشکی که نیاز به مدیریت خاص دارند، جزو پسماندهای ویژه محسوب می‌شوند، یعنی پسماندهایی که به دلیل بالا بودن حداقل یکی از خواص خطرناک، از قبیل سمیت، بیماری‌زایی، قابلیت انفجار یا اشتعال، خورندگی و مشابه آن به مراقبت ویژه نیاز داشته باشد (2).

پسماندهای پزشکی شامل: پسماندهای غیرعفونی و خطرناک هستند (۳). بین ۷۵ تا ۹۵ درصد پسماندهای تولیدی زباله‌های غیرعفونی و ۱۵تا ۲۵ درصد را پسماندهای خطرناک تشکیل می‌دهند. پسماندهای عفونی، شیمیایی، دارویی، نوک‌تیز و بُرنده، پاتولوژیک و رادیواکتیو از اجزای پسماندهای خطرناک بیمارستانی هستند (4) که توانایی بیماری‌زایی و یا بروز مشکلات جدی سلامتی را برای کارکنان و جامعه دارند (5).

در مجموع، مدیریت نادرست پسماندهای پزشکی، پیامدهای ناگواری را در پی دارد. آلودگی آب و خاک، بیماری‌های واگیردار و ده‌ها مشکل دیگر از جمله این پیامدهاست. به دلیل این گونه مشکلات و پیامدها که می‌تواند سلامت و در نهایت، امنیت محیط زیست و جامعه را به خطر اندازد، شناخت و ارزیابی از وضعیت موجود این گونه پسماندها در کشورهای گوناگون از اهمیت زیادی برخوردار است و در سال‌های گذشته، بسیاری از پژوهشگران و نهادهای بین‌المللی نسبت به مدیریت خطرات احتمالی پسماندهای پزشکی توجه فراوانی کرده‌اند. به عنوان نمونه، امانوئل و استرینگر در سال 2007 به مطالعه فن‌آوری‌های جایگزین برای تصفیه پسماندهای بیمارستانی پرداختند (6). در سال 2011، سیمونا و همکاران مطالعه‌ای در زمینه بازرسی سیستم‌های مدیریت کیفیت و استانداردهای محیط زیستی تلفیقی داشتند (7). در همین سال، سازمان بهداشت غرب استرالیا، اصول راهنما برای کمینه‌سازی پسماندهای بیمارستانی را تهیه (8) و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نیز، گزارش سالانه وضعیت بهداشت جهانی در ارتباط با پسماندهای بیمارستانی را ارائه کرد (9). در سال 2014 نیز سازمان بهداشت جهانی، مدیریت ایمنی پسماندهای ناشی از مراقبت‌های بهداشتی را ارائه کرد (10).

با توجه به اهمیت کلیدی موضوع پسماندهای پزشکی و ضرورت تهیه، تدوین و دسترسی به اطلاعات و داده‌های پایه برای تصمیم‌ات آتی در برنامه‌ر‌یزی و مدیریت این نوع پسماندها (11)، این پژوهش به بررسی وضعیت فعلی پسماندهای تولیدی بخش پزشکی در محدوده پژوهشی خود یعنی استان گلستان می‌پردازد. یادآور می‌شود در این زمینه پژوهش‌های اندکی در استان انجام شده است. به عنوان نمونه، مطالعاتی توسط کوشیار (1384) درباره مطالعه و بررسی مراحل گوناگون مدیریت پسماندهای خطرناک بیمارستانی در مراکز  چهار استان از جمله گلستان انجام شده است (12). مسگران کریمی در سال 1386 به مطالعه و بررسی ویژگی‌های پسماندهای عفونی و مدیریت آن در سطح مراکز پزشکی استان گلستان پرداخت (13). شهریاری و همکاران در سال 1386 به بررسی مدیریت پسماندهای بیمارستانی در بیمارستان‌های استان گلستان در همان سال پرداختند (14). همین پژوهشگران در سال 1388، مطالعه‌ای در زمینه پسماندهای پزشکی هشت بیمارستان شهر گرگان انجام دادند (15). با توجه به تعداد کم پژوهش‌های روزآمد و گسترده در این زمینه، ضرورت انجام چنین مطالعاتی بیش از پیش آشکار می‌شود.

 

روش‌ پژوهش

 

استان گلستان در شمال کشور و در جنوب شرقی دریای خزر قرار دارد. مساحت استان بالغ بر 20438 کیلومتر مربع و 3/1 درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص می‌دهد و از این حیث در رتبه 21 در بین استان‌های کشور ایران است. جمعیت آن 1883278 نفر و متشکل از 14 شهرستان و 29 شهر است. در سال 1393، 5/52 درصد جمعیت در نقاط شهری و 5/47 درصد در نقاط روستایی زندگی می‌کردند (16).

این پژوهش از نوع تحلیلی-توصیفی است که به گردآوری داده‌های موجود براساس هدف مطالعه می‌پردازد. در گام نخست، با انجام مطالعات کتابخانه‌ای و جستجوهای منابع معتبر اینترنتی به بررسی و مطالعه سوابق علمی موجود پرداخته شد. سپس داده‌هایی مانند اطلاعات پایه مربوط به جمعیت شهری و روستایی، تعداد بیمارستان‌ها، مراکز بهداشتی درمانی شهری و روستایی، خانه‌های بهداشت، مطب‌ها، درمانگاه‌ها، کلینیک‌ها، آزمایشگاه‌ها و... گردآوری شد. از پرسش‌نامه سازمان حفاظت محیط زیست که از سوی این سازمان تدوین شده و شیوه‌نامه و دستورعمل سازمان مذکور است، برای انجام خوداظهاری در پایش بیمارستانی استفاده شد. پرسش‌نامه‌ها به بیمارستان‌های استان گلستان ارسال و تکمیل گردید. در این مرحله، برای شناخت و آشنایی با مقدار تولید، ذخیره‌سازی، جداسازی، نگهداری موقت، شیوه بی‌خطرسازی، گرد‌آوری، حمل و نقل و دفع پسماندهای پزشکی بازدیدهای میدانی و مراجعات سازمانی زیادی از سازمان‌ها و نهادهای ذیربط در این مساله انجام شد.

یافته‌ها

جدول 1 تعداد مراکز بهداشتی و درمانی در استان گلستان را نشان می‌دهد. وضعیت پسماندهای عادی و ویژه به لحاظ کمی و کیفی در بیمارستان‌های شهرستان‌های استان گلستان در جدول 2 نشان داده شده است.

 

 

جدول 1-تعداد مراکز بهداشتی و درمانی استان گلستان

نوع مرکز

مرکز بهداشت

بیمارستان‌

مرکز بهداشتی درمانی شهری فعال

پایگاه بهداشت

مرکز بهداشتی درمانی روستایی فعال

خانه بهداشت

آزمایشگاه

کلینیک

مطب

تعداد

14

25

47

40

96

597

110

36

1976

 

جدول 2-مقدار تولید پسماندهای عادی و ویژه بیمارستان‌های استان گلستان (کیلوگرم در روز)

ردیف

شهرستان

تعداد بیمارستان

تعدادتخت فعال

تعداد تخت مصوب

پسماند عادی

عفونی و تیز و برنده

شیمیایی و

دارویی

اعضاء و اندام‌های قطع شده

کل پسماند تولیدی

1

گرگان

9

922

1108

1658

955

2

38

2653

2

گنبد

7

614

735

956

673

5

74

1708

3

کلاله

1

85

96

80

35

0

2

117

4

مینودشت

1

63

63

200

50

0

5

255

5

رامیان

1

20

40

15

25

0

0

40

6

آزادشهر

1

22

32

20

12

4

0

36

7

علی آباد

1

100

100

140

80

0

0

220

8

آق قلا

1

113

96

150

69

0

0

219

9

بندر ترکمن

1

111

111

150

100

0

0

250

10

بندر گز

1

66

73

75

60

0

0

135

11

کردکوی

1

131

131

130

60

0

3

193

کل استان

2247

2585

3574

2119

11

122

5826

 

بیمارستان 5 آذر گرگان، روزانه 750 کیلوگرم (بیشترین مقدار) و بیمارستان امام رضا رامیان، 15 کیلوگرم (کمترین میزان) و در 25 بیمارستان استان با 2247 تخت فعال، روزانه 3574 کیلوگرم پسماند عادی تولید می‌شود. به این ترتیب، روزانه به ازای هر تخت فعال بیمارستان، 59/1 کیلوگرم پسماند عادی (شبه خانگی) تولید می‌گردد. در 25 بیمارستان استان، روزانه 122 کیلوگرم اعضاء و اندام‌های قطع شده و 11 کیلوگرم پسماند
شیمیایی و دارویی گزارش شده است. بنابراین میزان پسماند ویژه بیمارستانی (عفونی، تیز و برنده، اعضاء و اندام‌های قطع شده و دارویی و شیمیایی)، 2252 کیلوگرم و به ازای هر تخت فعال، یک کیلوگرم در روز محاسبه می‌گردد. با توجه به این دو رقم (پسماند ویژه و عادی)، به ازای هر تخت فعال بیمارستان در استان گلستان، روزانه 1 کیلوگرم پسماند ویژه و 59/1 کیلوگرم پسماند عادی تولید می‌شود (نمودار 1 و2).

 

 

 

 

نمودار 1-پسماندهای عادی و ویژه در بیمارستان‌های استان گلستان

 

 

  

نمودار 2-میانگین انواع پسماند ویژه در بیمارستان‌های استان گلستان

 

 

تعدادی از بیمارستان‌های استان گلستان دستگاه بی‌خطرساز خریده و برخی نیز برون‌سپاری انجام داده‌اند. از تعداد 25 بیمارستان استان، 11 بیمارستان، بی‌خطرسازی پسماندهای ویژه را برون‌سپاری کرده‌اند. تجهیزات و دستگاه‌های بی‌خطرساز بخش خصوصی در بیمارستان، استقرار و عملیات مدیریت پسماند ویژه بیمارستانی را بخش خصوصی انجام می‌دهد. در 13 بیمارستان استان، مدیریت پسماند ویژه به شکل مستقیم از سوی مدیریت بیمارستان انجام می‌شود و برون‌سپاری نشده است (نمودار 3). یک بیمارستان هم دستگاه امحاء ندارد و در مرحله تهیه آن یا واگذاری به بخش خصوصی است. از 25 بیمارستان استان گلستان، 22 بیمارستان دستگاه بی‌خطرساز فعال دارند، در 2 بیمارستان خریداری شده اما نصب نشده است. یک بیمارستان نیز در حال تهیه و خریداری دستگاه بی‌خطرساز است (نمودار 4).

 

 

 

نمودار 3-وضعیت برون‌سپاری بی‌خطرسازی پسماندهای ویژه در بیمارستان‌های استان گلستان

 

  

نمودار 4-وضعیت بیمارستان‌های استان گلستان از لحاظ دستگاه بی‌خطرساز

 

 

در 19 بیمارستان استان، روش بی‌خطرسازی به شکل بخار و با دستگاه اتوکلاو و یا هیدروکلاو و در سه بیمارستان، نوع بی‌خطرسازی با گرمای خشک و دستگاه فور و در یک بیمارستان هم بی‌خطرسازی به شکل شیمیایی است، یک بیمارستان هم در حال تهیه و خریداری دستگاه بی‌خطرساز و احتمالاً از نوع بخار خواهد بود. در ضمن از 19 دستگاه بی‌خطرسازی که با بخار، پسماند عفونی را نابود می‌کنند، 16 بیمارستان اتوکلاو و سه بیمارستان هیدروکلاو دارند. در ضمن تمام بیمارستان‌های دارای دستگاه بی‌خطرساز پسماند ویژه مجهز به خردکن هستند (نمودار 5).

در بازدیدهای میدانی از بیمارستان‌ها مشخص شد جداسازی پسماندها در ظروف مخصوص و کیسه‌های پلاستیکی با رنگ‌بندی‌های مشخص انجام می‌شود. پسماندهای عفونی در کیسه و ظروف پلاستیکی زرد رنگ، پسماندهای تیز و برنده در ظروف ایمن و سطل زرد رنگ با درب قرمز رنگ، و پسماندهای عادی در کیسه پلاستیکی مشکی و ظروف پلاستیکی آبی رنگ نگهداری می‌گردد. در برخی بیمارستان‌ها، نوع پسماند برچسب‌گذاری می‌شود. پسماندهای ویژه به اتاق دستگاه
بی‌خطرساز حمل و پس از بی‌خطرسازی در آنجا نگهداری می‌گردند. مدت زمان نگهداری پسماندها معمولاٌ 24 ساعت است. پسماندهای عادی با خودروی پسماندهای عادی و پسماندهای ویژه پس از بی‌خطرسازی با خودرو مخصوص سرپوشیده به محل‌های متمرکز دفع پسماندهای عادی در آق‌قلا و آزادشهر به ترتیب در شمال و شرق استان حمل و پس از آهک‌پاشی در مکان مجزا دفن می‌گردند.

خود اظهاری در پایش برای پایش و صحه‌گذاری بر بی‌خطرسازی پسماندهای بیمارستانی به استناد قوانین و مقررات (مانند بند ب ماده 192 قانون برنامه پنجم توسعه) از سوی  بیمارستان‌ها الزامی است و به صورت دوره‌ای باید انجام شود. بنا بر یافته‌های این پژوهش، 16 بیمارستان خوداظهاری را انجام داده‌ اما در همه فصول انجام نشده و 9 بیمارستان انجام نشده است. در دو بیمارستان هم تجهیزات نصب نشده و یک بیمارستان هم در مرحله تهیه و در دست اقدام است. وضعیت بیمارستان‌های شهرستان‌های استان از لحاظ انجام خوداظهاری در جدول 3 ارائه شده است.

 

 

 

نمودار 5-روش بی‌خطرسازی پسماندهای  ویژه (عفونی و تیز و برنده) در بیمارستان‌های استان گلستان

 


جدول 3-وضعیت خوداظهاری در پایش پسماندهای بیمارستانی استان گلستان

شهرستان

خوداظهاری پسماند

انجام شده

انجام نشده

گرگان

7

2

گنبد

7

0

کلاله

0

1

آزادشهر

0

1

مینودشت

0

1

رامیان

0

1

علی آباد

0

1

آق قلا

1

0

بندر ترکمن

0

1

بندر گز

0

1

کردکوی

1

0

جمع

16

9

 

 

 

بحث و نتیجه‌گیری

 

همان طور که در بخش یافته‌ها ارائه شد، به ازای هر تخت فعال بیمارستان در کل استان گلستان، روزانه 1 کیلوگرم پسماند ویژه و 59/1 کیلوگرم پسماند عادی تولید می‌شود، به عبارت دیگر، 59/2 کیلوگرم/روز/تخت. پژوهش پیشین در استان با همین عنوان (14) مقداری را محاسبه و ذکر نکرده بنابراین امکان مقایسه نتایج در این بازه زمانی 10 ساله وجود ندارد. همچنین یافته‌های این مقاله با سایر پژوهشگران در استان‌های دیگر کشور مشابهت دارد. به عنوان نمونه، در استان فارس میانگین پسماند تولیدی 9/3 (17، 18، 19)، خوزستان 38/2 (20)، تهران 87/2 (21)، چهارمحال و بختیاری 15/2 (22)، و مازندران 3/1 کیلوگرم به ازای هر تخت فعال در شبانه‌روز است (23). تفاوت این ارقام نشان‌دهنده تفاوت در جامعه مخاطب، شیوه مدیریت، امکانات، روش‌های پژوهش و سایر عوامل دیگر است که خروجی‌های نهایی را از هم متفاوت می‌سازد. از سوی دیگر یک مطالعه نیز نشان می‌دهد در کشورهای در حال توسعه و برخی کشورهای توسعه یافته، روزانه و به ازای هر تخت، بین 16/0 تا 23/3 کیلوگرم پسماند پزشکی و بیمارستانی تولید می‌شود (24) که رقم حاصل از این مطالعه نیز در این محدوده قرار دارد.

یکی از چالش‌ها در زمینه مدیریت پسماند در استان گلستان، صحه‌گذاری و تایید بی‌خطرسازی پسماندهای پزشکی است. شرایط ذخیره‌سازی، جداسازی، حمل و نقل و نگهداری موقت پسماند در بیمارستان‌های استان گلستان به نسبت مناسب است، اما کاملا استاندارد و برابر دستورعمل نیست. از آن جا که پسماند بیمارستانی پس از بی‌خطرسازی به عنوان پسماند عادی تلقی می‌شود، به استناد ماده 3 ضوابط و روش‌های مدیریت اجرایی پسماندهای پزشکی و پسماندهای وابسته (موضوع تصویب‌نامه 8/2/1387هیات وزیران)، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مسئول نظارت بر اجرای ضوابط و روش‌های مصوب است، بنابراین تاییدیه مبنی بر تبدیل پسماند ویژه بیمارستانی به عادی با دانشگاه علوم پزشکی استان گلستان خواهد بود. همچنین به استناد ماده 23 قانون مدیریت پسماندها، نظارت و مسئولیت بر حسن اجرای قانون مدیریت پسماندها بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است. نظارت و پایش آزمایشگاه معتمد با محیط زیست استان گلستان است. یکی از چالش‌های پیش رو در این زمینه، مجهز نبودن آزمایشگاه محیط زیست استان به وسایل و تجهیزات آنالیز پسماندهای بیمارستانی است. از این نظر محیط زیست استان نمی‌تواند تست مقایسه‌ای و راستی‌آزمایی را انجام دهد.

از سوی دیگر، سازمان مدیریت پسماند شهرداریهای استان، تبدیل پسماندهای ویژه بیمارستانی به عادی از سوی دانشگاه علوم پزشکی استان را نمی‌پذیرد و معتقد است پسماندهای ویژه بیمارستانی کاملاً بی‌خطرسازی نمی‌شود و از نوع ویژه است. این مساله بیشتر در بحث تعرفه و هزینه‌های حمل و نقا و دفع این نوع پسماند خود را نشان می دهد. از این رو این اختلاف باعث نامشخص بودن وضعیت دفع پسماندهای ویژه می‌شود.

از 25 بیمارستان استان گلستان، 16 بیمارستان وابسته به دانشگاه علوم پزشکی است. به طور عملی، دانشگاه مایل نیست بی‌خطرسازی پسماندهای پزشکی بیمارستان‌های زیر نظر خود را تاًیید نکند. آزمایشگاه معتمد محیط زیست هم هر سه ماه یک بار کنترل و پایش می‌نماید، بنابراین تایید بی‌خطرسازی پسماندهای پزشکی سهل و آسان نیست و نیاز به چاره‌اندیشی جدی دارد. از طرف دیگر، نظارت آزمایشگاه معتمد پسماند پزشکی از سوی محیط زیست به علت عدم تجهیز به دستگاه‌ها و امکانات آزمایشگاهی فعلا شدنی نیست.

همچنین اگرچه پسماندهای دارویی و شیمیایی که جزو پسماندهای پرخطر هستند جمع‌آوری می‌شوند و مقدار آن‌ها کم است اما دفع، تصفیه و خنثی نمی‌شوند. سایت دفع پسماندهای ویژه استان گلستان از سوی سازمان حفاظت محیط زیست تاٌیید شده اما راه‌اندازی و تجهیز نشده و امکان خنثی‌سازی پسماندهای دارویی و شیمیایی در استان فعلاً امکان‌پذیر نیست. این پسماندهای پرخطر پس از جمع‌آوری، مدیریت و دفع نمی‌شوند. در این زمینه نیز باید چاره‌اندیشی جدی شود. به عنوان یک راهکار سریع، می‌توان شرکت‌های پیمانکار مجاز امحاءکننده کشور را شناسایی کرد تا پسماندهای دارویی و شیمیایی استان به این‌گونه شرکت‌ها حمل و بی‌خطرسازی شوند.

از سوی دیگر، به استناد ماده 20 ضوابط و روش‌های مدیریت اجرایی پسماندهای پزشکی و پسماندهای وابسته، اعضا و اندام‌های قطع شده بدن و جنین مرده طبق احکام شرع باید جمع‌آوری و تفکیک گردند. اما چگونگی و دستورعمل خاصی در این زمینه تدوین نشده است.

در حال حاضر، کاربرد روش گرمای خشک و شیمیایی در بیمارستان‌های استان نیز مزایا و معایب خود را دارد که از جمله چالش‌ها و مشکلات این موضوع می‌توان به نیاز به کاربران حرفه‌ای؛ تصفیه و مدیریت پساب سیستم؛ آلودگی احتمالی ناشی از خردکننده دستگاه؛ تعویض مجدد و تعمیر دستگاه؛ افزایش هزینه‌ها؛ کنترل غیرمتمرکز محیط زیستی سیستم و سایر موارد اشاره کرد که مساله مدیریت این نوع پسماندها را با چالش جدی مواجه می‌کند.

در شرایط فعلی، بخشی از پسماندهای کلینیک‌ها و مطب‌ها فقط در سایت‌های دفع زباله به شکل ایزوله دفن و عملیات آهک‌پاشی انجام می‌شود. در واقع، پسماندهای ویژه بدون بی‌خطرسازی در دستگاه‌های بی‌خطرساز دفن می‌شوند. از این رو پیشنهاد می‌شود سیستم متمرکز به روش بخار و یا زباله‌سوز در دو سایت به مالکیت سازمان مدیریت پسماند شهرداری‌های استان توسط سازمان مذکور و یا بخش خصوصی تهیه و نصب گردد و سپس پسماند‌ها دفن گردند. روش مورد استفاده (بخار و یا زباله‌سوزی) مستلزم جمع‌بندی نقطه نظرات کمیته کارشناسی متشکل از کارشناسان مرکز بهداشت، محیط زیست، سازمان مدیریت پسماند، استانداری و تصویب کارگروه استانی مدیریت پسماند خواهد بود.

همچنین ضروری است همه بیمارستان‌ها به شکل منظم، خود اظهاری در پایش را انجام و در غیر این صورت برابر ماده 30 قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا پیگیری حقوقی گردد. در ضمن پیشنهاد می‌شود آزمایشگاه معتمد محیط زیست از سوی اداره کل حفاظت محیط زیست استان، پایش و تست مقایسه‌ای راستی‌آزمایی انجام شود.

در مجموع می‌توان گفت وضعیت مدیریت پسماندهای پزشکی در استان گلستان در حد متوسط است و هنوز با شرایط مطلوب قانونی فاصله دارد. این موضوع از آن رو اهمیت دارد که با توجه به افزایش جمعیت و تغییر شرایط محیطی در سال‌های آینده در کشور و استان، بحث مدیریت این گونه پسماندها که به شکل مستقیم سلامت محیط زیست و جامعه را تهدید می‌کند باید بیشتر جدی گرفته شود و برنامه‌های عملیاتی برای بهینه‌سازی مدیریت این گونه پسماندها طراحی و اجرا گردد.

تشکر و قدردانی

این مقاله بخشی از طرح مطالعاتی با عنوان «مطالعه و ارائه گزارش وآمار و اطلاعات پسماندهای پزشکی و وابسته استان گلستان» است  که در سال 1394 در اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان و با تصویب و حمایت مالی حوزه معاونت محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست اجرا شد. نگارندگان مقاله از همه همکاران و کارشناسان اداره کل و سازمان حفاظت محیط زیست که در اجرای این پژوهش همراه بودند، صمیمانه سپاس‌گزاری می‌نمایند.

منابع

1-      Leao S, Bishop I, Evans D. “Spatial temporal model for demand and allocation of waste landfills in growing urban region”. Computers, Environment and Urban Systems, 2004; 28: 353-385.

2-      "قانون مدیریت پسماند کشور" (آنلاین). مصوب 1384 {دسترسی در تاریخ 30 بهمن 1395}. قابل دسترسی از:

3-      http://law.dotic.ir/AIPLaw/lawview.do?reqCode=lawView&lawId=86177&isLaw=1&type=all&searchText=%D9%BE%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF&synonyms

4-      عمرانی، قاسمعلی. "مدیریت زباله‌های بیمارستانی"، چاپ نخست، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات، 1387.

5-      عمرانی، قاسمعلی،  عتابی، فریده، صادقی، مهربان، بنایی قهفرخی، بهمن. "مقایسه جنبه های فنی، بهداشتی و اقتصادی سه روش دفع مواد زاید بیمارستانی شامل استرلیزاسیون، سوزاندن و دفن بهداشتی در شهرکرد".  علوم و تکنولوژی محیط زیست، 1386، 9 (2): 37-47.

6-      Alagoz A Z, Kocasoy G. “Determination of the best appropriate management methods for the healthcare waste in Istanbul”. Waste Management, 2008; 28: 1227-1235.

7-      Emmanuel J, Stringer R. “For Proper Disposal: a Global Inventory of Alternative Medical Waste Treatment Technologies”. 1st ed. Arlington: Health Care without Harm; 2007.

8-      Simona A, Bernardob M, Karapetrovicc S, Casadesúsa M. “Integration of standardized environmental and quality management systems audits”. Journal of Clean Production, 2011; 19: 2057-2065.

9-      Department of Health WA. “Clinical Casemix Handbook 2012-2014”, Department of Health, State of Western Australia, Perth, 2011.

10-  International Committee of the Red Cross, “Medical Waste Management”. Geneva: ICRC, 2011.

11-  World Health Organization. “Safe Management of Wastes from Health-care Activities”. Geneva: WHO, 2014.

12-  دُربیکی، مزدک. "مطالعه و ارائه گزارش وآمار و اطلاعات پسماندهای پزشکی و وابسته استان گلستان". گرگان: اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، 1394.

13-  کوشیار، گلرخ. "بررسی روند مدیریت جمع‌آوری، تفکیک و دفع زباله‌های بیمارستانی در مراکز استان‌های خراسان، مازندران، گیلان و گلستان و ارائه راهکارهای بهینه". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، 1384.

14-  مسگران کریمی، باقر. "بررسی پسماندهای عفونی بیمارستان‌های استان گلستان". گرگان: استانداری گلستان، 1386.

15-  شهریاری، علی، نوشین، شاهین، خلیلی، جعفر. "بررسی مدیریت پسماندهای بیمارستانی در بیمارستان‌های استان گلستان در سال 1385". دهمین همایش ملی بهداشت محیط، 1386، همدان، ایران.

16-  شهریاری، علی، نوشین، شاهین، برقعی، پری سیما. "مدیریت پسماندهای پزشکی در بیمارستان های شهر گرگان". مجله سلامت و بهداشت اردبیل، 1390، 2 (1): 49-55.

17-  سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان گلستان. "گزارش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان گلستان سال 1393". تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، 1395.

18-  عسکریان، مهرداد، وکیلی، محمود. "بررسی وضعیت دفع زباله‌های بیمارستان‌های دانشگاهی استان فارس در سال 1380". مجله تحقیقات پزشکی، 1382، 1 (4): 41-53.

19-  رایگان شیرازی‌نژاد، علیرضا. "بررسی وضعیت موجود جمع‌آوری حمل و دفع زباله‌های بیمارستانی استان فارس و ارائه روش‌های مناسب دفع". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، 1375.

20-  تقی‌زاده، محمد مهدی، جعفری نژاد، محسن، کریمی، ربابه، کشاورز معایدی، رضا. "بررسی وضعیت دفع پسماند و پساب بیمارستان های استان فارس در سال 92"، همایش ملی پژوهش‌های محیط زیست ایران، .1392، تهران، ایران.

21-  عمویی، عبدالایمان. "بررسی وضعیت جمع‌آوری، نگهداری، حمل و نقل و دفع مواد زاید بیمارستانی در بیمارستان‌های استان خوزستان و ارائه پیشنهادهای مناسب جهت رفع مشکلات". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، 1375.

22-  کریم زادگان، حسن. "بررسی و ضعیت جمع آوری و دفع زباله مراکز بهداشنی و درمانی شهرستانی استان تهران"، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، 1375.

23-  فدایی، عبدالمجید، خرم، بهرام. "بررسی مدیریت پسماندهای بیمارستانی استان چهارمحال و بختیاری در سال 1385"، دهمین همایش ملی بهداشت محیط، 1386، همدان، ایران.

24-  محسنی، انوشیروان، جوادیان، مریم، یونسیان، مهدی، غلامی، شیرزاد. "بررسی وضعیت جمع آوری، حمل، و دفع زباله‌های‌ بیمارستان‌های دولتی و خصوصی استان مازندران در سال ۱۳۸۰"، مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ۱۳۸۰، ۱۱ (۳۲): ۴۵-۵۲.

25-  Diaz LF, Eggerth LL, Enkhtsetseg S, Savage GM. “Characteristics of healthcare wastes”. Waste Management, 2008; 28(7):1219–26.

 

 



[1]- استادیار گروه علوم و مهندسی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قائم­شهر، قائم­شهر، ایران* (مسئول مکاتبات)

[2]- دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شاهرود، دانشکده علوم پایه، گروه محیط زیست، شاهرود، ایران

[3]- اداره آزمایشگاه‌ها، معاونت امور محیط زیست انسانی، اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، گرگان، ایران

[4]- اداره نظارت و پایش، معاونت امور محیط زیست انسانی، اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، گرگان، ایران

[5]- اداره آزمایشگاه‌ها، معاونت امور محیط زیست انسانی، اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، گرگان، ایران

[6] -Assistant Professor, Department of Environmental Science and Engineering, Islamic Azad University, Ghaemshahr Branch, Ghaemshahr, Iran * (Correspondence Author)

[7]- Islamic Azad University, Shahroud Branch, Faculty of Basic Sciences, Department of Environment, Shahroud, Iran

[8]- Laboratories Department, Deputy for Human Environmental Affairs, General Department of Environmental Protection, Golestan Province, Gorgan, Iran

[9]- Supervision and Monitoring Office, Deputy for Human Environmental Affairs, General Department of Environmental Protection, Golestan Province, Gorgan, Iran

[10]- Laboratories Department, Deputy for Human Environmental Affairs, General Department of Environmental Protection, Golestan Province, Gorgan, Iran

 
1-      Leao S, Bishop I, Evans D. “Spatial temporal model for demand and allocation of waste landfills in growing urban region”. Computers, Environment and Urban Systems, 2004; 28: 353-385.
2-      "قانون مدیریت پسماند کشور" (آنلاین). مصوب 1384 {دسترسی در تاریخ 30 بهمن 1395}. قابل دسترسی از:
4-      عمرانی، قاسمعلی. "مدیریت زباله‌های بیمارستانی"، چاپ نخست، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات، 1387.
5-      عمرانی، قاسمعلی،  عتابی، فریده، صادقی، مهربان، بنایی قهفرخی، بهمن. "مقایسه جنبه های فنی، بهداشتی و اقتصادی سه روش دفع مواد زاید بیمارستانی شامل استرلیزاسیون، سوزاندن و دفن بهداشتی در شهرکرد".  علوم و تکنولوژی محیط زیست، 1386، 9 (2): 37-47.
6-      Alagoz A Z, Kocasoy G. “Determination of the best appropriate management methods for the healthcare waste in Istanbul”. Waste Management, 2008; 28: 1227-1235.
7-      Emmanuel J, Stringer R. “For Proper Disposal: a Global Inventory of Alternative Medical Waste Treatment Technologies”. 1st ed. Arlington: Health Care without Harm; 2007.
8-      Simona A, Bernardob M, Karapetrovicc S, Casadesúsa M. “Integration of standardized environmental and quality management systems audits”. Journal of Clean Production, 2011; 19: 2057-2065.
9-      Department of Health WA. “Clinical Casemix Handbook 2012-2014”, Department of Health, State of Western Australia, Perth, 2011.
10-  International Committee of the Red Cross, “Medical Waste Management”. Geneva: ICRC, 2011.
11-  World Health Organization. “Safe Management of Wastes from Health-care Activities”. Geneva: WHO, 2014.
12-  دُربیکی، مزدک. "مطالعه و ارائه گزارش وآمار و اطلاعات پسماندهای پزشکی و وابسته استان گلستان". گرگان: اداره کل حفاظت محیط زیست استان گلستان، 1394.
13-  کوشیار، گلرخ. "بررسی روند مدیریت جمع‌آوری، تفکیک و دفع زباله‌های بیمارستانی در مراکز استان‌های خراسان، مازندران، گیلان و گلستان و ارائه راهکارهای بهینه". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، 1384.
14-  مسگران کریمی، باقر. "بررسی پسماندهای عفونی بیمارستان‌های استان گلستان". گرگان: استانداری گلستان، 1386.
15-  شهریاری، علی، نوشین، شاهین، خلیلی، جعفر. "بررسی مدیریت پسماندهای بیمارستانی در بیمارستان‌های استان گلستان در سال 1385". دهمین همایش ملی بهداشت محیط، 1386، همدان، ایران.
16-  شهریاری، علی، نوشین، شاهین، برقعی، پری سیما. "مدیریت پسماندهای پزشکی در بیمارستان های شهر گرگان". مجله سلامت و بهداشت اردبیل، 1390، 2 (1): 49-55.
17-  سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان گلستان. "گزارش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان گلستان سال 1393". تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، 1395.
18-  عسکریان، مهرداد، وکیلی، محمود. "بررسی وضعیت دفع زباله‌های بیمارستان‌های دانشگاهی استان فارس در سال 1380". مجله تحقیقات پزشکی، 1382، 1 (4): 41-53.
19-  رایگان شیرازی‌نژاد، علیرضا. "بررسی وضعیت موجود جمع‌آوری حمل و دفع زباله‌های بیمارستانی استان فارس و ارائه روش‌های مناسب دفع". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، 1375.
20-  تقی‌زاده، محمد مهدی، جعفری نژاد، محسن، کریمی، ربابه، کشاورز معایدی، رضا. "بررسی وضعیت دفع پسماند و پساب بیمارستان های استان فارس در سال 92"، همایش ملی پژوهش‌های محیط زیست ایران، .1392، تهران، ایران.
21-  عمویی، عبدالایمان. "بررسی وضعیت جمع‌آوری، نگهداری، حمل و نقل و دفع مواد زاید بیمارستانی در بیمارستان‌های استان خوزستان و ارائه پیشنهادهای مناسب جهت رفع مشکلات". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، 1375.
22-  کریم زادگان، حسن. "بررسی و ضعیت جمع آوری و دفع زباله مراکز بهداشنی و درمانی شهرستانی استان تهران"، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، 1375.
23-  فدایی، عبدالمجید، خرم، بهرام. "بررسی مدیریت پسماندهای بیمارستانی استان چهارمحال و بختیاری در سال 1385"، دهمین همایش ملی بهداشت محیط، 1386، همدان، ایران.
24-  محسنی، انوشیروان، جوادیان، مریم، یونسیان، مهدی، غلامی، شیرزاد. "بررسی وضعیت جمع آوری، حمل، و دفع زباله‌های‌ بیمارستان‌های دولتی و خصوصی استان مازندران در سال ۱۳۸۰"، مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ۱۳۸۰، ۱۱ (۳۲): ۴۵-۵۲.
25-  Diaz LF, Eggerth LL, Enkhtsetseg S, Savage GM. “Characteristics of healthcare wastes”. Waste Management, 2008; 28(7):1219–26.