معرفی مقاوم‌ترین گیاهان شورپسند و روش‌های تکثیر آن‌ها در منطقه ترکمن صحرا

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 دانش‌آموخته‌ کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی

2 عضو هیئت علمی، دانشیار، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان ، دانشکده علوم جنگل

3 عضو هیئت علمی، دانشیار، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، دانشکده مرتع و آبخیزداری

چکیده

زمینه و هدف: این تحقیق به منظور شناسایی مقاوم‌ترین گونه‌های هالوفیت به لحاظ تحمل شوری و خشکی، از گونه‌های مستقر در عرصه‌ مراتع شور شهرستان آق‌قلا که بخشی از ترکمن صحرا محسوب می‌شود، انجام شد.
روش بررسی: نمونه‌برداری از گیاهان هالوفیت و خاک از طریق پیمایش نقاط مختلف در فصل تابستان انجام شد. سپس نمونه‌های گیاهی خشک و شناسایی شدند. نمونه‌های خاک نیز مورد آزمایش شوری قرارگرفتند.
نتایج: گونه‌های شناسایی شده عبارتند از:  Halocnemum strobilaceum ، Salicornia herbacea،  Aeleropus Littaralis، Aeloropus lagopoedsTamari، x hispida، Frankenia hirsute، Cressa cretica. حداقل و حداکثر شوری، 100-69 میلی موس بر سانتی‌متر اندازه گیری شد.
بحث و نتیجه‌گیری: شناسایی و گسترش گیاهان هالوفیتی با بازدهی بالا از نظر بیابان‌زدایی، جلوگیری از فرسایش و همچنین افزایش تنوع گیاهی، می‌تواند ضمن اشتغال‌زایی و تقویت بنیه‌ اقتصادی مردم محلی، موجب جلوگیری از گسترش مناطق بیابانی شود.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقاله مروری

 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 57، تابستان1400

معرفی مقاوم‌ترین گیاهان شورپسند و روش‌های تکثیر آن‌ها در منطقه ترکمن صحرا

 

حلیمه امیریان*[1]

Hamirian68@gmail.com

وحیده پیام‌نور[2]

موسی اکبرلو[3]

تاریخ دریافت: 05/11/95                                                                                                            تاریخ پذیرش: 25/06/96

چکیده

زمینه و هدف: این تحقیق به منظور شناسایی مقاوم‌ترین گونه‌های هالوفیت به لحاظ تحمل شوری و خشکی، از گونه‌های مستقر در عرصه‌ مراتع شور شهرستان آق‌قلا که بخشی از ترکمن صحرا محسوب می‌شود، انجام شد.

روش بررسی: نمونه‌برداری از گیاهان هالوفیت و خاک از طریق پیمایش نقاط مختلف در فصل تابستان انجام شد. سپس نمونه‌های گیاهی خشک و شناسایی شدند. نمونه‌های خاک نیز مورد آزمایش شوری قرارگرفتند.

نتایج: گونه‌های شناسایی شده عبارتند از:  Halocnemum strobilaceum ، Salicornia herbacea،  Aeleropus Littaralis، Aeloropus lagopoedsTamari، x hispida، Frankenia hirsute، Cressa cretica. حداقل و حداکثر شوری، 100-69 میلی موس بر سانتی‌متر اندازه گیری شد.

بحث و نتیجه‌گیری: شناسایی و گسترش گیاهان هالوفیتی با بازدهی بالا از نظر بیابان‌زدایی، جلوگیری از فرسایش و همچنین افزایش تنوع گیاهی، می‌تواند ضمن اشتغال‌زایی و تقویت بنیه‌ اقتصادی مردم محلی، موجب جلوگیری از گسترش مناطق بیابانی شود.

کلمات کلیدی: ترکمن صحرا، گونه‌های هالوفیت، Halocnemum strobilaceum، Salicornia herbacea

 

 

 

Human and Environment, No. 57, Summer 2021

Introduction of the most Salt Tolerant Plants and their Reproduction Methods in the Turkmensahra Region

 

Halimeh Amirian[4]*

Hamirian68@gmail.com

 Vahide Payamnoor[5]

 Muosa Akbarloo[6]

Received: August 1, 2016

Accepted: September 16, 2017

 

 

Abstract

Background and Purpose: This study was conducted to identify the most resistant halophyte species in terms of salinity and drought tolerance, species located in the saline rangelands of Aqqala city, which is part of the Turkmen Sahara.

Material and Method: Sampling of halophyte plants and soil was done by surveying different places in summer. Then the plant samples were dried and identified. Soil samples were also tested for salinity.

Results: Identified species are: Halocnemum strobilaceum ، Salicornia herbacea،  Aeleropus Littaralis، Aeloropus lagopoeds,Tamarix hispida، Frankenia hirsute، Cressa cretica. The minimum and the maximum salinity Measured in 69-100 (m mohs/cm).

Discussion and Conclusion: Identify and development halophytes with high efficiency in terms of desertification, abatement that erosion and increase plant diversity, not only can create jobs and strengthen the economy of people but also it can prevent the developing of deserts.   

Keywords: Turkmensahra, Halophyte Species, Halocnemum Strobilaceum, Salicornia Herbacea

 

 

مقدمه

ایران یکی از غنی ترین کشورهای دنیا در فلور گیاهی خود است و تاکنون بیش از 6200 گونه گیاهی در فلور آن شناسایی شده است که از این تعداد 354 گونه آن را هالوفیت‌ها تشکیل داده و روز به روز نیز با تکمیل مطالعات تعداد آن‌ها افزایش می‌یابد (1). تیره‌های گیاهی اسفناجیان و گندمیان، بیشترین تعداد را در بین گیاهان هالوفیت دارند و می‌توان از آن‌ها به عنوان گزینه‌هایی از گیاهان جدید در کشاورزی شور‌زیست استفاده کرد. هالوفیت‌ها فلور طبیعی خاک‌های شور هستند و چرخه ی زندگی آن‌ها در شوره‌زارها کامل شده و رشد و تولیدشان با تغییر سطح شوری تغییر می‌کند. به طور کلی در شوره‌زارها گونه‌های بخصوصی یافت می‌شوند (2). زمین‌های زیادی از شوره‌زارهای ترکمن‌صحرا که دارای خاک مرطوب هستند، با گونه‌های Halocnemom Strobilaceom ، Petrosimonia SP، Salsola Turkomanica، پوشیده شده است. تعدادی از سایر گونه‌هایی که در شوره‌زارهای مرکزی ایران نیز دیده می‌شود عبارتند از:

Seidlitzia Rozmarinos , Bienertia Cycloptera , Suaeda Spp, Halimione Verrucifera , Limonium Iranicum , Tamarix hispida, T. Passerinoides, T, Tetragyna, Halopeplis Pygmaea, Aeluropus littoralis, A. Lagopoides, Frankenia hirsute, Cressa cretica, Halostachys caspica

 اراضی شور دارای گونه‌های کمتر و در بعضی موارد تک‌گونه هستند که پراکنش گونه‌ها به شیب خصوصیات شیمیایی و فیزیکی‌ خاک و فعالیت بیولوژیکی خاک وابسته است. بیشتر وسعت کشور ایران در اقلیم خشک و نیمه خشک واقع شده است و حدود دوازده ونیم درصد از آن را اراضی شوره زار و نمکی در بر گرفته است. بخش وسیعی از مراتع ایران دارای خاک‌های شور و قلیایی است (3). دراکثر مناطق ایران تولید محصولات زراعی و باغی تحت تاثیر یکی از تنش‌های خشکی، شوری، سرما، گرما، باد، غرقاب، آلاینده‌ها و یا ترکیبی از این تنش‌ها انجام می‌شود و در بعضی از مناطق کشور شدت این تنش‌ها به بالاتر از آستانه‌ی عملکرد اقتصادی و حتی تحمل گیاهان رسیده است. به عنوان مثال میانگین کاهش عملکرد بر اثر شوری در مناطق شور ایران، به بیش از 50 درصد می‌رسد و هر ساله هزاران هکتار بر اثر شوری زیاد از چرخه تولید حذف می‌شود (4). از آنجا که اراضی مرغوب و آب‌های با کیفیت بالا به طور کامل به زراعت محصولات متداول اختصاص یافته، گیاهان جدیدی با اقبال کشاورزان و سیاست‌گزاران مواجه خواهند شد که قادر به رشد و تولید عملکرد مطلوب در اراضی حاشیه‌ای و با استفاده از منابع آب غیر متعارف ( شور ) باشند. از کل سطح مراتع استان گلستان حدود 60000 هکتار، تقربیاً 6 درصد آن جزو مراتع شور و قلیایی است که برای دامداران روستاهای منطقه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، اما متأسفانه در سال‌های اخیر بیشتر اراضی مرتعی به اراضی زراعی تبدیل شده است، به طوری‌که پوشش گیاهی و غنای گونه‌ای به سطح ناچیزی از مراتع باقیمانده محدود شده است (5). به منظور شناخت بنیادی و کامل از تنوع پوشش گیاهی هر منطقه، شناخت جامعه‌های گیاهی، پراکنش آن‌ها و نیز عوامل مؤثر در استقرارشان که منجر به تشخیص زیستگاه‌های منطقه‌ای می‌شود، بسیار مفید است (2 ).

نتایج تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد سطح تیپ‌های منطقه آق‌قلا شامل، 4100 هکتار اراضی تپه ماهوری 23440هکتار اراضی مسطح شور و 23380 هکتار اراضی مسطح شور و قلیایی است. گونه‌های غالب در اراضی تپه‌ماهوری  Poa bulbosa و Artemisia sieberi  و در اراضی مسطح شور Suaeda maritina و medicago minima, Suaeda sieberi, و در اراضی مسطح شور و قلیایی Halecnemom strobilaceum, Aeloropus lagopoides است. (6). در مجموع در منطقه اق‌قلا در سایر فصول 110 گونه‌ی گیاهی شناسایی شده است که متعلق به 83 جنس و 31 خانواده می‌باشد. پوشش گیاهی بر اساس فرم رویشی شامل 22 درصد گندمیان و شبه گندمیان، 62 درصد پهن‌برگان علفی، 8 درصد گیاهان بوته‌ای و چوبی و 8 درصد بقولات علفی است و به چهار فرم رویشی فانروفیت، کاموفیت، کریپتوفیت و تروفیت تقسیم‌ بندی شده‌اند (4). هدف از این تحقیق شناسایی و معرفی مقاوم‌ترین گونه‌های گیاهی هالوفیت متحمل نسبت به شرایط شوری و فصل خشک و روش‌های تکثیر آن‌ها در منطقه مورد مطالعه می‌باشد تا با کمک به افزایش زادآوری و گسترش آن‌ها بتوان گام‌های مثبتی در خصوص مسائل زیست محیطی و اقتصادی برداشت.

 

مواد و روش­ها

منطقه مورد مطالعه در شمال استان گلستان واقع شده که از شمال به جمهوری ترکمنستان، از جنوب به اراضی زراعی آق قلا و گمیشان، از شرق به جاده داشلی برون گنبد و اراضی زراعی آن و ازطرف غرب به دریای خزر محدود می­گردد که بین عرض جغرافیایی ۳۶ درجه و ۳۰ دقیقه (جنوب گرگان) و طول جغرافیایی ۵۳ درجه و ۵ دقیقه (بندرترکمن) قراردارد. این منطقه در اراضی دشتی و هموار قرار دارد و شیب حدود 1 تا 2 درصد به سمت دریای خزر دارد، حداکثر ارتفاع 13 متر و حداقل آن 25 - متر از سطح دریای آزاد و از نظر اقلیمی براساس طبقه‌بندی اقلیمی آمبرژه خشک معتدل و نیمه خشک معتدل و براساس طبقه بندی اقلیمی دومارتن، خشک و نیمه خشک بوده و بیشترین  ریزش جوی آن مربوط به فصول پاییز و زمستان و بیشترین بارندگی مربوط به آذر و کمترین آن در خرداد می‌باشد. دمای متوسط سالانه حداقل و حداکثر مطلق سالانه 7- و 49 درجه سانتی‌گراد است. براساس مطالعات خاک شناسی، منطقه مورد مطالعه، خاک‌ سایت‌های مختلف جزء خاک‌های سولونچاک می‌باشند، از خصوصیات این نوع خاک زهکشی ضعیف، شوری خیلی زیاد، بالا بودن سطح آب زیرزمینی و بافت خاک متوسط تا سنگین است. نمونه برداری از گونه‌های گیاهی موجود در فصل تابستان، همزمان با نمونه برداری از خاک منطقه، طی پیمایش مرتع و به صورت تصادفی در مناطق مختلف مراتع آق‌قلا انجام شد، نمونه‌های گیاهی و خاک جهت بررسی و انجام آزمایش شوری خاک به آزمایشگاه منتقل و آزمایشات مربوطه انجام گردید. واحد اندازه‌گیری هدایت الکتریکى که به وسیله دستگاهی به نام هدایت‌سنج یا EC متر اندازه‌گیرى شد، میلی‌موس بر سانتیمتر ت (7).

 

 

 

شکل 1- تصویر ماهواره‌ایی مناطق مورد مطالعه

 

 

مناطق نمونه برداری

 

منطقه اینچه شوره زار: به علت وسعت زیاد این منطقه، نمونه‌برداری در سه نقطه انجام گرفت. نقطه اول این منطقه درجنوب غرب رویشگاه‌های شور قرار گرفته است و چرای دام در این منطقه زیاد می باشد، ایستگاه تحقیقاتی اینچه‌برون با مساحت 50 هکتار در این منطقه قرار دارد. دریاچه شور، دریاچه دایمی مرتع اینچه شوره زار است. به دلیل قرار گرفتن کارخانه ید کانسار خزر در حاشیه این دریاچه و ورود فاضلاب کارخانه که حاوی عناصر فلزی سنگین می‌باشد، لذا دریاچه به هیچ وجه قابلیت کاربری ندارد. نقطه دوم، قسمت مرکزی مراتع آق‌قلا با پوشش‌ بوته‌های پراکنده Halocnemum با پستی‌ و بلندی نکا مانند داشته و فرسایش خاک مشهود بود. در نقطه سوم، مناطقی به صورت قرق شده وجود دارند که از نظر پوشش گیاهی وضعیت بهتری نسبت به مناطق عادی دارند.

منطقه صوفیکم: این منطقه بین سنگرتپه و اینچه‌شوره زار قرار گرفته است، معمولا بخشی از این رویشگاه را در بیشتر ماه‌های سال آب فرا می‌گیرد، چرای دام در این منطقه متوسط است. میزان بارندگی از سایت‌های گمیشان و سنگر تپه کمتر می‌باشد.

منطقه قاریم وگبیگ لجه: در قسمت شرق منطقه شوره زار قراردارد، ارتفاع آن تقریبا هم‌سطح دریا می‌باشد در این مناطق
 رطوبت و شوری خاک بسیار بالا بوده و نمک در سطح خاک رسوب کرده است.

به طور کلی تکثیر در گیاهان مرتعی به دو طریق جنسی و غیر جنسی انجام می‌شود. تکثیر جنسی مشخصا از طریق بذر و در تمام گیاهان یک‌ساله و اکثر گیاهان چند ساله و تکثیر غیرجنسی از طریق ریزوم، استلون و پیاز انجام می‌گیرد. تکثیر از طریق ریزوم به دلیل اتصال به پایه مادری، خیلی مطمئن انجام می‌گیرد. مثلاً در مواقع خشکی گیاه جوان به دلیل تغذیه مستقیم از پایه مادری، قادر است با شرایط سخت محیطی مبارزه کرده، به رشد و نمو خود ادامه دهد. از معایب تکثیر غیر جنسی می‌توان به این مورد اشاره کرد که در سطح محدودی انجام می‌شود. در تکثیر غیرجنسی اگر پایه مادری تحت فشار بهره‌برداری قرار گیرد، مشکلی در تکثیر پایه‌های جدید وارد نمی‌شود در حالی‌که در تکثیر جنسی اگر پایه مادری تحت بهره‌برداری واقع شود، بذور تولید نشده و تکثیر جنس با مشکل مواجه خواهد شد.

 

نتایج

میزان شوری خاک در نقاط نمونه‌برداری و لیست گیاهان غالب مشاهده شده در آن مناطق در جدول 1  ارائه شده است.

 

 

جدول 1- میزان شوری خاک در نقاط نمونه‌برداری و گیاهان غالب مناطق مورد مطالعه

نام منطقه

اینچه شوره‌زار1

اینچه شوره‌زار2

دشت اینچه

صوفیکم

گبیگ لجه

EC(m mohs/cm)  

89

78

69

75/100

5/96

گونه‌‌های غالب

Halocnemum strobilaceum

Cressa cretica

Frankenia hirsute

Salicornia herbacea

Tamarix stricta

Aeloropus littoralis

Aeloropus logopoides

 

 

معرفی گونه‌های موجود در فصل تابستان در  نقاط مختلف نمونه برداری در منطقه ترکمن‌صحرا  و روش‌های تکثیر آن‌ها:

منطقه شوره‌زار:

  • Halocnemum strobilaceae

گونه Halocnemum strobilaceae  که در شکل 1 مشاهده

می‌شود، جزء گیاهان شور روی ایران و خصوصا استان گلستان می‌باشد. گیاهی است از خانواده اسفناجیان  Chenopodiacean، که در سطحی بیش از 167هزار هکتار از مناطقی که سطح آب زیرزمینی آن بالا و در خاک‌هایی با شوری بالای 32 دسی‌زیمنس  رویش دارد. این گونه درترکمن صحرا به نام چراتن مشهور است. این گونه بصورت یکنواخت در سطح وسیعی از سایت اینچه‌شوره‌زار انتشار دارد و به دلیل تراکم بالا و پوشش تاجی مناسبی که ایجاد می‌کند می تواند از نظر بیابان‌زدایی در منطقه گونه‌ی مناسبی جهت تکثیر باشد.

زمان گل دهی و رسیدن میوه این گیاه پاییز می‌باشد. و قابلیت تکثیرجنسی و تکثیر غیر جنسی از طریق قلمه دارد. گونة  strobilaceum Halocnemum نمونه تیپ سواحل دریای خزر است و بافت متوسط تا سنگین و آب زیرزمینی بالا را تحمل می‌کند. Frankenia hirsute  یکی از گونه‌های مهم همراه آن می‌باشد. در ایران این گونه در شمال غرب، مرکز، جنوب و جنوب شرق می‌روید، و مناطق گرگان، آذربایجان، اصفهان، یزد، فارس، هرمزگان، بوشهر انتشار دارد. به دلیل وسعت انتشار در مناطقی که سازگاری بالایی دارد گونه‌ بسیار مناسبی جهت تکثیر می‌باشد (4).

 

 

الف

 

ب

 

شکل 1- الف- تصویر گونه strobilaceum Halocnemum در طبیعت، ب- تصویر هرباریومی گونه

 

 

2- Cressa cretica

 

علف مورچه  گیاهی شور پسند از خانواده Convolvuleae است، چند ساله و مهاجم که دارای ریشه‌های قوی عمودی و افقی است، ساقه‌های آن نیز در ابتدا ایستاده ولی بعدا حالت خوابیده می‌گیرند. این گیاه دارای دو نوع ریشه با ساختار مختلف می‌باشد. ریشه‌های عمودی از بالا به اندام هوایی گیاه و از پایین به ریشه‌های افقی محدود می‌شوند و ریشه‌های افقی که در زیر خاک در محل‌های مناسب ریشه‌های عمودی را بوجود می‌آورند. این گیاه چندساله (شکل 2) در هر نوع خاک قلیایی رشد می‌کند و شاخص خاک‌های شور است و در شوره‌زارها و مناطق مرطوب و
شنی و زمین‌های شور ساحلی و کنار آب دریا خوب رشد می‌کند (8). علف مورچه غیر از تکثیر از راه بذر، از راه غیر جنسی هم قادر به تکثیر می‌باشد، ریشه‌های افقی و رونده این گونه با انتشار در سطح خاک جوانه زده و گیاه جدیدی را به وجود می‌آورند و نیازی به آبیاری، کود دهی و سمپاشی ندارد، به طوری که قادراست از منابع موجود، به رغم محدود بودن آن‌ها در محیط به ویژه آب، به نحو موثری استفاده نموده و رشد نمایند این ویژگی‌ها گیاه را قادر می سازد تا در اقلیم خشک بدون نیاز به آبیاری، بقاء یافته و شادابی و سرسبزی خود را حفظ نمایند.

 

 

الف

 

 

ب

 

شکل2- الف: تصویر گونه Cressa cretica  در طبیعت ب: تصویر هرباریومی گونه

 

 

منطقه دشت اینچه:

 

Frankenia hirsute

گیاهی همیشه سبز از تیره Frankeniaceae می‌باشد (شکل 3). ریشه قوی بوده و ساقه‌های آن رونده است که به دلیل داشتن انعطاف در روی زمین می‌خوابند و می‌توانند قسمتی را پوشش دهند و ساقه خزنده ان با خاک مرطوب تماس پیدا کند به راحتی تولید ریشه می‌کند و گیاه جدیدی به وجود می‌آورد. در فصل سرما رشد کند شده و برگ و ساقه‌های آن به رنگ قرمز خیلی زیبا تغییر رنگ می دهند، هرچند این تغییر رنگ موقتی است و در بهار سال بعد دوباره با شروع رشد، برگ‌ها سبز می‌گردند. رویشگاه این گونه بیشتر اراضی شور و مرطوب با محدوده‌ی شوری 28 تا 30دسی زیمنس است. دوره اصلی رشد رویشی این گونه معمولاً از اواسط بهمن ماه و با گرم شدن تدریجی هوا و وجود رطوبت کافی در خاک آغاز می‌شود. در زمانی که درجه حرارت افزایش وطول روز بلندتر می‌شود، گیاه به گل می نشیند، یعنی دراوایل خردادماه گلدهی آغاز می‌گردد، معمولا زمان
مناسب جمع آوری بذر این گونه از رویشگاه، مردادماه می‌باشد و در صورتی که باتأخیر صورت بگیرد، در اثر خشکی هوا و وزش باد، احتمال ریزش بذرها بیشتر می‌گردد (9). تکثیر فرانکنیا علاوه بر تکثیر از طریق بذر درفصل بهار از طریق تقسیم بوته و قلمه در خاک‌های فقیر با زهکشی خوب و زیر نور کامل آفتاب رشد می‌باشد و حداقل دمای منفی 10 درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند، در هر نوع خاکی مانند گچی، لومی یا شنی، به شرط زهکشی خوب، رشد می‌کند شرایط ساحلی را تحمل می‌کند و ممکن است پوشش نازکی از نمک دریا برای آن مفید باشد. این گیاه پوششی و دائمی همیشه سبز برای کاشت بین سنگفرش‌ها و باغ‌های صخره‌ای مناسب است. امروزه در اکثر کشورهای دنیا این گیاه پوششی کاشته می‌شود. این گیاه از سال 1370 به عنوان گیاه پوششی جایگاه خود را در فضای سبز کشور پیدا کرد. همچنین عنوان یک گونه هالوفیت در تأمین بخشی از علوفه مورد نیاز دام و حفاظت خاک از اهمیت خاصی برخوردار است.

 

 

الف

 

ب

 

شکل3- الف: تصویر گونه Frankenia hirsute در طبیعت ب: تصویر هرباریومی گونه

 

 

منطقه صوفیکم:

 

1-  Salicornia herbacea

 این گونه در فصل مورد مطالعه در سایت صوفیکم از غالبیت بیشتری نسبت به گونه‌های همراه خود مانند Aeleropus Littaralis، و نسبت به سایر نقاط اطراف خود داشت که نشان‌دهنده‌ی سازگاری بالای آن به شرایط اکولوژیکی منطقه می‌باشد تا جایی که شوری بالا تا  100 میلی‌موس بر سانتی‌متر و دمای بالا تا 50 درجه‌سانتی‌گراد منطقه را تحمل می‌کند، به طوری که در این شرایط دشوار از پراکندگی و پوشش‌دهی بالایی برخوردار بود (6). زمان گل‌دهی شهریور تا مهر، و زمان بذردهی آن مهر تا آبان می‌باشد. و در طیف وسیعی از اقالیم مختلف  ایران  و نقاطی که دارای خاک شور مرطوب، دشت‌های شور، سواحل، باتلاق‌ها و دریاچه‌های شور می‌روید. این گونه که تصویر آن در شکل 4 ارائه شده است، در مناطق مجاور سواحل دریاها و دریاچه‌ها که املاح خاک زیاد است و سفره آب زیرزمینی نزدیک زمین قرار دارد تنها گیاهی است که رویش دارد و با فاصله‌ایی از ساحل، اسقرار یافته‌اند. سالیکورنیا گیاهی علوفه‌ای، صنعتی و حفاظتی  با ارزش است که به خوبی در حفاظت و تثبیت خاک در رویشگاه‌های ساحلی و جلوگیری از حرکت خاک بسیار مناسب است. همچنین طبق بررسی‌های محققین این گونه‌ دارای خواص ضد قارچی و ضد باکتریایی می‌باشد (10).

 

 

الف

ب

شکل 4- الف: تصویرگونه Salicornia herbacea در طبیعت ب:تصویر هرباریومی گونه

 

 

2- Aeleropus Littaralis

 

چمن شور ساحلی(شکل 5) گیاهی چندساله، متعلق به تیره Poaceae ، که از خویشاوندان نزدیک گندم است، علفی‌ست چند ساله، با ساقه‌های زیرزمینی و روی زمینی رونده که باعث تکثیر آن می‌شود. گونه‌های Aeluropus  littoralis بافت‌های متوسط و سبک را به بافت‌های سنگین ترجیح می‌دهند. این گیاه نمک را توسط غدد نمکی به بیرون ترشح می‌کند و به این ترتیب شوری بالای تا 1 درصد را تحمل می‌کند، از نظر اقلیمی در کلیه اقلیم‌ها دیده شده و در مناطقی با سطح ایستابی بالا رویش دارد. طبق دستورالعمل فنی مرتع کاری زمان کاشت بذر این گونه در فصل  پاییز، و 1 عدد بذز در عمق 1سانتی متری خاک است. محققینی روش‌های جنسی و غیر جنسی این گونه‌ این گونه از قبیل کشت هیدرو پونیک، استولون و کشت بافت را بررسی کرده و در نهایت به این نتیجه رسیدند که تکثیر از طریق استولون مناسب‌ترین روش تکثیر غیر جنسی برای این گونه‌ می‌باشد (11). این گونه از پراکنش وسیعی در ایران برخوردار است و در استان اصفهان در منطقه گلپایگان و در شرق اصفهان تا حاشیه باتلاق گاوخونی به صورت تیپ دیده می‌شود و در چند نقطه دیگر هم به طور پراکنده دیده می‌شود.

 

 

الف

 

ب

 

شکل 5- الف: تصویر گونه Aeleropus Littaralis در طبیعت ب: تصویر هرباریومی گونه

 

 

3- Tamarix hispida

گز از درختچه‌های مناطق بیابانی و شور می‌باشد که برگ‌های آن کوچک سوزنی شکل و پولک مانند است (شکل 6). اراضی شوری که خاک مرطوب داشته و یا تحت تاثیر جریانات فصلی رودخانه‌ها و آبراهه‌ها قرار دارند، از جمله رویشگاه‌های درختچه گز محسوب می‌شود. نزدیک دریا، شن‌های ساحلی و اطراف رودخانه‌ها جای مناسبی برای رشد گیاه گز هستند. همچنین در کنار نهرهای زمین‌های شور و شنی و گودال‌های مرطوب و بستر رودخانه‌ها این گیاه به خوبی رشد می‌کند به طوری که در مشاهدات عینی در سایت صوفیکم خاک اطراف درختچه ها بسیار مرطوب و به دلیل شوری زیاد نمک در سطح خاک رسوب کرده بود. این گیاه در انواع خاک‌ها با بافت شنی، رسی، سنگ‌ ریزه‌دار و دشت‌های سیلابی با خاک‌های رسوبی عمیق یا نیمه عمیق دیده می‌شود. بعلاوه مناسب‌ترین خاک برای رشد گیاه گز، خاک لومی است. این درختچه در رویشگاه‌های طبیعی از جمله در سایت صوفیکم که به صورت درختچه‌های تک پایه گسترش دارد همراه با سایر گونه‌های شور پسند مانند علف شور اجتماعات طبیعی را بوجود می آورد (6). گز بواسطه ایجاد تپه‌های نبکای در اطراف خود، نقش بسیار مهمی در حفاظت خاک نواحی شور بیابانی بعهده دارد. برای این گونه‌ی گیاهی تکثیر رویشی مناسب‌تر از تکثیر زایشی است و علاوه بر قلمه از طریق جدا کردن پاجوش نیز قابلیت تکثیر بالایی دارد.

 

 

الف

 

 

ب

شکل 6 الف: تصویر گونه Tamarix hispida در طبیعت ب: تصویر هرباریومی گونه

 

 

منطقه گبیک‌لجه:

Aeloropus lagopoeds

این گونه که تصویر آن در شکل شماره 7 ارائه شده است، گیاهی‌ست علفی چندساله، چمنی انبوه، دارای ساقه‌های رونده و ساقه‌های زیرزمینی طویل است. گستره رویشی آن اغلب به صورت چمن‌زار در اراضی شور و مرطوب و قسمت‌های آبگیر می‌باشد. ایجاد رویشگاه این گونه به هیدرولوژی منطقه بستگی زیادی داشته، بطوری که معمولا در نقاط شور با سفره آب زیر زمینی بالا گسترش یافته است به همین دلیل گسترش آن در سایت صوفیکم که فاصله کمتری از ساحل بندرترکمن دارد گسترش این گونه نسبت به دیگر نقاط بیشتر است. این گونه جهت غلبه بر مشکل شوری، نمک را بصورت دانه‌های نمکی از اعضای مختلف خود ( برگ و ساقه) خارج نموده و مقاومت قابل ملاحظه‌ای به شوری دارد. این گونه از ارزش علوفه‌ای خوبی برخوردار بوده و در فصول بهار، تابستان و پاییز، بسته به میزان
رطوبت خاک، چراگاه با ارزشی را بوجود می‌آورد. این گیاه علاوه بر مقاومت زیاد به چرا، خشکی‌های شدید و دماهای بسیار بالا را نیز به خوبی تحمل می‌کند. همچنین ساقه‌های خزنده و طویل گیاه، در ذخیره سازی آب، حفاظت خاک و جلوگیری از توسعه بیابان به ویژه در مناطق خشک، بسیار مؤثر است. بنابراین، می‌توان با تکثیر این گیاه در نواحی شور، مراتع دائمی احداث نموده و از فرسایش باد و باران نیز جلوگیری کرد. کشت بذر، تکثیر رویشی و کشت هیدروپونیک از روش‌های موفقیت‌آمیز برای تکثیر این گیاه می‌باشد، تولید مثل رویشی از طریق استولون بهترین روش برای تکثیر آن می‌باشد. با اعمال روش‌هایی از جمله هدایت زه آب‌ها و آب‌های سطحی، ایجاد فارو می‌توان به استقرار و زاد آوری بهتر آن کمک نمود (11). لذا گونه مورد نظر با توجه به قرار گرفتن در شرایط سخت اکولوژیکی و جذب نمک خاک، می‌تواند در برنامه‌ریزی تولید و توسعه پایدار در مناطق شور مورد توجه قرار گیرد.

 

 

 

 

الف

 

ب

 

 

 

شکل7  الف: تصویر گونه Aeloropus lagopoeds  در طبیعت ب: تصویر هرباریومی گونه

 

بحث و نتیجه‌گیری:

 

در شرایط اقلیمی کشور ایران که حدود 80 درصد از وسعت آن را مساحت خشک و نیمه خشک تشکیل می‌دهد نیاز به مدیریت علمی این مناطق از اهمیت خاص و ویژه‌ای برخوردار است (4)، شناسایی و گسترش گیاهان هالوفیتی با بازدهی بالا از نظر تولید علوفه، استفاده‌های دارویی و صنعتی، بیابان‌زدایی، زهکشی خاک و... می‌تواند ضمن اشتغال‌زایی و تقویت بنیه‌ی اقتصادی مردم محلی، موجب جلوگیری از گسترش مناطق بیابانی شود.

گونه‌های مورد بررسی  در این تحقیق دارای انعطاف اکولوژیکی بوده و در مقابل تغییرات درجه حرارت محیط بسیار مقاوم هستند. رشد و نمو و گسترش چنین گیاهانی در خاک‌های با شرایط سخت و در مناطق مختلف از جمله مواردی هستند که امکان استفاده از آن‌ها را با اهداف گوناگون میسر می‌سازند. مجموعه گیاهان موجود در عرصه در فصل تابستان از نظر تحمل شرایط سخت شوره‌زارها مانند تنش‌های دمایی، شوری، قلیایی و از طرفی امکان تکثیر غیر جنسی و ساده و آسان آن‌ها باعث شده تا مستعدترین گونه‌های گیاهی جهت اقداماتی مانند بیابان‌زدایی و زهشکی به حساب بیایند. خصوصیاتی مانند ریشه‌های عمیق، تاچ پوشش مناسب، ساقه‌های رونده و چندساله بودن آن‌ها از عوامل موثر در استفاده از آن‌ها در این اهداف است. ارتفاع این گونه‌ها از 10 سانتیمتر تا چند متر و پوشش تاجی آن‌ها از 40 سانتی‌متر تا 4 متر مربع باعث می‌شود این گونه‌ها پس از استقرار و رشد قادرند اثرات تخریبی باد و طوفان را کاهش دهند. به عنوان مثال گونه‌های مثل Frankenia hirsute و Halocnemum strobilaceum که در مناطق مورد بحث، در شورترین نقاط از پراکندگی قابل قبولی برخوردار بودند و قابلیت‌های کاربردی زیادی نیز دارا می‌باشند از روش‌های گفته شده اصلاح بذر آن‌ها صورت گیرد تا امکان جوانه‌زنی و استقرارشان بیشتر شود.

پورسخی و همکاران (1389)، معتقدند پوشش گیاهی گسترش یافته در مراتع شور استان گلستان با خاک بسیار شور و آب زیرزمینی بالا، معمولاً از گونه‌های شورپسند و رطوبت‌پسند تشکیل شده است که نشان‌دهنده مقاومت گونه‌ها با مؤلفه‌هایی همانند شوری، رطوبت، آب زیرزمینی بالا و شور در این  نقاط می‌باشد. به طور کلی، استقرار جامعه‌های گیاهی در هر منطقه تحت تاثیر خصوصیات اکولوژیکی قرار دارد (12). با توجه به اینکه در کل منطقه ترکمن صحرا شرایط اقلیمی و خصوصیات توپوگرافیکی کم و بیش مشابه است، لذا عوامل مؤثری بر استقرار گیاهان مختلف محسوب نمی‌شوند و بنابراین، تنها ویژگی‌های خاکی می‌توانند در این امر مؤثر باشند. فروزنده، (1381)، در دشت گمیشان شوری خاک را عامل تأثیرگذار بر پوشش گیاهی و غنای گونه‌ای دانست، به طوری‌که تنوع و غنای گونه‌ای با درجة شوری نسبت عکس دارد (13). با توجه به اینکه اکوسیستم‌های شور بسیار شکننده‌اند، بنابراین مدیریت این مناطق بسیار حساس است (5).

از آنجا که استقرار، تراکم و ترکیب گونه‌ای در نواحی شور متأثر از شوری، قلیایی بودن، میزان حاصلخیزی و خصوصیات فیزیکی خاک است، بنابراین بررسی این ویژگی‌ها برای تفسیر ریختارهای متفاوت گیاهی بسیار ضروری است (7). در مطالعه‌ای که محمودی و همکاران (1391) بر روی سرعت سبز شدن، قابلیت استقرار و عملکرد تعدادی از گونه‌های شورپسند در شرایط شور انجام دادند نتایج نشان داد که قابلیت تولید علوفه در گیاهان شورپسند متفاوت است به طوری که گونه‌هایی مثل Kochia indica  و Atriple  halimus  را به دلیل سبز شدن سریع، قابلیت استقرار بالا و عملکرد زیاد می‌توان به عنوان گونه‌های برتر به منظور تولید علوفه معرفی کرد (3). بنابراین، توسعه کاشت این گونه‌ها می‌تواند به عنوان یکی از راهکارهای بهره‌برداری از منابع آب و خاک شور در راستای تامین علوفه دام مورد توجه قرار گیرد که در راستای نتایج تحقیق حاضر می‌باشد (3). عصری و همکاران (1393) در بررسی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک شوره‌زارهای اشتهارد کرج به این نتایج دست یافتند که خاک‌های جامعه‌های گیاهی گونه‌های مختلف Salicornietum iranicae ، Climacopteretum crassaeو  Halocnemetum strobilacei جزو شورترین خاک‌های منطقه می­باشند که این گونه‌ها در منطقه مورد بررسی ما در شورترین نقاط حضور داشتند (2) که مطابق با نتایج این پژوهش می‌باشد.

 محمودی و همکاران (1391) در  بررسی اثر تنش شوری بر جوانه زنی بذور سه گونه مرتعی Halostachys caspica،  Frankenia hirsuta  و Halocnemum strobilaceum به این نتیجه رسیدند که به طور میانگین، درصد جوانه زنی گونه Halocnemum strobilaceum بیشتر از دو گونه دیگر بود (3). محققان در بررسی ارزش رجحانی گونه های شورپسند مراتع گمیشان و اینچه برون به این نتیجه رسیدند که دام رغبتی زیادی به چرای گندمیان دارد و گونه هایی مانندHalostachys caspica, Halocnemum strobilaceum, pterosimonia brachiata, salicornia herbacea همزمان با بذردهی و خشک شدن اندام هوایی مورد استفاده دام قرار می‌گیرد (1).

گیاهان شورپسند به لحاظ داشتن توانمندی‌های بالا در صورت اعمال مدیریت صحیح و اصولی علیرغم مسائلی از قبیل محتوای بالای نمک می‌توانند بعنوان گیاهان علوفه‌ای مطلوب در مناطق دارای محدودیت شوری مورد توجه قرار گیرند و لزوم تکثیر و گسترش این گونه‌ها را در منطقه مورد بررسی تایید می‌کند. گیاهان شورپسند عمدتاً ازنظر علوفه‌ای مورد توجه بوده‌اند و تحقیقات انجام شده دراین زمینه بیشتر بر روی گونه‌های مختلف آتریپلکس متمرکز شده است. اگرچه گونه‌های بومی جنس آتریپلکس به طور طبیعی در ایران وجود دارند، ولی به دلیل این که این گونه‌ها از رشد و نمو اندکی برخوردارند از گونه‌های غیربومی نظیر Atriplex canescens و Atriplex lentiformis  استفاده شده است که متاسفانه به دلیل عدم اطلاع دقیق از نیازهای اکولوژیکی این گیاهان موجب گردیده که عرصه‌های وسیعی از مناطق آتریپلکس کاری شده موفقیت چندانی نداشته و یا توجیه اقتصادی پایین برخی از آتریپلکس‌ها از جمله Atriplex nummularia علیرقم داشتن مقادیر بالای نمک  مورد چرا قرار بگیرند (14)، این در حالی است که طبق مشاهدات در مرتع گردشی در مناطق مورد مطالعه نهال‌های آتریپلکس کاشته شده به دلیل عدم سازگاری با شرایط موجود اسقرار و زنده‌مانی نداشته و خشک شدند ولی گونه‌های بومی مستقر در آنجا از گسترش و طراوت خوبی برخوردار بودند، و با کمک به گسترش آن‌ها لزومی به سرمایه گذاری و کاشت گونه‌های غیر بومی از بین می‌رود. طبق تحقیقی که بر روی آلودگی کادمیمی (ESP) ارزیابی کارآیی سه گیاه شورپسند در کاهش سدیم تبادلی و سربی خاک (ESP) و آلودگی کادمیمی و ارزیابی کارآیی سه گیاه شورپسند در کاهش سدیم تبادلی و سربی خاک انجام شد، سالیکورنیا با کمترین کاهش عملکرد نسبی، بردبارترین گیاه نسبت  به شوری و آلودگی سرب و کادمیم در بین گیاهان مورد مطالعه شناخته شد. شناسایی عوامل پیچیده گیاهی و خاکی ( شوری – سدیمی و غلظت فلز در خاک ) تاثیرگذار بر کنترل غلظت فلز در این گیاهان، به طراحی فناوری گیاه پالایی در مناطق خشک و متأثر از نمک کمک خواهد کرد که با استناد به نتایج آن‌ها می‌توان از گونه‌هایی مانند سالیکورنیا که قابلیت گیاه‌پالایی دارند و به صورت پراکنده در اطراف دریاچه‌ی شور دشت اینچه ‌شوره‌زار حضور دارند، از غلظت سمومی که از طریق فاضلاب کارخانه حاشیه آن می‌شود کاست.

بذرهای بسیاری از گیاهان مرتعی، دارویی و علف‌های هرز موجود در رویشگاه‌های طبیعی با داشتن یکی از انواع خواب از طریق گسترش زمان و مکان جوانه زنی بقای خود را برای سال‌های طولانی تضمین می‌کنند، اما برای تکثیر و کشت این گیاهان، رهایی از خواب و جوانه‌زنی یکنواخت بذرها ضروری می‌باشد (15). بنابراین در درجه اول حفظ پوشش گیاهی موجود در منطقه و  در نهایت کمک به زادآوری و تکثیر گونه‌های بومی موجود در مراتع جهت احیای مناطق مورد مطالعه باید مورد توجه قرار گیرد. 

رهیافت ترویجی

از آن جایی که کاهش عملکرد بر اثر شوری در اکثر مناطق ایران بیش از 50٪ می‌رسد و هر ساله هزاران هکتار بر اثر شوری زیاد از چرخه‌ی تولید حذف می‌شوند (11، بنابراین با تسهیل زادآوری و مقاوم کردن آن‌ها از طریق اصلاح بذر از طریق روش‌های جدید و علمی موجود نظیر نانومواد، هیبرید گیری، کشت بافت و ... می‌توان به گسترش بیشتر این گونه‌ها  و کمک کرد. تکثیر این گونه‌ها سبب جلوگیری از گسترش بیابان و آسیب‌های زیست محیطی شده و با تامین علوفه مورد نیاز دامداران منطقه، سبب اشتغال زایی مردم محلی  خواهد شد.

 

سپاسگزاری

بدین وسیله از آقایان، جناب مهندس مقصودلو کارشناس محترم بخش مرتع اداره منابع طبیعی شهرستان آق‌قلا برای راهنمایی‌های ارزنده‌شان و مهندس پرویز فیضی، جهت همکاری و همراهی با اینجانب طی نمونه‌یرداری، کمال تشکر و سپاس را دارم.

 

منابع

  • باقری راد، ا، دیانتی تیلکی، ق، مصداقی، م، امیرخانی، م. بررسی کیفیت علوفه سه گونه علف گندمی در منطقه شور و قلیایی اینچه ‌برون (استان گلستان) فصلنامه پژوهش و سازندگی، 1386، 163-157.
  • عصری، ی، ربیعی، م، جارچی، ا، جامعه‌های گیاهی شوره‌زار‌های اشتهارد کرج، مجله‌ی رستنی‌ها،1393، 15(1): 22-6.
  • محمودی،ج. شهرکی،س. خواجوی،م. بررسی اثر تنش شوری بر جوانه زنی بذور سه گونه مرتعی Frankenia hirsuta، Halocnemum strobilaceum و Halostachys caspica، فصلنامه پژوهش های علوم گیاهی، سال هفتم، شماره ویژه زمستان 1391،31-26.
  • حسینی، س.ا، شاهمرادی، ا.ع، ابرسجی، ق.ع، بررسی نحوه‌ حضور گونه Halocnemum strobilaceum در مراتع شور و قلیایی در شمال استان گلستان، فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 1386، جلد 14، شماره 2، صفحه 123 –
  • توان، م. مصداقی، م. دیانتی تیلکی، ق.ع، بررسی فلوریستیک و غنای گونه‌ای دشت‌ها و تپه ماهورهای مراتع آق قلا در استان گلستان، مجلة علمی پژوهشی مرتع، سال چهارم/ شمارة دوم/ تابستان 1389، 187-178.
  • اکبرلو، م. تجزیه و تحلیل پوشش گیاهی زیستگاه‌های شور و قلیایی شرق استان مازندران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، بهمن ماه 1373.
  • میروکیلی س.م. بررسی تنوع گونه ای و تراکم علف‌های هرز باغ های پسته استان یزد. مجموعه مقالات اولین همایش علوم علف‌های.هرز ایران. 1383 . یزد-ایران.
  • پورسخی، ک. فیضی، م.ت، بررسی گیاهان هالوفیت با نگاهی به امکان کاربرد آنها در طراحی فضای سبز در استان اصفهان، پنجمین همایش ملی ایده‌های نو درکشاورزی، 28-27 بهمن‌ماه 1389.
  • ابرسجی، ق، م، مهدوی. م.ح، جوری، بررسی برخی از خصوصیات اکولوژیکی گونه مرتعی Frankenia hirsuta L در مراتع شور استان گلستان، فصلنامه علمی- پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 1394، جلد 22 ، شماره 2، صفحه، 318-308.
  • رضوی، خ ، ملبوبی، م، فرهی آشتیانی، ص، قناتی، ف، محسن‌زاده، س، بررسی روش‌های مختلف تکثیر دو گونه‌ مرتعی از سرده Aeluropus، در شرایط کنترل شده، مجله زیست‌شناسی ایران، 1384، جلد 18، شماره 1 ، صفحه 68 –
  • Forouzandeh, M., 2002. An investigation on diversity and richness in three different soil types of Gomishan rangelands. MS. Thesis, Univ. of Mazandaran. 86 p. (In Persian).
  • Dewan, M. L. and Famouri, J. 1964. The soils of Iran, FAO, Rome, 319 pp.
  • پورداد، ن. کاوسی، غ.ر. حیدریان، ز. آرام،ف. بررسی فعالیت ضدباکتریایی عصاره متانولی برگ سالیکورنیا ایرانیکا، اولین همایش بین‌المللی و نهمین همیایش ملی بیوتکنولوژی جمهوری اسلامی ایران، مرکز همایش‌های بین‌المللی دانشگاه شهید بهشتی، 5-3 خرداد 1394.
  • Naseri, A., Jalili, A., Arzani, H., Jaafari, M., 1998. Studying some interactions of Atriplex canescens in Kerman Province. J. Pajuhesh & Sazandegi. 39, 28-35. [In Persian with English Summary. (In Persian).
  • تاجبخش،م، شناخت- گواهی بذر و کنترل آن، انتشارات احرار تبریز، 1375، 182 صفحه.

 

 

 

 

 

 

[1]- دانش‌آموخته‌ کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان (نویسنده مسئول)

[2]- عضو هیئت علمی، دانشیار، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان ، دانشکده علوم جنگل

[3]- عضو هیئت علمی، دانشیار، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، دانشکده مرتع و آبخیزداری

[4]- Graduate in Forest Ecology, Department of Forest Ecology, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Golestan, Iran

[5]- Associate Professor, Department of Forest Ecology, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Golestan, Iran

3- Associate Professor, Department of Rangeland Management, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Golestan, Iran

 

 

 

  •  

    • باقری راد، ا، دیانتی تیلکی، ق، مصداقی، م، امیرخانی، م. بررسی کیفیت علوفه سه گونه علف گندمی در منطقه شور و قلیایی اینچه ‌برون (استان گلستان) فصلنامه پژوهش و سازندگی، 1386، 163-157.
    • عصری، ی، ربیعی، م، جارچی، ا، جامعه‌های گیاهی شوره‌زار‌های اشتهارد کرج، مجله‌ی رستنی‌ها،1393، 15(1): 22-6.
    • محمودی،ج. شهرکی،س. خواجوی،م. بررسی اثر تنش شوری بر جوانه زنی بذور سه گونه مرتعی Frankenia hirsuta، Halocnemum strobilaceum و Halostachys caspica، فصلنامه پژوهش های علوم گیاهی، سال هفتم، شماره ویژه زمستان 1391،31-26.
    • حسینی، س.ا، شاهمرادی، ا.ع، ابرسجی، ق.ع، بررسی نحوه‌ حضور گونه Halocnemum strobilaceum در مراتع شور و قلیایی در شمال استان گلستان، فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 1386، جلد 14، شماره 2، صفحه 123 –
    • توان، م. مصداقی، م. دیانتی تیلکی، ق.ع، بررسی فلوریستیک و غنای گونه‌ای دشت‌ها و تپه ماهورهای مراتع آق قلا در استان گلستان، مجلة علمی پژوهشی مرتع، سال چهارم/ شمارة دوم/ تابستان 1389، 187-178.
    • اکبرلو، م. تجزیه و تحلیل پوشش گیاهی زیستگاه‌های شور و قلیایی شرق استان مازندران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، بهمن ماه 1373.
    • میروکیلی س.م. بررسی تنوع گونه ای و تراکم علف‌های هرز باغ های پسته استان یزد. مجموعه مقالات اولین همایش علوم علف‌های.هرز ایران. 1383 . یزد-ایران.
    • پورسخی، ک. فیضی، م.ت، بررسی گیاهان هالوفیت با نگاهی به امکان کاربرد آنها در طراحی فضای سبز در استان اصفهان، پنجمین همایش ملی ایده‌های نو درکشاورزی، 28-27 بهمن‌ماه 1389.
    • ابرسجی، ق، م، مهدوی. م.ح، جوری، بررسی برخی از خصوصیات اکولوژیکی گونه مرتعی Frankenia hirsuta L در مراتع شور استان گلستان، فصلنامه علمی- پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 1394، جلد 22 ، شماره 2، صفحه، 318-308.
    • رضوی، خ ، ملبوبی، م، فرهی آشتیانی، ص، قناتی، ف، محسن‌زاده، س، بررسی روش‌های مختلف تکثیر دو گونه‌ مرتعی از سرده Aeluropus، در شرایط کنترل شده، مجله زیست‌شناسی ایران، 1384، جلد 18، شماره 1 ، صفحه 68 –
    • Forouzandeh, M., 2002. An investigation on diversity and richness in three different soil types of Gomishan rangelands. MS. Thesis, Univ. of Mazandaran. 86 p. (In Persian).
    • Dewan, M. L. and Famouri, J. 1964. The soils of Iran, FAO, Rome, 319 pp.
    • پورداد، ن. کاوسی، غ.ر. حیدریان، ز. آرام،ف. بررسی فعالیت ضدباکتریایی عصاره متانولی برگ سالیکورنیا ایرانیکا، اولین همایش بین‌المللی و نهمین همیایش ملی بیوتکنولوژی جمهوری اسلامی ایران، مرکز همایش‌های بین‌المللی دانشگاه شهید بهشتی، 5-3 خرداد 1394.
    • Naseri, A., Jalili, A., Arzani, H., Jaafari, M., 1998. Studying some interactions of Atriplex canescens in Kerman Province. J. Pajuhesh & Sazandegi. 39, 28-35. [In Persian with English Summary. (In Persian).
    • تاجبخش،م، شناخت- گواهی بذر و کنترل آن، انتشارات احرار تبریز، 1375، 182 صفحه.