بررسی پتانسیل خاک کرمانشاه در ایجاد ذرات معلق با استفاده از کاربرد گل‌طوفان و گلباد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد مهندسی منابع طبیعی _ محیط زیست، دانشکده پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران

2 استاد گروه محیط زیست، دانشکده پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران

3 استاد گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران

چکیده

زمینه و هدف: در سال­های اخیر، ذرات­معلق به عنوان یکی از آلاینده­های هوا (خواه با منشأ طبیعی و خواه با منشأ مصنوعی) توجه زیادی را به خود معطوف کرده­اند. در این مطالعه، هدف بررسی پتانسیل خاک کرمانشاه در ایجاد ذرات­معلق با استفاده از گل­توفان و گلباد می­باشد.
 روش بررسی: جهت ترسیم گلبادها و گل­توفان­ها از داده­های هواشناسی و نرم افزارWRPLOT view استفاده شده­است. همچنین، به­منظور بررسی جهت باد در روزهای گردوغبار از داده­های سازمان هواشناسی کشور و همچنین، برای بررسی تأثیر پارامترهای هواشناسی همانند درصد باد آرام و درصد باد غالب از روش­های آماری همچون بررسی رابطه رگرسیون، ضریب پیرسون استفاده شده است . همچنین، روند تغییرات سالانه و فصلی غلظت ذرات­معلق (گردوغبار) به منظور تعیین فصول با فراوانی بیشتر در وقوع گردوغبار بررسی شده­است.
یافته­ها: نتایج نشان داد که بادهای شمال­غربی تا غربی در تمام فصول می­وزند و بیشترین فراوانی بادها، غربی است. براساس مقایسه گلبادهای فصل بهار و تابستان، در هر دو فصل بیشترین فراوانی بادها مربوط به قطاع غربی تا شمال­غربی و پس از آن قطاع جنوب شرقی است. بررسی گل­توفان­ها نشان داد که عمدتاً بادهای حاکم در منطقه دارای سرعتی کمتر از 5/4 متر بر ثانیه (حدود 80%) هستند، در بیشتر محدودۀ مورد­مطالعه، بادها قادر به فرسایش خاک و ایجاد ذرات­معلق (گردوغبار) نیستند.
بحث و نتیجه گیری: باید منشأ اصلی ذرات­معلق (گردوغبارهای اخیر) را در منطقه مورد­مطالعه را در کشورهای همسایه جستجو کرد.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقاله پژوهشی

 

 

 

 

 

فصلنامه انسان و محیط زیست، شماره 58، پاییز1400 صص 31-45

بررسی پتانسیل خاک کرمانشاه در ایجاد ذرات­معلق با استفاده از کاربرد گل­توفان و گلباد

 

زینب نظری[1]*

nazarizeinab4@gmail.com

 نعمت الله خراسانی[2]

 سادات فیض­نیا[3]

 محمود کرمی[4]

تاریخ دریافت: 06/12/97                                                                                  تاریخ پذیرش: 10/08/98

چکیده

زمینه و هدف: در سال­های اخیر، ذرات­معلق به عنوان یکی از آلاینده­های هوا (خواه با منشأ طبیعی و خواه با منشأ مصنوعی) توجه زیادی را به خود معطوف کرده­اند. در این مطالعه، هدف بررسی پتانسیل خاک کرمانشاه در ایجاد ذرات­معلق با استفاده از گل­توفان و گلباد می­باشد.

 روش بررسی: جهت ترسیم گلبادها و گل­توفان­ها از داده­های هواشناسی و نرم افزارWRPLOT view استفاده شده­است. همچنین، به­منظور بررسی جهت باد در روزهای گردوغبار از داده­های سازمان هواشناسی کشور و همچنین، برای بررسی تأثیر پارامترهای هواشناسی همانند درصد باد آرام و درصد باد غالب از روش­های آماری همچون بررسی رابطه رگرسیون، ضریب پیرسون استفاده شده است . همچنین، روند تغییرات سالانه و فصلی غلظت ذرات­معلق (گردوغبار) به منظور تعیین فصول با فراوانی بیشتر در وقوع گردوغبار بررسی شده­است.

یافته­ها: نتایج نشان داد که بادهای شمال­غربی تا غربی در تمام فصول می­وزند و بیشترین فراوانی بادها، غربی است. براساس مقایسه گلبادهای فصل بهار و تابستان، در هر دو فصل بیشترین فراوانی بادها مربوط به قطاع غربی تا شمال­غربی و پس از آن قطاع جنوب شرقی است. بررسی گل­توفان­ها نشان داد که عمدتاً بادهای حاکم در منطقه دارای سرعتی کمتر از 5/4 متر بر ثانیه (حدود 80%) هستند، در بیشتر محدودۀ مورد­مطالعه، بادها قادر به فرسایش خاک و ایجاد ذرات­معلق (گردوغبار) نیستند.

بحث و نتیجه گیری: باید منشأ اصلی ذرات­معلق (گردوغبارهای اخیر) را در منطقه مورد­مطالعه را در کشورهای همسایه جستجو کرد.

کلمات کلیدی: ذرات­معلق، گلباد، گل­توفان، نرم افزار WRPLOT view ، کرمانشاه

 

 

Human and Environment, No. 58, Autumn 2021, pp.31-45

Investigation of Soil Potential in Production of Aerosols Using Wind Rose and Storm Rose (Case Study: Part of Kermanshah Province)

 

Zeinab Nazari*[5]

nazarizeinab4@gmail.com

 Nematollah Khorasani[6]

 Sadat Feiznia[7]

Mahmoud Karami[8]

Received: February 24, 2017

            Accepted: November 1, 2019

Abstract

Background and Purpose: Recently, aerosols as one of the air pollutants (with natural or anthropogenic sources) have received increasing attention. In this study, the purpose is investigation of soil potential in production of dust (aerosol) storms using wind rose and storm rose.

Material and Methodology: Meteorological data and WRPLOT view software were used to draw the wind rose and hurricanes. Also, in order to study the wind direction on dusty days, the data of the Meteorological Organization and also to investigate the effect of meteorological parameters such as gentle wind percentage and prevailing wind percentage, statistical methods such as regression relationship, Pearson coefficient have been used. Also, the trend of annual and seasonal changes in the concentration of suspended particles (dust) has been studied in order to determine the seasons with the highest frequency of dust occurrence.

Results: The results indicated that winds blow from northwestern and west in all seasons. The highest frequency of winds is western. The wind roses of spring and summer indicated that the most frequent direction of prevailing winds are western to northwestern. Southeastern direction comes in next level. These storms are more frequent in winter and autumn seasons. Also, investigation of storm roses demonstrated that dominant winds have speed of less than 4.5 meter per second (80%). This research shows that in study area, winds cannot erode the soil and product the aerosols.

Discussion and Conclusion: Therefore, the main source of recent dust must be searched in the neighboring countries.

Keywords: Aerosols (Dust), Wind Rose, Storm Rose, WRPLOT View Software

 

مقدمه

 

در سال­های اخیر، ذرات­معلق به عنوان یکی از آلاینده­های هوا (خواه با منشأ طبیعی و خواه با منشأ مصنوعی) توجه زیادی را به خود معطوف کرده­اند، این امر به دلیل نقش آنها در تغییر آب و هوای جهانی، ایجاد مسائل آلودگی و خطرات بهداشتی است. ذرات­معلق در جذب و پراکنش تابش­های ورودی خورشید تأثیر دارند و مستقیماً در تعادل تابشی اختلال ایجاد می­کنند و همچنین، به عنوان هستۀ تراکم قطرات ابر، تشکیل ابر و بارش را می­توانند تحت تاثیر قرار دهند (1). ذرات­معلق در هوا به آن دسته از مواد پراکنده جامد یا مایع اطلاق می­شود که اندازه آنها از قطر یک مولکول (0002/0 میکرو متر) بزرگتر و از 500 میکرو متر کوچکتر باشند. اندازه ذرات و ترکیب شیمیایی آن­ها مانند غلظت آنها در هوا از ویژگی مهم این مواد به شمار می­رود(2). ذرات­معلق هم دارای منشأ انسانی و هم منشأ طبیعی هستند. منشأ انسانی شامل خروجی وسایل نقلیه، انتشارات وابسته به وسایل نقلیه همانند ترمز کردن اتومبیل­ها، سوختن سوخت­های فسیلی و منشأ طبیعی شامل گردوغبار معدنی بیابان­ها، گردوخاک ناشی از زمین­های کشاورزی، خاکستر حاصل از آتشفشان­ها و املاح دریایی می­باشند(3). پارامترهای جوی مانند سرعت وجهت باد، تغییرات دما با افزایش ارتفاع از سطح زمین، رطوبت نسبی و غیره، آلاینده­های هوا را تحت­تأثیر قرارداده و باد با حرکت افقی آلاینده­ها را حمل و جابجا می­نماید. غلظت آلاینده­ها در سطح زمین اساساً به سرعت و جهت باد بستگی دارد(4).

در یک پهنه، مشاهده تغییرات مکانی حمل توسط باد در نتیجه تغییرات فاکتورهای غالب فرسایس­پذیر چون ویژگی­های خاک، خشونت سطح، توپوگرافی، پوشش گیاهی، پوسته خاک و مدیریت زمین می­باشد(5) به همین دلیل این نوع فرسایش تحت­تاثیر شرایط اتمسفری ( باد، بارش و درجه حرارت)، ویژگی­های خاک (بافت، ترکیب و تراکم خاک) و نوع کاربری اراضی می­باشد، به منظور درک و تفسیر هر شرایطی ضروری است که این عوامل موثر شناخته شوند (6).

یکی از ساده­ترین و قدیمی ترین روش­های تجزیه و تحلیل بادها در یک منطقه استفاده از گلباد می­باشد که در واقع سمت، سرعت و فراوانی بادها را در جهات مختلف نشان می­دهد. در حقیقت به منظور نمایش فراوانی نسبی سرعت­های مختلف باد در جهات مختلف و در یک دوره معین، از گلباد استفاده می­شود(7).

اختصاصی(8) و صارمی­نائینی(9) نشان دادند که در تحلیل داده­های بادسنجی، به منظور مطالعات فرسایش بادی، صرفاً نمی­توان به سمت و سرعت باد و در حقیقت ترسیم گلباد اکتفا نمود. بلکه دخالت دادن خصوصیات فیزیکی خاک از جمله سرعت آستانه فرسایش­پذیری خاک نیز از اهمیت ویژه­ای برخوردار می­باشد. لذا برای این منظور نمودار دیگری تحت عنوان گل­توفان تعریف و موردبررسی قرار گرفت که قادر است فراوانی و سرعت بادهای با قابلیت ایجاد گردوخاک و غبارناکی را بهتر از گلباد نشان دهد. گل­توفان نوعی گلباد است که بین کالبد فضایی باد و زمین پیوند برقرار نموده و بدین ترتیب با دخالت دادن سرعت آستانه فرسایش خاک، بادهای مؤثر در شکل­گیری توفان­های گردوغبار را نسبت به بقیه بارز می­سازد. در گل­توفان بر خلاف گلباد، جهت تجزیه و تحلیل بادهای منطقه، کلیه بادهای با سرعت کمتر از سرعت آستانه فرسایش به عنوان باد آرام درنظرگرفته شده و در نتیجه تنها بادهایی در ترسیم گل­توفان نقش پیدا می­کنند که دارای سرعتی بیشتر از سرعت آستانه فرسایش باشند.

بررسی توفان­های گرد و غبار شهرستان دامغان نشان داد که جهت وزش بادهای فرساینده شمال­غربی است و بادهای توفان­های زا و تولیدکننده گردوخاک کمتر از 40 درصد دیده بانی ها را نسبت به کل دفعات دیده بانی را شامل می شود(10).

حنیفه­پور و همکاران به بررسی پارامترهای اقلیمی ( بارش، دما، تبخیر،تعرق و باد) درمنطقه دامغان پرداخته است. نتایج این مطالعه نشان داد که در ماه­های اردیبهشت، خرداد و تیر درصد وقوع بادهای توفان­زا، درجه حرارت و تبخیر و تعرق نسبت به

میزان بارندگی بیشتر از سایر ماه­ها است، در ماه­های مرداد و شهریور درجه حرارت بیش از سایر ماه­هاست که در این ماه­ها اوج خشکی در منطقه و میزان بارندگی در کمترین مقدار خود است(11).

در تحقیقی در ماهشهر نشان داده شد که ارتباط قوی و محکم بین تمام عناصر اقلیمی با گرد و غبار وجود دارد. بالاترین ضریب همبستگی مربوط به متغیر باد با 95 درصد و همبستگی معکوس با متغیرهای رطوبت و بارش مشاهده می­شود(12).

اختصاصی و همکاران در مطالعه­ای نشان دادند که بادهای فرساینده در دشت­های بیابانی بافق از سمت شمال­غربی می­وزند و حدود 39 درصد از منطقه را تحت تاثیر قرار می­دهند و بادها دارای سرعت آستانه 7 تا 16 متر بر ثانیه می­باشند(13).

وانگ و فانگ در تحقیقی انتشار و جابجایی گردو غبار را از نظر آماری و سینوپتیکی در آسیای شرقی موردبرسی قرار­دادند و دریافتند سیستم­های سینوپتیکی که به سمت مناطق بیابانی شمال آسیا می­وزند، اگر در سطح زمین بادهایی با سرعت بیشتر از 6 متر بر ثانیه ایجاد کنند باعث گسترش توفان­های گردوغبار می­شود(14).

بررسی وضعیت گردوغبار کرمانشاه در سال 1388 نشان داد که تعداد روزهای همراه با گردوغبار در شهر کرمانشاه، از 25 روز در سال81 به حدود 108 روز در سال 88 و میانگین افزایش تعداد روزهایی که دید افقی بین 100 تا 1000 متر بوده، از دو روز در سال 1386 به ده روز در سال 88 افزایش­یافته­است(15). و همچنین، از آنجا که پارامترهای هواشناسی از قبیل سرعت و جهت باد می­توانند بر میزان غلظت و پراکنش آلاینده­ها از جمله ذرات­معلق مؤثر باشند، به­همین­دلیل در تحقیق حاضر، هدف بررسی میزان مقاومت خاک در برابر بادهای فرساینده و توانایی آن­ها در تولید ذرات معلق در منطقه مورد­مطالعه، براساس کاربرد گلبادها و گل­توفان ها می­باشد.

مواد و روش­ها

منطقه مورد­مطالعه در محدوده غرب و جنوب­غربی تا مرکز استان کرمانشاه با مساحت 813855 هکتار بین 45 درجه و
 35 دقیقه تا 47 درجه و 10 دقیقه طول شرقی و 33 درجه و 50 دقیقه تا 34 درجه و 37 دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ واقع شده است. در این تحقیق، به­منظور بررسی جهت باد در روزهای گردوغبار از داده­های سازمان هواشناسی کشور و همچنین، برای بررسی تأثیر پارامترهای هواشناسی همانند درصد باد آرام و درصد باد غالب از روش­های آماری همچون بررسی رابطه رگرسیون، ضریب پیرسون استفاده شده­است. همچنین، روند تغییرات سالانه و فصلی غلظت ذرات­معلق (گردوغبار) در طی سال­های 1389-1384 به منظور تعیین فصول با فراونی بیشتر در وقوع گردوغبار بررسی شده­است. بدین­منظور، اطلاعات هواشناسی ایستگاه سینوپتیک کرمانشاه در طی دوره آماری 1389- 1384 و نمونه­های غلظت ذرات معلق[9] از ایستگاه کنترل کیفی هوا در کرمانشاه به­صورت همزمان جمع­آوری شده و سپس به منظور تحلیل داده­ها از نرم افزار تحلیل داده­ها (EXCEL SPSS,) استفاده گردیده است.

در این مطالعه، داده­های بادسنجی در ایستگاه­های هواشناسی(سینوپتیک) در منطقه مورد مطالعه که شامل شهرستان­های کرمانشاه، اسلام­آباد­غرب، سرپل­ذهاب در یک دوره آماری مناسب (2006-1986)، گیلان­غرب، قصرشیرین (2009-2005) می­باشد، جهت ترسیم گلباد و گل­توفان استفاده گردید.

به منظور تجزیه و تحلیل داده­های بادسنجی از نرم افزار مربوطه (WRPLOT View)که برای انجام محاسبات آماری باد و رسم گلباد طراحی شده، استفاده شد. با توجه به اینکه این نرم افزار برای محاسبه و ترسیم گلباد از فرمت­های خاصی استفاده می­کند، ازاین رو به منظور خوانا کردن داده­های بادسنجی جمع آوری شده از ایستگاه­های مختلف هواشناسی سینوپتیک برای این نرم افزار از دو برنامه یا نرم افزار تولید داخل دیگر(Convert, Sabawind) استفاده شد، تا داده­های بادسنجی ایران را به فرمت قابل استفاده برنامه ترسیم گلباد تبدیل کند(16).

 

ترسیم گلباد علاوه بر اینکه درصد فراوانی بادهای با سرعت بیشتر از یک نات را در جهات مختلف جغرافیایی مشخص می­کند، جهت وزش بادهای غالب منطقه را نیز نشان می­دهد و با استفاده از آن یک دید کلی از  وضعیت وزش باد در منطقه مورد مطالعه را به ما نشان می­دهد.

در این مطالعه، به منظور تحلیل گل­توفان، کمترین حد سرعت آستانه فرسایش بادی در ارتفاع 10 متری (5/4 متر بر ثانیه) را به عنوان سرعت پایه آستانه فرسایش بادی در منطقه مورد مطالعه در نظر گرفته می­شود و سپس با استفاده از نرم افزار ترسیم گلباد و با در نظر گرفتن سرعت پایه معادل سرعت آستانه فرسایش بادی، گلبادهای توفان­زا با نام جدید گل­توفان تهیه شد. در واقع تحلیل حاصل بیانگر پتانسیل بالقوه فرسایش بادی در منطقه محسوب می­شود.

نتایج

بررسی جهت باد در روزهای گردوغبار

بررسی روزهای گردوغباری در بازه زمانی اسفند 1388 تا شهریور 1389 نشان داد که در این بازه زمانی در 41 روز از این بازه گردوغبار رخ داده­است که در 35 روز از این روزها جهت باد غربی و شمال­غربی و در روزهای دیگر جهت باد شرقی و جنوب شرقی بوده است(17).

تغییرات سالانه غلظت ذرات­معلق

حداکثر غلظت ذرات­معلق مربوط به سال 1388 با میانگین 52/182 میکروگرم بر ­متر­مکعب و حداقل غلظت مربوط­به سال 1385با میانگین 20/80 میکروگرم بر­­ متر­مکعب می­باشد. غلظت ذرات­معلق از سال 1384 تا 1388 (به جز سال 1385) روند افزایش را نشان می­دهد(شکل2).

 

شکل2- میانگین سالیانه ذرات­معلق طی سال­های 1388-1384

 

 

تغییرات فصلی غلظت ذرات­معلق  

حداکثر غلظت ذرات­معلق مربوط به فصل تابستان با میانگین 79/267 میکروگرم بر مترمکعب در سال 1388 و فصل بهار با میانگین 98/204 میکروگرم بر مترمکعب در سال 1387 می­باشد. غلظت ذرات معلق در فصول پاییز و زمستان به­خصوص در سال­های بدون وقوع گردوغبار پایین است. غلظت ذرات­معلق در فصل بهار تا تابستان روند افزایشی و به دنبال آن تا فصل زمستان روند کاهش را نمایش می­دهد(شکل3).

 

شکل3- میانگین فصلی ذرات­معلق طی سال­های 1389-1384

 

 

 

بررسی رابطۀ غلظت ذرات­معلق با برخی پارامترهای هواشناسی

رابطه رگرسیونی بین پارامترهای هواشناسی با غلظت ذرات­معلق طی سال­های 1388-1384 در شکل­های 4، 5 و 6 نشان داده شده­است. نتایج آزمون همبستگی پیرسون، ارتباط خطی مستقیم درصد باد غالب (52/0,r=1/0P<) و سرعت باد غالب (71/0,r=01/0P<) و ارتباط خطی معکوس درصد باد آرام (63/0,r=05/0P<) با غلظت ذرات معلق را نشان می­دهد. به­طوری­که با افزایش درصد باد غالب و سرعت باد غالب و با کاهش درصد باد آرام، میزان غلظت ذرات معلق نیز افزایش یافته­است.

 

 

شکل4- رابطه رگرسیونی بین میانگین ماهیانه درصد باد آرام و غلظت ذرات­معلق طی سال­های 1388- 1384

شکل5- رابطه رگرسیونی بین میانگین ماهیانه درصد باد غالب و غلظت ذرات­معلق طی سال­های 1388- 1384

شکل6- رابطه رگرسیونی بین میانگین ماهیانه سرعت باد غالب و غلظت ذرات­معلق طی سال­های 1388- 1384

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نتایج بررسی رژیم بادناکی و دسته­بندی بادهای منطقه به­کمک رسم گلباد

نتایج حاصل از رسم گلباد سالانه ایستگاه سینوپتیک کرمانشاه نشان می­دهد که جهت باد غالب منطقه، شرقی تا جنوب­شرقی و غرب تا شمال­غربی می­باشد. میانگین سرعت باد 29/2 متر بر ثانیه و درصد باد آرام 09/44 درصد می­باشد. همچنین، با توجه به گلبادهای فصلی رسم شده، جهت باد غالب در فصل بهار و تابستان غربی تا شمال­غربی است. و همچنین، جهت شدیدترین بادها (سرعت بیشتر از 11 متر بر ثانیه) در فصل بهار غربی است(شکل7). نتایج حاصل از رسم گلباد سالانه و فصلی ایستگاه اسلام­آباد­غرب نشان می­دهد که جهت باد غالب در فصل بهار و تابستان غربی می­باشد. میانگین سرعت باد 69/1 متر بر ثانیه و درصد حالات باد آرام 60 درصد می­باشد(شکل8). هم­چنین، نتایج حاصل از ترسیم گلباد فصلی سرپل­ذهاب حاکی از آن است که در فصل تابستان جهت باد غالب غربی است در سایر فصول جهت باد غالب جنوب شرقی می­باشد. همچنین، بررسی گلباد سالانه این شهرستان نشان داد که جهت باد غالب شمال غربی و میانگین سرعت باد 84/2 متر بر ثانیه و درصد باد حالات باد آرام 1/53 درصد می­باشد. در این شهرستان شدیدترین بادها در تمام جهات و در تمام فصول می­وزند، اما بیشترین فراوانی این بادها مربوط به جهت جنوب شرقی در فصل بهار است(شکل9). نتایج حاصل از رسم گلباد سالانه گیلان­غرب نشان داده است که جهت باد غالب شرقی، غربی تا شمال­غربی و میانگین سرعت باد 77/4 متر بر ثانیه و درصد باد حالات باد آرام 34/16درصد و جهت شدیدترین بادها، شرقی تا جنوب­شرقی می­باشد. هم­چنین، با توجه به این گلباد فراوان­ترین بادها مربوط به قطاع غربی تا شمال­غربی و قطاع شرقی تا جنوب­شرقی است(شکل10). نتایج حاصل از رسم گلباد سالانه قصرشیرین نشان می­دهد که جهت باد غالب در تمام جهات به جز جنوب شرقی می­باشد. و سرعت متوسط باد 67/2 متر بر ثانیه و درصد باد حالات باد آرام 93/31 درصد و جهت شدیدترین بادها، جنوبی است. با توجه به گلباد سالانه ترسیم شده، می­توان بیان کرد که فراوان­ترین بادها مربوط به قطاع شمال تا شرق و قطاع جنوب تا شمال می­باشند. نتایج این بخش نشان داد که بادهای قطاع شمال­غربی تا غربی در تمام فصول می­وزند و بیشترین فراوانی بادها مربوط به قطاع غربی است که می­توانند منطقه مورد مطالعه را تحت تأثیر خود قرار دهند.

به منظور امکان مقایسه کمی داده­های بادسنجی، نتایج مربوط به نحوۀ توزیع کلاس­های مختلف سرعت باد و دیگر شاخص­های رژیم بادناکی ایستگاه­های موردبررسی در جدول(2) خلاصه شده است.

 

 

جدول2- توزیع کلاس­های مختلف سرعت باد و دیگر شاخص­های بادناکی در ایستگاه­های موردبررسی

نام ایستگاه

سال آماری

کلاس سرعت باد(متر بر ثانیه)

درصد حالات باد آرام

میانگین سرعت باد

جهت باد غالب

جهت وزش شدیدترین بادها

>1/11

1/11-8/8

8/8-7/5

7/5-6/3

6/3-1/2

1/2-5/0

کرمانشاه

2006-1986

-

3/0

1/14

15

6/23

91/2

09/44

29/2

E,SE,W,NW

-

اسلام­آباد

2006-1986

-

3/0

6/5

9

6/13

5/1

60

69/1

W

-

سرپل­ذهاب

2006-1986

8/1

1/6

4/16

4/15

2/5

2

1/53

84/2

NW

NE

گیلان­غرب

2009-2005

4/2

5

33

3/40

5/9

5/1

34/16

77/4

E,SE,W,NW

E,SE

قصرشیرین

2009-2005

19/0

58/0

7/9

8/20

3/36

5/0

93/31

67/2

در تمام جهات به جز SE

S

 

 

 

 

نتایج مندرج در جدول مذکور نشان می­دهد که بادهای غالب در ایستگاه­های واقع در محدودۀ مورد مطالعه در تمام جهات جریان داشته است. این جهات معمولاً با بادهای شدید نیز انطباق نشان می­دهد. همانگونه که گلبادهای سالانه منطقه نشان می­دهد، به طور میانگین در ایستگاه های مورد مطالعه حدود 08/41 درصد از بادهای حاکم در منطقه دارای سرعت کمتر از یک نات بوده که تحت­عنوان بادهای آرام در نظر گرفته شده­اند و در هنگام ترسیم گلباد از آن­ها صرف­نظر شده­است. همان­گونه که گلبادهای سالانه منطقه نشان می­دهد عمده بادهای حاکم در منطقه در تمام جهات جریان داشته و به­طور­کلی بادهای با سرعت 8/8 - 1/2 متر بر ثانیه بیشترین فراوانی را در تمام جهات به خود اختصاص داده­اند. با مقایسه گلبادهای فصل بهار و تابستان مشاهده می­گردد که در هر دو فصل بیشترین فراوانی بادها مربوط به قطاع غربی تا شمال­غربی و پس از آن قطاع جنوب شرقی می­باشد و به همین ترتیب فصول زمستان و پاییز نیز به هم شبیه بوده و در این فصول نیز بیشترین فراوانی وزش باد در قطاع جنوب­شرقی و پس از آن قطاع غربی می­باشد.

 

 

شکل7- گلبادهای سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک کرمانشاه (2006-1986)

 

شکل8- گلبادهای سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک اسلام­آباد­غرب (2006-1986)

 

شکل9- گلبادهای سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک سرپل­ذهاب (2006-1986)

شکل10- گلبادهای سالانه ایستگاه سینوپتیک قصرشیرین و گیلان­غرب (2009- 2005)

 

 

نتایج شناسایی و تفکیک بادهای شدید و توفان­زا از طریق رسم گل­توفان

همانگونه که گل­توفان سالانه ایستگاه سینوپتیک کرمانشاه نشان می­دهد، جهت وزش بادهای فرساینده که سرعت بیش از 5/4 متر بر ثانیه می­باشند، عمدتاً مربوط به قطاع غربی و قطاع شرقی تا جنوب شرقی می­باشد. همچنین، گل­توفان­های فصلی کرمانشاه بیانگر این واقعیت است که جهت بادهای فرساینده در فصل بهار و تابستان غربی و در فصل زمستان و پاییز شرقی و جنوب شرقی می­باشند. بر اساس نتایج حاصل از این گل­توفان­ها، وزش بادهای فرساینده دارای سرعت بیش از 5/4 متر بر ثانیه در فصول بهار و تابستان دارای فراوانی بیشتری نسبت به فصل زمستان و پاییز است.

بررسی گل­توفان­های سالانه سایر شهرستان­های در حوزه مورد مطالعه نشان می­دهد که جهت بادهای فرساینده که دارای سرعت بیش از 5/4 متر بر ثانیه می­باشند، عمدتاً از قطاع غربی و قطاع شرقی تا جنوب­شرقی تغییر می­کنند. همچنین، نتایج حاصل از بررسی گل­توفان­های فصلی سایر مناطق حاکی از آن است که وزش بادهای فرساینده در فصل بهار و تابستان دارای فراوانی بیشتری نسبت به فصول زمستان و پاییز می­باشند. همچنین، نتایج حاصل از بررسی گل­توفان­های فصلی و سالانه منطقه مورد مطالعه نشان می­دهد که عمدتاً بادهای حاکم در منطقه دارای سرعت کمتر از 5/4 متر بر ثانیه (تقریباً 80%) به جز گیلان­غرب که دارای بیش از 50% باد فرساینده می­باشد.

 

 

شکل9- گل­توفان­های سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک کرمانشاه (2006-1986)

 

شکل10- گل­توفان­های سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک اسلام­آبادغرب (2006-1986)

 

شکل12- گل توفان های سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک سرپل ذهاب (2006-1986)

 

شکل11- گل توفان های سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک گیلان غرب (2009-2005)

شکل8- گل توفان های سالانه و فصلی ایستگاه سینوپتیک قصرشیرین (2009-2005)

 

بحث و نتیجه گیری

 

ذرات­معلق به عنوان یکی از آلاینده­های مهم زیست­محیطی است که در سال­های اخیر بسیاری از مناطق کشور از جمله غرب کشور را تحت تأثیر قرار داده­است. تغییرات فصلی معنی­داری در غلظت ذرات­معلق در کرمانشاه مشاهده شده­است. بالاترین غلظت مربوط­به فصول تابستان و بهار و پایین­ترین غلظت مربوط­به فصول زمستان و پاییز می­باشد(18). نتایج مطالعه­ای در منطقه دامغان نشان داد که در ماه­های اردیبهشت، خرداد و تیر درصد وقوع بادهای توفان­زا، درجه حرارت و تبخیر و تعرق نسبت به میزان بارندگی بیشتر از سایر ماه­ها است(11). فراوانی وقوع گرد­و­غبار در غرب ایران در اواخر بهار و اوایل تابستان بیشتر از سایر فصول است(19). همچنین، مطالعات متعددی، ایجاد سیستم­های کم­فشار بر روی کشورهای واقع در غرب ایران و ایجاد گرد­وغبار در این کشورها و انتقال آن با جریانات سطح زمین و سطوح میانی جو به حاشیه مرزی و نفوذ تدریجی به غرب کشور را عامل اصلی فراوانی وقوع گردوغبار و افزایش غیر طبیعی غلظت ذرات­معلق در فصول بهار و تابستان گزارش کرده­اند(15، 20، 21، 19). در تحقیقی ارتباط قوی و محکم بین تمام عناصر اقلیمی با گرد و غبار تایید شده­است(12). براساس نتایج آزمون همبستگی پیرسون با افزایش درصد باد آرام، غلظت ذرات­معلق در جو زمین کاهش می­یابد. این واقعیت از این امر ناشی می­شود که با افزایش این متغیر، زمان ماند ذرات­معلق در اتمسفر کاهش و بنابراین، میزان رسوب آنها از طریق ته­نشست مرطوب و خشک افزایش می­یابد (اثر مستقیم). پراکنش و ته­نشست بهتر، بادهای قوی بهاری و بارش فراوان تابستان عامل کاهش غلظت ذرات­معلق در فصول تابستان و بهار در منطقه بیجینگ گزارش شده­است(22). براساس نتایج آزمون همبستگی پیرسون، با افزایش درصد باد غالب میزان غلظت ذرات­معلق افزایش می­یابد. این امر از این واقعیت ناشی می­شود که در کرمانشاه با توجه به گلبادهای فصلی ترسیم شده، جهت اکثر بادهای غالب در تمام فصول (به ویژه در فصول بهار و تابستان) مربوط­به قطاع غربی و پس از آن، به­ویژه در فصول زمستان و پاییز قطاع شرقی تا جنوب شرقی می­باشد. بادهای غالب با جهت غربی تا شمال­غربی در فصول بهار و تابستان، امکان حمل آلاینده­های هوا از غرب کشور را ایجاد می­کنند و در مقابل، بادهای شرقی و جنوب­شرقی در فصول پاییز و زمستان امکان حمل هوای پاک را از استان­های همسایه کرمانشاه و ترقیق غلظت ذرات­معلق در این فصول را فراهم آورده­است. بررسی تصاویر ماهواره­ای و حرکت جریان­های هوایی تأییدکنندۀ این واقعیت است که این بادها پس از عبور از کشورهای سوریه، عراق و در بعضی مواقع اردن و عربستان به منطقه غرب وارد می­شوند و از آنجا که خشکسالی­های اخیر در این مناطق باعث خشکی تالاب­ها، هدررفت آب رودخانه­ها و پشت سدها و لخت شدن خاک این مناطق از پوشش گیاهی شده­است، بنابراین، هرچه درصد باد غالب در این منطقه افزایش یابد، میزان غلظت ذرات معلق وارد شده به استان افزایش خواهد یافت. همچنین، این بادها در پراکنش ذرات به استان های مرکزی کشور نقش دارند(18). در صورتی­که جریانات سطوح فوقانی دارای جهت غربی و جنوب­غربی باشند، این جریانات می­توانند غبار و گردوخاک ایجاد شده در جو این مناطق را به سطوح میانی جو نواحی جنوب­غربی و جنوبی و غرب ایران منتقل نمایند(23). 

نتایج حاصل از گل­توفان­های سالانه و فصلی در منطقه مورد­مطالعه، نشان داد که جهت وزش بادهای فرساینده، از قطاع غربی و قطاع شرقی تا جنوب­غربی در نوسان است و این بادها در فصول زمستان و پاییز نسبت به تابستان و بهار دارای فراوانی بیشتری می­باشند. بنابراین، با وقوع بارش در این فصول احتمال وجود رطوبت در سطح خاک افزایش می­یابد که این مساله خود در افزایش سرعت آستانه و در نتیجه کاهش توان باد و حمل خاک در منطقه، بسیارحائز اهمیت است(7). همچنین، بررسی گل­توفان­ها نشان داد که عمدتاً بادهای حاکم در منطقه دارای سرعتی کمتر از 5/4 متر بر ثانیه (حدود 80%) (البته، به جز گیلان غرب با بیش از 50% باد فرساینده) می­باشند، این مسئله نشان می­دهد که در بیشتر محدودۀ مورد مطالعه، بادهای توفان­زا و تولیدکننده گردوخاک، کمتر از20 درصد از دیده بانیها را نسبت به کل دفعات دیده بانی شامل می­شود که این امر نشان­دهندۀ این واقعیت است که تعداد کمی از بادهای ورودی درصورت وجود شرایط مساعد به­ویژه در فصل بهار و تابستان قادر به فرسایش خاک و ایجاد ذرات معلق (گردوغبار) می­باشند.

براساس مطالعاتی در دشت دامغان و دشت بافق جهت بادهای فرساینده در این مناطق شمال­غربی است(13،10). با مقایسه نتایج گلبادها و گل­توفان­ها در منطقه مورد مطالعه و همچنین، بررسی جهت باد در روزهای گردوغباری در بازه زمانی موردمطالعه، می­توان بیان کرد که جهت اکثر بادهای غالب و بادهای فرساینده خصوصاً در فصول بهار و تابستان (فصولی که دارای بیشترین میزان وقوع توفان­های گردوغبار می­باشند) با هم تطابق داشته است و عمدتاً جهت آنها غربی است. ولی با این­وجود، با توجه به درصد حالات باد آرام در گل­توفان­ها فقط 20%  از بادها، توان فرسایندگی خاک و ایجاد گرد و غبار در منطقه مورد مطالعه را داشته­اند. بنابراین، با توجه به سهم کم بادها در فرسایش در منطقه و ورود حجم عظیم گردوغبار به منطقه، باید منشأ اصلی گرد­و­غبارهای اخیر در منطقه مورد مطالعه در کشورهای همسایه جستجو کرد.

همچنین، براساس مطالعه­ای، شناسایی منشأ این ذرات با استفاده از ردیاب­های ژئوشیمیایی نشان داد که فقط سازند UF ( مارن قرمز، ماسه سنگ) با حساسیت بالا نسبت به فرسایش، سهم اصلی را در تولید این ذرات داشته­است که این سازند در شهرستان قصرشیرین با اقلیم گرم و خشک و با پوششی از مراتع کم تراکم قشلاقی (که تنها در فصول سرد دارای پوشش است) واقع شده است. با توجه به نقشه سنگ شناسی مناطق مارنی در سایر مناطق استان همانند کرمانشاه و اسلام­آباد­غرب با اقلیم نیمه خشک و مدیترانه ای و با پوششی از جنگل (5/5%)، مرتع (1/9%) و اراضی زراعی (1/15%) یافت می­شوند که در تولید این ذرات نقشی نداشته­اند. از آنجا که در مناطق با خاک مشابه، اقلیم تعیین کنندۀ پوشش گیاهی آن منطقه است، بنابراین، مهمترین عامل در تولید این ذرات اقلیم است. علاوه­براین، همان طورکه قبلاً بیان شد، بالاترین میزان غلظت ذرات­معلق متعلق به سال 1388 بوده است که در سال آبی قبل از آن (1387-1386) خشکسالی بسیارشدیدی (نمایه استاندارد شده بارش [10]<2-) در منطقه و حتی در کشورهای منطقه رخ داده است که این امر تاییدی بر تأثیر بسیار زیاد اقلیم در تولید این ذرات می­باشد. همچنین، بر اساس تصاویر ماهواره­ای و جریان­های هوایی مناطق اصلی تأثیرگذار در تولید این ذرات، کشورهایی همانند عراق، اردن و سوریه هستند که دارای ویژگی زمین شناسی و اقلیمی مشابه با واحد یا سازند واقع در ایران است که در ورود حجم عظیم این ذرات از این مناطق، جریان­های هوایی یا بادهای غربی یا جنوب­غربی در سطوح میانی جو (که تحت تأثیر شرایط مساعد دمایی و فشار ایجاد شده­اند) نقش عمده­ای دارند که این امر نقش پارامترهای هواشناسی را در ورود این ذرات به منطقه نشان می­دهد(18).

با توجه به نتایج فوق می­توان بیان کرد که شرایط هواشناسی نامطلوب می­تواند منجر به افزایش غلظت ذرات­معلق شود. بنابراین، الگوهای فصلی باد می­توانند شرایط آلودگی ذرات­معلق به­ویژه در فصول گرم سال را در کرمانشاه ایجاد کرده باشند. از آنجاکه براساس مطالعات متعدد، کشورهای همسایه نظیر عراق نقش اصلی را در ورود این ذرات به منطقه دارند(15، 20، 21، 19). بنابراین پیشنهاد می­گردد به­منظور جلوگیری از فرسایش خاک در مناطق مستعد به فرسایش و صعود این ذرات به جو، خواه در داخل کشور و خواه در کشورهای همسایه (عراق، سوریه، اردن، ...) همکاری­های بین­المللی لازم است و اقدامات عملی ازجمله سنگ­پاشی، کاشت مصنوعی گیاهان و... جهت رفع مشکل ذرات معلق صورت گیرد.

سپاسگزاری

از کارمندان اداره کل تحقیقات کاربردی هواشناسی کرمانشاه از آن جمله : مهندس  علی محمد زورآوند، مهندس محمد احمدی به خاطرهمکاری ارزشمند آنها در طول تحقیق کمال تقدیر و تشکر را دارم.  

منابع

  • ­Han,Y.M., Cao, J.J., Jin, Z.D., ZS, AN. 2008. Elemental composition of aerosols in Daihai, a Rural Area in the Front Boundary of the Summer Asian Monsoon. Atmospheric Research, Vol 92. Pp. 229-235.
  • عرفان­منش، مجید، مجید افیونی، آلودگی محیط­زیست (آب، خاک و هوا)، انتشارات ارکان، 1390، صفحه: 16 –
  • دبیری، مینو، آلودگی محیط­زیست (هوا-آب-خاک-صوت)، انتشارات اتحاد، 1392، صفحه: 131- 125.
  • چوپانی، محمد­حسین ،آلاینده­های زیست محیطی وحفاظت ازمحیط زیست (چاپ اول)، آموزش وتجهیز نیروی انسانی شرکت ملی گاز ایران (آموزش فنی و تخصصی)، 1388، صفحه: 7-6.
  • Suskia, M., G. S. Visser, J. Judith and J. C. Snepuangeres, 2004. Spatial variation in Wind - blown sediment transport in geomorphic units in northern Borkinafaso using geostatistical Mapping . Geoderma, Vol Pp. 95 – 107 .
  • Goudi, A., 2004. Arid land geomorphology.
  • محمدیان­بهبهانی، علی، بررسی و تعیین خطر حرکت ماسه­های روان بر جاده­های بیابانی و روش­های کنترلی آن(مطالعه موردی جاده یزد- میبد)، پایان نامه کارشناسی ارشد بیابان­زدائی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 1385.
  • اختصاصی، محمدرضا، بررسی مورفومتری و مورفودینامیک رخساره­های فرسایش بادی دشت یزد_ اردکان و تعیین شاخص­های این فرآیند جهت کاربرد در مدل­های ارزیابی بیابان­زایی، پایان نامه دکتری آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 1383.
  • صارمی­نائینی، محمد­علی، تحلیل مقایسه­ای بر توزیع مکانی گلباد، گل­توفان و گل­ماسه در مطالعات فرسایش بادی با استفاده از تکنیک GIS ( مطالعه موردی دشت یزد- اردکان)، پایان نامه کارشناسی ارشد بیابان­زدائی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 1385.
  • حنیفه­پور، مهین، ناصر مشهدی، تحلیل توفان­های گرد­و­غبار با استفاده از ترسیم گل­توفان و گلباد، فصلنامه جنگل و مرتع، 1393، شماره 100، صفحه:21 .
  • حنیفه­پور، مهین، ناصر مشهدی، حسن خسروی، تاثیر شدت و مدت خشکی بر وضعیت باد و فرسایش بادی در اراضی کشاورزی ( مطالعه موردی: شهرستان دامغان، فصلنامه پژوهش­های فرسایش محیطی، 1392، سال سوم، شماره 10، صفحه:77-65.
  • شجاعی­زاده، کبری، روح­الله دریجانی، فرزاد حیدری، بررسی رابطه اقلیم و پدیده گرد­و­غبار( مطالعه موردی: شهر ماهشهر)، دومین کنفرانس بین­المللی مخاطرات محیطی، 1392، تهران، دانشگاه خوارزمی.
  • اختصاصی، محمدرضا، صدیقه دادفر، فروغ کامرانی، راضیه شاه­بندری، شناسایی مناطق توفان خیز دشت­های بیابانی با استفاده از تلفیق نتایج گلباد، گل­توفان و گلماسه، علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 1390، سال پنجم، شماره 16، صفحه:44-33.
  • Wang, W., Z. Y., Fang, 2006. Numerical simulation and synopticanalysis of dust, emission and transport.
  • قاسمی، محسن، بررسی وضعیت گرد­و­غبار استان کرمانشاه در سال 1388. فصل­نامه هواشناسی استان کرمانشاه، 1388، شماره سیزدهم، صفحه: 6 -4.
  • Rajabi, M.R. 2003. Analysis of erosive winds in the area of Isfahan. M.S Thesis. Faculty of Natural Resources. Industrial University of Isfahan. Iran.
  • اداره کل تحقیقات کاربردی هواشناسی استان کرمانشاه، طبقه­بندی اقلیم کرمانشاه، 1389،kermanshahmet.ir .
  • نظری، زینب، همکاران، بررسی تغییرات زمانی غلظت PM10 و تأثیر پارامترهای هواشناسی بر آن طی سال­های 1389-1384 ، نشریه محیط زیست طبیعی، 1392دوره 66، شماره1، 101-111.
  • ذوالفقاری، حسن، حیدر عابدزاده، تحلیل سینوپتیک سیستم­های گرد­و­غبار در غرب ایران، مجله جغرافیا و توسعه، پاییز و زمستان، 1384، صفحه: 174-188.
  • عطایی، هوشمند، فریبرز احمدی، بررسی گرد­و­غبار بعنوان یکی از معضلات زیست­محیطی جهان اسلام (مطالعه موردی: استان خوزستان)، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین­المللی جغرافیدانان جهان اسلام، 1389، زاهدان، ایران، صفحه: 19-1.
  • زورآوند، علی محمد و فاطمه شهبازی، تحلیل سینوپتیکی جو در استان کرمانشاه، فصل­نامه هواشناسی، 1387، جلد 13، 9-7.
  • Guinot, B., Cachier, H., Sciare, J., Tong, Y., Wang, X., Yu, J. 2007. Beijing aerosols: Atmospheric interactions and new trends, Geophysical Resech. 112, http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2006JD008195/full.
  • حیدری، محمد­طالب، توفان­های گرد­و­غبار مهمان ناخوانده و حوادثی نامنتظره و زیانبار، فصل­نامه هواشناسی استان کرمانشاه، 1387، شماره هفتم، صفحه:13-4.

 

 

 

[1]- کارشناس ارشد مهندسی منابع طبیعی _ محیط زیست، دانشکده پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران (مسئول مکاتبات)

[2]- استاد گروه محیط زیست، دانشکده پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران.

[3]- استاد گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران

[4]- استاد گروه محیط زیست، دانشکده پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران

[5]- Master of Science of Environmental Engineering, Faculty of Agricultural and Natural Resources, University of Tehran, Tehran

[6]- Professor, Faculty of Agricultural and Natural Resources, University of Tehran, Tehran

[7]- Professor, Faculty of Agricultural and Natural Resources, University of Tehran

[8]- Professor, Faculty of Agricultural and Natural Resources, University of Tehran

[9]- (PM10 )Particulate Matter >10µm

[10] - SPI (Standard Precipitation Index)

  • ­Han,Y.M., Cao, J.J., Jin, Z.D., ZS, AN. 2008. Elemental composition of aerosols in Daihai, a Rural Area in the Front Boundary of the Summer Asian Monsoon. Atmospheric Research, Vol 92. Pp. 229-235.
  • عرفان­منش، مجید، مجید افیونی، آلودگی محیط­زیست (آب، خاک و هوا)، انتشارات ارکان، 1390، صفحه: 16 –
  • دبیری، مینو، آلودگی محیط­زیست (هوا-آب-خاک-صوت)، انتشارات اتحاد، 1392، صفحه: 131- 125.
  • چوپانی، محمد­حسین ،آلاینده­های زیست محیطی وحفاظت ازمحیط زیست (چاپ اول)، آموزش وتجهیز نیروی انسانی شرکت ملی گاز ایران (آموزش فنی و تخصصی)، 1388، صفحه: 7-6.
  • Suskia, M., G. S. Visser, J. Judith and J. C. Snepuangeres, 2004. Spatial variation in Wind - blown sediment transport in geomorphic units in northern Borkinafaso using geostatistical Mapping . Geoderma, Vol Pp. 95 – 107 .
  • Goudi, A., 2004. Arid land geomorphology.
  • محمدیان­بهبهانی، علی، بررسی و تعیین خطر حرکت ماسه­های روان بر جاده­های بیابانی و روش­های کنترلی آن(مطالعه موردی جاده یزد- میبد)، پایان نامه کارشناسی ارشد بیابان­زدائی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 1385.
  • اختصاصی، محمدرضا، بررسی مورفومتری و مورفودینامیک رخساره­های فرسایش بادی دشت یزد_ اردکان و تعیین شاخص­های این فرآیند جهت کاربرد در مدل­های ارزیابی بیابان­زایی، پایان نامه دکتری آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 1383.
  • صارمی­نائینی، محمد­علی، تحلیل مقایسه­ای بر توزیع مکانی گلباد، گل­توفان و گل­ماسه در مطالعات فرسایش بادی با استفاده از تکنیک GIS ( مطالعه موردی دشت یزد- اردکان)، پایان نامه کارشناسی ارشد بیابان­زدائی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، 1385.
  • حنیفه­پور، مهین، ناصر مشهدی، تحلیل توفان­های گرد­و­غبار با استفاده از ترسیم گل­توفان و گلباد، فصلنامه جنگل و مرتع، 1393، شماره 100، صفحه:21 .
  • حنیفه­پور، مهین، ناصر مشهدی، حسن خسروی، تاثیر شدت و مدت خشکی بر وضعیت باد و فرسایش بادی در اراضی کشاورزی ( مطالعه موردی: شهرستان دامغان، فصلنامه پژوهش­های فرسایش محیطی، 1392، سال سوم، شماره 10، صفحه:77-65.
  • شجاعی­زاده، کبری، روح­الله دریجانی، فرزاد حیدری، بررسی رابطه اقلیم و پدیده گرد­و­غبار( مطالعه موردی: شهر ماهشهر)، دومین کنفرانس بین­المللی مخاطرات محیطی، 1392، تهران، دانشگاه خوارزمی.
  • اختصاصی، محمدرضا، صدیقه دادفر، فروغ کامرانی، راضیه شاه­بندری، شناسایی مناطق توفان خیز دشت­های بیابانی با استفاده از تلفیق نتایج گلباد، گل­توفان و گلماسه، علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 1390، سال پنجم، شماره 16، صفحه:44-33.
  • Wang, W., Z. Y., Fang, 2006. Numerical simulation and synopticanalysis of dust, emission and transport.
  • قاسمی، محسن، بررسی وضعیت گرد­و­غبار استان کرمانشاه در سال 1388. فصل­نامه هواشناسی استان کرمانشاه، 1388، شماره سیزدهم، صفحه: 6 -4.
  • Rajabi, M.R. 2003. Analysis of erosive winds in the area of Isfahan. M.S Thesis. Faculty of Natural Resources. Industrial University of Isfahan. Iran.
  • اداره کل تحقیقات کاربردی هواشناسی استان کرمانشاه، طبقه­بندی اقلیم کرمانشاه، 1389،kermanshahmet.ir .
  • نظری، زینب، همکاران، بررسی تغییرات زمانی غلظت PM10 و تأثیر پارامترهای هواشناسی بر آن طی سال­های 1389-1384 ، نشریه محیط زیست طبیعی، 1392دوره 66، شماره1، 101-111.
  • ذوالفقاری، حسن، حیدر عابدزاده، تحلیل سینوپتیک سیستم­های گرد­و­غبار در غرب ایران، مجله جغرافیا و توسعه، پاییز و زمستان، 1384، صفحه: 174-188.
  • عطایی، هوشمند، فریبرز احمدی، بررسی گرد­و­غبار بعنوان یکی از معضلات زیست­محیطی جهان اسلام (مطالعه موردی: استان خوزستان)، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین­المللی جغرافیدانان جهان اسلام، 1389، زاهدان، ایران، صفحه: 19-1.
  • زورآوند، علی محمد و فاطمه شهبازی، تحلیل سینوپتیکی جو در استان کرمانشاه، فصل­نامه هواشناسی، 1387، جلد 13، 9-7.
  • Guinot, B., Cachier, H., Sciare, J., Tong, Y., Wang, X., Yu, J. 2007. Beijing aerosols: Atmospheric interactions and new trends, Geophysical Resech. 112, http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2006JD008195/full.
  • حیدری، محمد­طالب، توفان­های گرد­و­غبار مهمان ناخوانده و حوادثی نامنتظره و زیانبار، فصل­نامه هواشناسی استان کرمانشاه، 1387، شماره هفتم، صفحه:13-4.